Adhyaya 116

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठके १ ६ श्लोक मिलाकर कुल ४२ ६ “लोक हैं।] भीसस्न्प्नास्े | नी नत्च्ज्स त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय: कौरवपक्षके दस प्रमुख महारथियोंके साथ अकेले घोर युद्ध करते हुए भीमसेनका अद्भुत पराक्रम संजय उवाच भगदत्त: कृप: शल्य: कृतवर्मा तथैव च | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथ:

Sañjaya dijo: Oh rey, Bhagadatta, Kṛpa, Śalya y Kṛtavarmā; y también Vindā y Anuvindā, príncipes de Avanti; y Jayadratha, señor de Sindhu—estos guerreros eminentes, alineados por la causa de los Kaurava, apremiaban la batalla contra Bhīmasena. La escena muestra cómo, en medio del derrumbe moral de la guerra, muchos combatientes célebres convergen sobre un solo adversario, poniendo a prueba no solo la fuerza, sino también la firmeza, la resolución y la responsabilidad en el campo de batalla.

Verse 2

चित्रसेनो विकर्णश्व तथा दुर्मर्षणादय: । दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन्‌

Chitrasena, Vikarna y también Durmarṣaṇa y los demás: estos diez guerreros de tu bando combatían contra Bhīmasena.

Verse 3

महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया । भीष्मस्य समरे राजन्‌ प्रार्थयाना महद्‌ यश:,नरेश्वर! इनके साथ अनेक देशोंसे आयी हुई विशाल सेना मौजूद थी। ये समरभूमिमें भीष्मके महान्‌ यशकी रक्षा करना चाहते थे

Oh rey, junto a ellos había un vasto ejército, reunido desde muchas tierras. En aquella batalla buscaban sostener y salvaguardar la gran fama de Bhīṣma, para que su renombre no se viera menguado en el fragor de las armas.

Verse 4

शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत्‌ । कृतवर्मा त्रिभिर्बाणै: कृपश्च नवशभि: शरै:,शल्यने नौ बाणोंसे भीमसेनको गहरी चोट पहुँचायी। फिर कृतवर्मने तीन और कृपाचार्यने उन्हें नौ बाण मारे

Sañjaya dijo: Śalya hirió a Bhīmasena con nueve flechas, causándole una herida grave. Luego Kṛtavarmā lo atravesó con tres, y Kṛpa (Kṛpācārya) con nueve saetas más. La escena subraya la violencia implacable y coordinada del campo de batalla, donde la destreza y el deber hacia el propio bando empujan a los guerreros a explotar la ventaja sin tregua.

Verse 5

चित्रसेनो विकर्णश्षु भगदत्तक्ष मारिष | दशभिर्दशभिर्बाणैरभीमसेनमताडयन्‌

Sañjaya dijo: Oh rey venerable, Chitrasena, Vikarna y Bhagadatta hirieron a Bhīmasena, cada uno, con descargas de diez flechas. En el fragor del combate, su asalto coordinado muestra cómo los guerreros buscan contener a un adversario formidable mediante una fuerza colectiva y disciplinada, más que por la bravata solitaria.

Verse 6

आर्य! फिर लगे हाथ चित्रसेन, विकर्ण और भगदत्तने भी दस-दस बाण मारकर भीमसेनको घायल कर दिया ।। सैन्धवश्न त्रिभि्बाणिर्भीमसेनमताडयत्‌ | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञठ्चभि: पठ्चभि: शरै:

Sañjaya dijo: Jayadratha, el príncipe de Sindhu, hirió a Bhimasena con tres flechas. Y los príncipes de Avanti, Vinda y Anuvinda, atravesaron a Bhima con cinco flechas cada uno. Así, en el apremio de la batalla, muchos guerreros a una buscaron contener el ímpetu de Bhima con una descarga concentrada de proyectiles.

Verse 7

स तान्‌ सर्वान्‌ महाराज राजमानान्‌ पृथक्‌ पृथक्‌

Sañjaya dijo: Oh gran rey, Bhīmasena —el heroico hijo de Pāṇḍu, destructor de campeones enemigos— hirió entonces, uno por uno, a todos aquellos reyes resplandecientes, a los guerreros más eminentes y aun a tus hijos, grandes combatientes de carro. Alcanzados separadamente por sus flechas, quedaron heridos en el campo de batalla.

Verse 8

प्रवीरान्‌ सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रानू महारथान्‌ । जघान समरे वीर: पाण्डव: परवीरहा

Sañjaya dijo: Oh rey, el valiente Pāṇḍava —Bhīmasena, matador de campeones enemigos— hirió en la batalla a los héroes más destacados de todo el ejército, incluidos tus grandes guerreros de carro, los Dhārtarāṣṭra, dejándolos heridos uno por uno con sus flechas.

Verse 9

सप्तभि: शल्यमाविध्यत्‌ कृतवर्माणमष्टभि: । कृपस्य सशरं चाप॑ मध्ये चिच्छेद भारत,भारत! भीमसेनने शल्यको सात और कृतवर्माको आठ बाणोंसे बींध डाला। फिर कृपाचार्यके बाणसहित धनुषको बीचसे ही काट दिया

Sañjaya dijo: Bhīmasena hirió a Śalya con siete flechas y a Kṛtavarman con ocho. Luego, oh Bhārata, cortó el arco de Kṛpa —con la flecha ya montada en él— justo por la mitad.

Verse 10

अथैनं छिन्नथन्वानं पुनर्विव्याध सप्तभि: । विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिेभिरताडयत्‌,धनुष कट जानेपर उन्होंने पुन: सात बाणोंसे कृपाचार्यको घायल किया। फिर विन्द और अनुविन्दको तीन-तीन बाण मारे

Sañjaya dijo: Entonces, al verlo con el arco cercenado, volvió a atravesarlo con siete flechas; y del mismo modo golpeó a Vinda y a Anuvinda con tres flechas a cada uno.

Verse 11

दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञठचभि: । विकर्ण दशभिर्बाणै: पञ्चभिश्न जयद्रथम्‌

Sañjaya dijo: Con veinte flechas hirió a Durmarṣaṇa; con cinco hirió a Citrasena; con diez flechas hirió a Vikarṇa; y con cinco hirió a Jayadratha. El relato subraya la precisión implacable del asalto del guerrero en el caos moral de la batalla, donde el valor y la determinación se muestran mediante golpes medidos y dirigidos, no por una violencia indiscriminada.

Verse 12

अथान्यद्‌ धनुरादाय गौतमो रथिनां वर:

Sañjaya dijo: Entonces Gautama, el más excelso entre los guerreros de carro, tomó otro arco, señal de una determinación renovada para proseguir el combate con nuevos medios y con destreza no menguada.

Verse 13

स विद्धों दशभिरणिस्तोत्रैरिव महाद्विप:

Sañjaya dijo: Herido por diez flechas, el héroe bramó en el campo de batalla como un gran elefante atormentado por agudas picas; aun herido, Bhīmasena tronó en la vanguardia como un león, convirtiendo el dolor en resolución sin miedo y anunciando que su deber marcial permanecía intacto en medio del caos de la guerra.

Verse 14

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेन: प्रतापवान्‌ । गौतमं ताडयामास शरैरबहुभिराहवे,महाराज! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए प्रतापी भीमसेनने रणक्षेत्रमें कृपाचार्यको अनेक बाणोंद्वारा घायल किया

Sañjaya dijo: Entonces, ¡oh Rey!, el poderoso y valeroso Bhīmasena, encendido de ira en el fragor del combate, hirió a Gautama (Kṛpācārya) en el campo de batalla con muchas flechas. El verso subraya cómo la ira, una vez desatada en la guerra, impulsa incluso a los grandes héroes a una violencia incesante, convirtiendo la emoción personal en combate intensificado.

Verse 15

सैन्धवस्य तथाश्रांश्व॒ सारथिं च त्रिभि: शरै: | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युति:

Sañjaya dijo: Entonces Bhīmasena, radiante como Yama, el Fin del Tiempo en la hora de la disolución, envió al reino de la Muerte con tres flechas a los caballos y al auriga de Jayadratha, rey del Sindhu. En el clima moral de la guerra, el verso subraya la sombría inevitabilidad de la muerte en batalla y la fuerza, semejante al tiempo, que encarnan los guerreros cuando el dharma se ha derrumbado en conflicto armado.

Verse 16

हताश्चात्‌ तु रथात्‌ तूर्णमवप्लुत्य महारथ: । शरांक्षिक्षेप निशितान्‌ भीमसेनस्य संयुगे,तब उस अश्वहीन रथसे तुरंत ही कूदकर महारथी जयद्रथने युद्धस्थलमें भीमसेनके ऊपर बहुत-से तीखे बाण चलाये

Sañjaya dijo: Entonces, presa de la desesperación, el gran guerrero de carro saltó con presteza de su carro y, en lo más recio de la batalla, descargó muchas flechas agudas contra Bhīmasena.

Verse 17

तस्य भीमो भधर्नुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद मारिष । भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मन:,माननीय भरतश्रेष्ठ; उस समय भीमसेनने दो भल्ल मारकर महामना सिन्धुराजके धनुषको बीचसे ही काट दिया

Sañjaya dijo: Entonces Bhīma, oh venerable, con dos flechas agudas cortó limpiamente por la mitad el arco del magnánimo Saindhava.

Verse 18

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथि: । चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वित:,राजन! धनुषके कटने तथा घोड़ों और सारथिके मारे जानेपर रथहीन हुआ जयद्रथ तुरंत ही चित्रसेनके रथपर जा बैठा

Sañjaya dijo: Oh rey, cuando su arco fue cortado, su carro quedó inutilizado, sus caballos fueron abatidos y su auriga muerto, Jayadratha, ya sin su propio carro, subió con presteza al carro de Citrasena.

Verse 19

अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डव: | महारथा>शरैरविंद्ध्वा वारयित्वा च मारिष

Sañjaya dijo: Allí, el Pāṇḍava realizó en la batalla una hazaña asombrosa: tras atravesar con sus flechas a los grandes guerreros de carro, también los contuvo y los hizo retroceder, oh venerable.

Verse 20

तदा न ममृषे शल्यो भीमसेनस्य विक्रमम्‌,उस समय राजा शल्य भीमसेनके उस पराक्रमको न सह सके। उन्होंने लोहारके माँजे हुए पैने बाणोंका संधान करके समरभूमिमें भीमसेनको बींध डाला और कहा--'खड़ा रह, खड़ा रह”

Sañjaya dijo: Entonces el rey Śalya ya no pudo soportar el ímpetu de Bhīmasena. Apuntando con flechas afiladas como acero pulido por un herrero, hirió a Bhīma en el campo de batalla y clamó: «¡Detente! ¡Detente!»

Verse 21

स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्‌ कर्मारपरिमार्जितान्‌ । भीम॑ विव्याध समरे तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

Dijo Sañjaya: Incapaz de soportar el brío de Bhīma, el rey Śalya encajó flechas agudas, bruñidas por un herrero, y en lo más recio del combate atravesó a Bhīma. Luego clamó: «¡Detente! ¡Detente!», burla destinada a frenar su avance y afirmar su dominio en el tumulto de la guerra.

Verse 22

कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तश्न वीर्यवान्‌ विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्व॒ संयुगे

Dijo Sañjaya: En aquella batalla, Kṛpa y Kṛtavarmā, y el poderoso Bhagadatta, junto con Vindā y Anuvindā de Avanti, y también Citrasena, apremiaron el combate. Unidos en armas, estos guerreros célebres actuaron para proteger a su caudillo y contener el avance enemigo.

Verse 23

दुर्मर्षणो विकर्णश्व॒ सिन्धुराजश्व वीर्यवान्‌ । भीम॑ ते विव्यधुस्तूर्ण शल्यहेतोररिंदमा:

Dijo Sañjaya: Durmarṣaṇa, Vikarna y el valeroso Sindhurāja (Jayadratha)—domadores de enemigos—hirieron con presteza a Bhīma, haciéndolo por la protección de Śalya.

Verse 24

सच तान्‌ प्रतिविव्याध पठ्चभि: पज्चभि: शरै: । शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्न दशभि: शरै:

Dijo Sañjaya: Él, a su vez, atravesó a cada uno de ellos con cinco flechas. Luego hirió a Śalya con setenta flechas, y de nuevo con diez más: respuesta fulminante, ataque contra ataque, según el implacable código de la represalia en el campo de batalla.

Verse 25

तं॑ शल्यो नवभिर्भित्त्वा पुनर्विव्याध पठ्चभि: । सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि

Dijo Sañjaya: Śalya, tras atravesarlo con nueve flechas, lo hirió de nuevo con cinco más. Y con una aguda flecha bhalla, lesionó gravemente al auriga en un punto vital—muestra de la ferocidad de la guerra, donde hasta quienes solo sirven al guerrero se vuelven blanco.

Verse 26

विशोक प्रेक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेन: प्रतापवान्‌ । मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्लोरुगसि चार्पयत्‌

Dijo Sañjaya: Al ver a su auriga Viśoka gravemente herido, el poderoso Bhīmasena, arrebatado por la resolución del guerrero, hirió al rey de Madra, Śalya, con tres flechas, clavándolas en sus brazos y en el pecho: una represalia feroz para proteger a los suyos y responder al agravio con fuerza inmediata en el campo de batalla.

Verse 27

(भगदत्तं तथा वीरं कृतवर्माणमाहवे ।) तथेतरान्‌ महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिद्दागै: । ताडयामास समरे सिंहवद्‌ विननाद च

Luego, en la batalla, hirió también a Bhagadatta, al héroe Kṛtavarmā y a otros grandes arqueros, a cada uno con tres flechas que volaban rectas; y en el combate rugió como un león.

Verse 28

ते हि यत्ता महेष्वासा: पाण्डवं युद्धकोविदम्‌ | त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन्‌

Dijo Sañjaya: Aquellos poderosos arqueros, plenamente concentrados en su blanco, golpearon con fiereza al Pāṇḍava, diestro en la guerra, hiriéndolo una y otra vez en sus puntos vitales, y cada cual lo asaltó con tres flechas de punta aguda.

Verse 29

तब उन सभी महाथनुर्धरोंने एक साथ प्रयत्न करके तीखे अग्रभागवाले तीन-तीन बाणोंद्वारा युद्धकुशल पाण्डुपुत्र भीमके मर्मस्थानोंमें गहरी चोट पहुँचायी ।।

Entonces, todos aquellos grandes arqueros, esforzándose a una, hirieron al diestro Bhīma, hijo de Pāṇḍu, con flechas de punta aguda —tres y tres a la vez— hundiéndolas en sus puntos vitales. Y, sin embargo, aunque atravesado de gravedad, el gran arquero Bhīmasena no vaciló, firme como una montaña cuando las nubes derraman sus torrentes de lluvia.

Verse 30

स तु क्रोधसमाविष्ट: पाण्डवानां महारथ: । मद्रेश्वरं त्रिभिर्बाणिर्भुशं विदूध्वा महायशा:

Dijo Sañjaya: Presa de krodha (ira), el ilustre gran guerrero de carro de los Pāṇḍavas, Bhīmasena, hirió al señor de Madra, Śalya, con tres flechas, golpeándolo con violencia por todos lados. En ese mismo arrebato de furia en el campo de batalla, continuó hiriendo a otros enemigos eminentes con descargas de saetas: imagen de cómo la krodha, cuando no se domina, puede empujar la destreza del guerrero hacia una violencia implacable y creciente en medio de las exigencias del dharma-yuddha.

Verse 31

कृपं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा समन्तत: । प्राग्ज्योतिषं शतैराजी राजन्‌ विव्याध सायकै:

Sañjaya dijo: Oh rey, Bhīmasena, colmado de ira, hirió gravemente a Kṛpa por todos los flancos con nueve flechas; y luego, en pleno fragor del combate, atravesó al señor de Prāgjyotiṣa, Bhagadatta, con centenares de saetas.

Verse 32

ततस्तु सशरं चाप॑ सात्वतस्य महात्मन: । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत्‌,तत्पश्चात्‌ सिद्धहस्त पुरुषकी भाँति भीमसेनने अत्यन्त तीखे क्षुरप्रके द्वारा महामना कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काट डाला

Sañjaya dijo: Entonces Bhīmasena, mostrando pericia consumada, con una flecha de filo de navaja, agudísima, cercenó el arco del magnánimo guerrero Sātvata, junto con la flecha ya encajada.

Verse 33

तथान्यद्‌ धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम्‌ | आजयपघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतप:,तब शत्रुओंको संताप देनेवाले कृतवर्माने दूसरा धनुष लेकर भीमसेनकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें नाराचके द्वारा प्रहार किया

Sañjaya dijo: Entonces Kṛtavarmā, azote de enemigos, tomó otro arco y, en el campo de batalla, hirió a Vṛkodara (Bhīma) entre ambas cejas con una flecha nārāca.

Verse 34

भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसै: । भगदत्तं त्रिभिश्वैव कृतवर्माणमष्टभि:

Sañjaya dijo: En pleno combate, Bhīma hirió al rey Śalya con nueve flechas de hierro; luego atravesó a Bhagadatta con tres y a Kṛtavarmā con ocho.

Verse 35

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु विव्याध गौतमप्रभृतीन्‌ रथान्‌ । तेडपि तं समरे राजन विव्यधुर्निशितै: शरै:

Sañjaya dijo: Con pares de flechas, Bhīmasena hirió a los guerreros de carro, comenzando por Gautama. Oh rey, ellos también, en aquella batalla, lo golpearon de vuelta con saetas afiladas.

Verse 36

स तथा पीड्यमानोड<पि सर्वशस्त्रैर्महारथै: । मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्‌ विचचार गतव्यथ:

Dijo Sañjaya: Aunque los grandes guerreros de carro lo acosaban y atormentaban con toda clase de armas, Bhīmasena, teniéndolos por no más que briznas de hierba, se movía sin aflicción.

Verse 37

ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताउ्छरान्‌ । प्रेषयामासुरव्यग्रा: शतशो5थ सहस्रश:,रथियोंमें श्रेष्ठ उन वीरोंने भी व्यग्रतारहित हो भीमसेनपर सैकड़ों और हजारोंकी संख्यामें तीखे बाण चलाये

Dijo Sañjaya: Aquellos, los más eminentes entre los guerreros de carro, serenos y sin agitación, soltaron contra Bhīmasena flechas agudas: primero por cientos y luego por miles.

Verse 38

तस्य शक्ति महावेगां भगदत्तो महारथ: । चिक्षेप समरे वीर: स्वर्णदण्डां महामते,महामते! उस समरभूमिमें वीर महारथी भगदत्तने भीमसेनपर स्वर्णमय दण्डसे विभूषित एक महावेगशालिनी शक्ति चलायी

Dijo Sañjaya: Entonces el heroico gran auriga Bhagadatta, en medio del combate, arrojó contra él una lanza (śakti) de velocidad tremenda, adornada con un asta de oro.

Verse 39

तोमरं सैन्धवो राजा पट्टिशं च महाभुज: । शतघ्नीं च कृपो राजज्छरं शल्यश्व संयुगे

Dijo Sañjaya: El rey Jayadratha de Sindhu, de poderosos brazos, arrojó un venablo (tomara) y un hacha de guerra (paṭṭiśa). Kṛpa empleó el arma śataghnī, y el rey Śalya, en plena refriega, disparó una flecha.

Verse 40

अथेतरे महेष्वासा: पठडच पञ्च शिलीमुखान्‌ | भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयामासुरोजसा,इनके सिवा दूसरे धनुर्धर वीरोंने भी भीमसेनको लक्ष्य करके बलपूर्वक पाँच-पाँच बाण चलाये

Dijo Sañjaya: Entonces los otros arqueros poderosos también, tomando a Bhīmasena por blanco, dispararon con fuerza cinco flechas cada uno.

Verse 41

तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मज: । पट्टिशं च त्रिभि्णिश्विच्छेद तिलकाण्डवत्‌

Sañjaya dijo: El hijo del dios del Viento (Bhīmasena) partió el tomara en dos con una flecha de punta afilada como navaja; y con tres saetas hizo pedazos el paṭṭiśa, como quien corta el tallo de una planta de tilaka. La escena subraya la feroz determinación y la disciplina marcial de Bhīma: frente a armas mortíferas, no responde sólo con ira, sino con destreza contenida y propósito inquebrantable.

Verse 42

स बिभेद शतघ्नीं च नवभि: कड्कपत्रिभि: | मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महारथ:

Sañjaya dijo: El gran guerrero de carro destrozó también la śataghnī con nueve flechas emplumadas con plumas de garza; y, tras abatir la saeta disparada por el rey de Madra, siguió dominando el intercambio. La escena subraya la destreza disciplinada de un kṣatriya en combate: enfrentar la fuerza letal con una contra-fuerza medida, donde el dominio y la vigilancia se vuelven el medio de sobrevivir bajo la gravedad moral de la guerra.

Verse 43

तथेतराउछरान्‌ घोरान्‌ शरै: संनतपर्वभि:

Sañjaya dijo: «Entonces el otro guerrero, en respuesta, arrojó terribles flechas—astiles de juntas bien formadas—devolviendo violencia con violencia en el sombrío ímpetu de la batalla».

Verse 44

भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत्‌ । तांश्व सर्वान्‌ महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिेभिरताडयत्‌

Sañjaya dijo: Bhīmasena, ufano de su destreza en la guerra, partió cada una de aquellas flechas en tres. Luego, golpeando una y otra vez a aquellos poderosos arqueros con ataques triples, los abatió: imagen de una fuerza abrumadora desatada en medio del caos moral de la guerra.

Verse 45

तदनन्तर झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाणोंद्वारा अन्यान्य योद्धाओंके चलाये हुए भयंकर शरसमूहोंको भी युद्धकी श्लाघा रखनेवाले भीमसेनने काटकर एक-एकके तीन- तीन टुकड़े कर दिये। इस प्रकार शत्रुओंके अस्त्र-शस्त्रोंका निवारण करके भीमसेनने उन सभी महाधनुर्धर वीरोंको तीन-तीन बाणोंसे घायल कर दिया ।।

Sañjaya dijo: Luego Bhīmasena—celoso de la gloria de la guerra—cortó también, con muchas flechas de nudos inclinados, los terribles haces de saetas disparados por otros combatientes, y partió cada una en tres. Así, tras neutralizar las armas del enemigo, hirió a todos aquellos héroes, grandes arqueros, con tres flechas a cada cual. Entonces, mientras allí rugía la gran batalla, Dhanañjaya (Arjuna) llegó al campo en su carro. Al ver a Bhīma, el poderoso guerrero de carro, avanzó: la escena subraya la resolución coordinada de los Pāṇḍava para contener el asalto enemigo y sostener el deber que habían escogido en la guerra.

Verse 46

तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवी

Sañjaya dijo: Allí, la Pāṇḍavī (Draupadī), al ver reunidos a aquellos dos héroes de gran alma, los observó con aguda atención—un instante ominoso en el despliegue del deber y la guerra, donde el encuentro de los poderosos anuncia el siguiente giro del destino en el campo de batalla.

Verse 47

अथार्जुनो रणे भीम॑ योधयन्तं महारथान्‌,भरतनन्दन! उस रणक्षेत्रमें भीम जिनके साथ युद्ध कर रहे थे, आपके पक्षके उन दस महारथी वीरोंके सामने भीष्मके वधकी इच्छा रखनेवाले अर्जुन भी शिखण्डीको आगे किये आ पहुँचे

Sañjaya dijo: Entonces Arjuna, oh gloria de los Bhāratas, deseoso de la muerte de Bhīṣma, avanzó en el campo de batalla colocando a Śikhaṇḍī delante de sí, y se enfrentó a aquellos diez grandes guerreros de carro de tu bando, a quienes Bhīma ya combatía. El gesto revela una elección deliberada, ética y táctica: Arjuna busca abatir a Bhīṣma valiéndose de la presencia que Bhīṣma no golpeará, convirtiendo un freno moral en arma decisiva.

Verse 48

भीष्मस्य निधनाकाडुश्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्‌ । आससाद रणे वीरांस्तावकान्‌ दश भारत

Sañjaya dijo: Arjuna, deseoso de la muerte de Bhīṣma, avanzó en la batalla tras colocar a Śikhaṇḍin delante. Allí se enfrentó, de tu lado, a los diez guerreros heroicos—los mismos campeones contra quienes Bhīma combatía en aquel campo. La escena subraya una estrategia forjada por una restricción moral: Arjuna busca derribar a Bhīṣma usando a Śikhaṇḍin para sortear el voto de Bhīṣma de no luchar contra quien considera mujer.

Verse 49

ये सम भीम॑ रणे राजन्‌ योधयन्तो व्यवस्थिता: । बीभत्सुस्तानथाविध्यद्‌ भीमस्य प्रियकाम्यया

Sañjaya dijo: «Oh rey, a aquellos guerreros que se mantenían firmes en la batalla, combatiendo contra Bhīma, Arjuna (Bībhatsu), deseoso de hacer lo que era grato a Bhīma, los hirió certeramente y los dejó bien maltrechos».

Verse 50

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत््‌ | अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चो भयो:,तब राजा दुर्योधनने अर्जुन और भीमसेन दोनोंके वधके लिये सुशर्माको भेजा

Entonces el rey Duryodhana instó a Suśarmā, encargándole provocar la muerte de Arjuna—y también la de Bhīmasena. En el clima ético de la guerra, la línea subraya la dependencia de Duryodhana de la estratagema y de la violencia delegada, dirigiendo a sus aliados hacia asesinatos selectivos en vez de la contención o la reconciliación.

Verse 51

सुशर्मन्‌ गच्छ शीघ्र त्वं बलौचै: परिवारित: । जहि पाण्डुसुतावेतोी धनंजयवृकोदरी,भेजते समय उसने कहा--'सुशर्मन्‌! तुम विशाल सेनाके साथ शीघ्र जाओ और अर्जुन तथा भीमसेन इन दोनों पाण्डुकुमारोंको मार डालो”

Sañjaya dijo: «¡Oh Suśarman, ve de inmediato, rodeado por tus poderosas fuerzas! Abate a estos dos hijos de Pāṇḍu: Dhanañjaya (Arjuna) y Vṛkodara (Bhīma)».

Verse 52

तच्छुत्वा वचन तस्य त्रैगर्त: प्रस्थलाधिप: । अभिद्र॒ुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ

Sañjaya dijo: Al oír sus palabras, el caudillo de los Trigartas —señor de Prasthala— se lanzó al campo de batalla y, con muchos miles de carros, cercó por todos lados a los arqueros Bhīma y Arjuna. Entonces Arjuna quedó trabado en un combate feroz y peligroso contra el ejército enemigo.

Verse 53

रथैरनेकसाहसै: समन्तात्‌ पर्यवारयत्‌ | ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परै: सह

Sañjaya dijo: Con muchos miles de carros lo cercaron por todas partes. Entonces comenzó para Arjuna una batalla feroz contra sus enemigos.

Verse 66

दुर्मर्षणस्तु विंशत्या पाण्डवं निशितै: शरै: । फिर सिन्धुराज जयद्रथने तीन, अवन्तीके विन्द और अनुविन्दने पाँच-पाँच तथा दुर्मर्षणने बीस तीखे बाणोंद्वारा पाण्डुनन्दन भीमसेनको चोट पहुँचायी

Sañjaya dijo: Durmarṣaṇa hirió al Pāṇḍava Bhīmasena, hijo de Pāṇḍu, con veinte flechas afiladas como navajas.

Verse 112

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें द्रोण और अश्वत्थामाका संवादविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय प्रा हुआ

Sañjaya dijo: Así, en el Śrī Mahābhārata, dentro del Bhīṣma Parva—en particular, en la sección relativa a la muerte de Bhīṣma—concluye/se alcanza el capítulo ciento doce, que trata del diálogo entre Droṇa y Aśvatthāmā.

Verse 113

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीमपराक्रमे त्रयोदशाधिकशततमो<्ध्याय:

Así, en el Śrī Mahābhārata, dentro del Bhīṣma Parva—en particular, en la sección relativa a la muerte de Bhīṣma—concluye el capítulo ciento trece, que describe el formidable valor de Bhīma. (Colofón que marca el fin del capítulo.)

Verse 116

विद्ध्वा भीमो$नदद्धृष्ट: सैन्धवं च पुनस्त्रिभि: । तत्पश्चात्‌ दुर्मर्षणको बीस

Dijo Sañjaya: Tras herir a Bhīma, que permanecía inconmovible, Jayadratha, príncipe de Sindhu, fue a su vez atravesado por Bhīma con tres flechas. Luego Bhīmasena, exultante, perforó a Durmarṣaṇa con veinte, a Citraseṇa con cinco, a Vikarṇa con diez y a Jayadratha con cinco. Rugiendo como un león en su gran júbilo, volvió a clavar en Jayadratha otras tres flechas.

Verse 126

भीम॑ विव्याध संरब्धो दशभिरनर्निशितै: शरै: । तदनन्तर रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष लेकर क्रोधपूर्वक चलाये हुए दस तीखे बाणोंद्वारा भीमसेनको बींध डाला

Dijo Sañjaya: Enfurecido, lo hirió a Bhīma con diez flechas de filo extremado. Inmediatamente después, Kripācārya—el más eminente entre mis guerreros de carro—tomó un segundo arco y, con ira, volvió a atravesar a Bhīmasena con diez agudas saetas.

Verse 196

विरथ॑ सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यत: । आर्य! वहाँ पाण्डुनन्दन भीमसेनने रणक्षेत्रमें यह अद्भुत कर्म किया कि सब महारथियोंको बाणोंसे घायल करके रोक दिया और सब लोगोंके देखते-देखते सिन्धुराजको रथहीन कर दिया

Dijo Sañjaya: Ante los ojos de todos, Bhīmasena, hijo de Pāṇḍu, realizó en el campo de batalla una hazaña maravillosa: contuvo a los más grandes guerreros hiriéndolos con sus flechas, y, a la vista del mundo, dejó al rey de Sindhu (Jayadratha) sin carro.

Verse 426

शक्ति चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे । तत्पश्चात्‌ कंकपत्रयुक्त नौ बाणोंद्वारा शतघ्नीको छिन्न-भिन्न कर दिया। इसके बाद महारथी भीमसेनने मद्रराज शल्यके चलाये हुए बाणको काटकर रणक्षेत्रमें भगदत्तकी चलायी हुई शक्तिके भी सहसा टुकड़े-टुकड़े कर डाले

Dijo Sañjaya: En lo más recio de la batalla, cortó de inmediato la śakti, la lanza arrojada por Bhagadatta. Luego, con nueve flechas emplumadas como hojas de kanka, hizo trizas la sataghnī, desmenuzándola. Después, el gran guerrero de carro Bhīmasena cercenó la flecha disparada por Śalya, rey de Madra, y también despedazó al instante la śakti lanzada por Bhagadatta, reduciéndola a fragmentos.

Verse 456

निध्नन्तं समरे शत्रून्‌ योधयानं च सायकै: । तब उस महासमरमें महारथी भीमसेनको, जो समरभूमिमें सायकोंद्वारा शत्रुओंका संहार करते हुए उनके साथ युद्ध कर रहे थे, देखकर रथके द्वारा अर्जुन भी वहीं आ पहुँचे

Dijo Sañjaya: Al ver a Bhīmasena, el gran guerrero de carro, en aquella vasta batalla—dando muerte a los enemigos en el fragor del combate y luchando contra ellos con descargas de flechas—Arjuna también llegó allí en su carro, al mismo lugar.

Verse 463

न शशंसुर्जयं तत्र तावका: पुरुषर्षभा: । उन दोनों महामनस्वी पाण्डव बन्धुओंको एकत्र हुआ देख आपकी सेनाके श्रेष्ठ पुरुषोंने वहाँ अपनी विजयकी आशा त्याग दी

Dijo Sañjaya: Allí, los mejores de tus hombres ya no proclamaban la victoria para los Kaurava. Al ver a los dos hermanos Pāṇḍava, de gran ánimo, unidos en un mismo frente, abandonaron la esperanza de triunfar.