Adhyaya 72

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपदे वृष्णिवंशानुकीर्त्तनं नामैकसप्ततितमो ऽध्यायः // ७१// सूत उवाच मनुष्यप्रकृतीन्देवान्कीर्त्यमानान्निबोधत / संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección media proclamada por Vāyu, el capítulo septuagésimo primero llamado «Recitación del linaje de los Vrishnis». Dijo Sūta: escuchad a los dioses de naturaleza humana que se ensalzan: Saṅkarṣaṇa, Vāsudeva, Pradyumna y Sāmba.

Verse 2

अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः / सप्तर्ष्यः कुबेरश्च यज्ञे मणिवरस्तथा

Con Aniruddha, estos cinco son celebrados como héroes del linaje; y también los Siete Rishis, Kubera y Maṇivara en el sacrificio (yajña).

Verse 3

शालूकिर्नारदश्चैव विद्वान्धन्वन्तरिश्तथा / नन्दिनश्च महादेवः सालकायन एव च / आदिदेव स्तदा विष्णुरेभिश्च सह दैवतैः

Śālūki, Nārada y el sabio Dhanvantari; Nandin, Mahādeva y Sālakāyana; y el Dios Primordial, Viṣṇu, junto con esas deidades.

Verse 4

ऋषय ऊचुः विष्णुः किमर्थं संभूतः स्मृताः संभूतयः कति / भविष्याः कति चान्ये च प्रादुर्भावा महात्मनः

Los ṛṣis dijeron: “¿Con qué propósito se manifestó Viṣṇu? ¿Cuántas encarnaciones se recuerdan en la smṛti? ¿Cuántas vendrán en el futuro, y qué otras manifestaciones del gran Ser habrá?”

Verse 5

ब्रह्मक्षत्रेषु शस्तेषु किमर्थमिह जायते / पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

Entre los excelsos brāhmaṇas y kṣatriyas, ¿con qué fin nace aquí? ¿Y por qué vuelve una y otra vez entre los hombres? Dínoslo a nosotros que preguntamos.

Verse 6

विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः

Describe con detalle todas las obras del que aniquila a los enemigos.

Verse 7

श्रोतुमिच्छामहे सम्यग्वद कृष्णस्य धीमतः / कर्मणामानुपूर्वीं च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो

¡Oh Señor! Deseamos oír con claridad la sucesión de las obras del sabio Śrī Kṛṣṇa y todas las manifestaciones con que Él se reveló; dígnate decirlo.

Verse 8

या वास्य प्रकृतिस्तात तां चास्मान्वक्तुमर्हसि / कथं स भगवान्विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः

Oh padre venerable, también eres digno de decirnos cuál es su naturaleza (prakṛti); y cómo ese Bhagaván Viṣṇu, destructor de los enemigos de los dioses, (descendió).

Verse 9

वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वमागतः / अमरैरावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलङ्कृतम्

El sabio apareció en el linaje de Vasudeva, alcanzando la condición de Vāsudeva; aquel ámbito santo estaba rodeado por los inmortales y engalanado por los hacedores de mérito.

Verse 10

देवलोकं किमुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः / देवमानुषयोर्नेता धातुर्यः प्रसवो हरिः

¿Por qué, dejando el mundo de los dioses, vino aquí al mundo mortal? Él es Hari, guía de dioses y hombres, causa misma del nacimiento del Dhātā (el Ordenador).

Verse 11

किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुष्ये समवेशयत् / यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्

¿Con qué propósito introdujo su Ser divino en la condición humana? Él solo hace girar la rueda hecha de mente en los hombres.

Verse 12

मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः / गोपायन यः कुरुते जगतः सर्वकालिकम्

En forma humana, ¿cómo dispuso su mente el Supremo, el mejor de los portadores del disco, Él que protege al mundo por todos los tiempos?

Verse 13

स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत्प्रभुः / महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह

¿Cómo Vishnu, el Señor, vino a la tierra y asumió el oficio de pastor? Él es el Alma de los seres, quien sostiene los grandes elementos.

Verse 14

श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया वृतः / येन लोकान्क्रमैर्जित्वा सश्रीकास्त्रिदशाः कृताः

¿Cómo el Señor, llamado Sri-garbha, quedó velado en el vientre de una mujer que mora en la tierra—Él que, venciendo los mundos paso a paso, colmó de esplendor a los dioses?

Verse 15

स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिक्रमं वपुराहृतम् / ददौ जितां वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः

Fueron establecidos los caminos del mundo; se manifestó el cuerpo sagrado de Trikrama. El más excelso entre los dioses entregó a los dioses la tierra ya conquistada.

Verse 16

येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च तत्पुनः / पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः

Por Aquel que asumió forma de león y lo desgarró en dos—Hiranyakashipu, el poderoso asura de antaño, fue abatido.

Verse 17

यः पुरा ह्यनलो भूत्वा त्वौर्वः संवर्त्तको विभुः / पातालस्थोर्ऽणवगतः पपौ तोयमयं हविः

Aquel que antaño, hecho fuego, fue Aurva, el poderoso Consumador; descendió al océano del Pātāla y bebió la oblación sagrada hecha de agua.

Verse 18

सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः / सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे

Al Dios de mil pies, de mil rayos, de mil cabezas, así lo nombran, era tras era.

Verse 19

नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् / एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम्

Aquel cuyo hogar del Pitāmaha (Brahmā) brotó del bosque del ombligo; cuando el mundo yacía sumergido en un solo océano, ese loto era loto sin fango, puro.

Verse 20

येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये / सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः

En la guerra Tārakāmaya, al formar un cuerpo hecho de todos los dioses y portador de todas las armas, Él abatió a aquellos daityas.

Verse 21

महाबलेन वोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः / उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः / यः शेतेशश्वतं योगमाच्छाद्य तिमिरं महत्

Kālanemi, envanecido por gran fuerza, fue derribado; en la parte septentrional del océano Kṣīroda, mar de amṛta, Él reposa en yoga eterno, velando la inmensa tiniebla.

Verse 22

सुरारणीगर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरायम् / शक्रं च यो दैत्यगणं च रूद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ह

En tiempos antiguos, Aditi, por la excelencia de su austeridad, llevó en su seno el divino vientre de Surāraṇī; y por el ultraje al embarazo, él contuvo con dureza a Śakra (Indra) y a la hueste de los Daitya.

Verse 23

पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान्सलिलेशयांस्तान् / कृत्वा च देवांस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव

Él estableció los pasos del orden del mundo e hizo que aquellos Daitya yacieran en las aguas; y, haciendo a los dioses deidades del Tridiva, instituyó a Puruhūta Indra como señor de los Sura.

Verse 24

गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा

Según el rito del fuego Gārhapatya y conforme a la acción Anvāhārya, tal como prescriben los śāstra.

Verse 25

अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव कुशं स्रुवम् / प्रोक्षणीयं श्रुतं चैव आवभृथ्यं तथैव च

Dispuso el fuego Āhavanīya, el altar, la hierba kuśa y el cucharón sruva; también el agua de aspersión (prokṣaṇīya), la recitación (śruta) y el baño final (āvabhṛthya).

Verse 26

अथर्षींश्चैव यश्चक्रे हव्यभागप्रदान्मखे / हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि / भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्मणि

Aquel que, en el sacrificio, dispuso a los Ṛṣi mediante la entrega de porciones de havya; estableció a los Sura como receptores del havya y a los Pitṛ como receptores del kavya; y el yajña que, según su rito, se realiza para el goce de sus frutos en la obra sacrificial, es él mismo.

Verse 27

यूपान्समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि / यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथानलान्

Los postes yūpa, las leñas rituales, el cucharón de ofrenda, el Soma, el purificador y las varas del altar; y también las sustancias aptas para el yajña y los fuegos sagrados del sacrificio.

Verse 28

सदस्यान्यजमानांश्च ह्यश्वमेधान्क्रतुत्तमान् / विचित्रान्राजसूयदीन्पारमेष्ठ्येन कर्मणा

Los sadasya, los yajamāna y los Aśvamedha, los más excelsos ritos; y los variados Rājasūya y demás—todo ello por la acción pārameṣṭhya.

Verse 29

उद्गात्रादींश्च यः कृत्वा यज्ञांल्लोकाननुक्रमम् / क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च

Aquel que instituyó a los sacerdotes como el Udgātā, ordenó en sucesión los yajña y los mundos; y también fijó el kṣaṇa, el nimeṣa, la kāṣṭhā, la kalā y el triple tiempo.

Verse 30

मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरं तथा / ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु

Muhurta, tithi, meses, día y año; y también las estaciones y las conjunciones del tiempo: en los tres mundos, la medida es triple.

Verse 31

आयुः क्षेत्राण्यथ बलं क्षणं यद्रूपसौष्ठवम् / मेधावित्वं च शौर्यं च शास्त्रस्येव च पारणम्

La vida, los dominios, la fuerza, y el instante en que resplandece la hermosura del cuerpo; la inteligencia y el valor, y también la recitación devota de las śāstra.

Verse 32

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः / त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि तिस्रो मात्रा गुणास्त्रयः

Tres varnas, tres mundos, la triple ciencia y tres fuegos sagrados; el triple tiempo, tres actos, tres medidas y tres guṇas.

Verse 33

सृष्टा लोकेश्वराश्चैव येन येन च कर्मणा / सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना

Por tal o cual acto fueron creados los señores de los mundos; y por Aquel que es el Ser de todas las huestes, fueron creadas todas las huestes de seres.

Verse 34

क्षणं संधाय पूर्वेण योगेन रमते च यः / गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः

Aquel que, por el yoga antes dicho, se une por un instante y se deleita; guía de los que van y vienen, Señor de múltiples formas en todas partes.

Verse 35

यो गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् / चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

Él es el destino de los unidos al dharma y la no-vía de los que obran pecado; es el origen del caturvarṇya y el guardián del caturvarṇya.

Verse 36

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराशम्यसंश्रयः / दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः

Él conoce la cuádruple ciencia y es amparo de los cuatro āśramas; él es la extensión de las direcciones, el cielo, la tierra, las aguas, el viento y Vibhāvasu, el fuego resplandeciente.

Verse 37

चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशाः क्षणदाचराः / यः परं श्रुयते देवो यः परं श्रूयते तपः

La doble luminaria de luna y sol; Señor de las eras, que se mueve en un instante. Aquel de quien se oye que es el Dios supremo, de quien también se oye que es la austeridad suprema.

Verse 38

यः परं तमसः प्राहुर्यः परं परमात्मवान् / आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः

Aquel de quien se dice que está más allá de la oscuridad (tamas), el supremo, dotado de la naturaleza del Paramātman. Él es el Dios primero entre los Ādityas y el poderoso destructor de los daityas.

Verse 39

युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः / सेतुर्यो लोकसेतूनां मेधो यो मध्यकर्मणाम्

Él es Antaka al fin de las eras, y es también el que pone fin al destructor de los mundos. Es el puente de todos los puentes de los mundos, y la inteligencia (medhā) de las obras intermedias.

Verse 40

वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् / सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्

Él es cognoscible para los sabios del Veda, y Señor de las naturalezas que originan poder. Para los seres es Soma, y para los de fulgor ígneo es Agni.

Verse 41

मनुष्याणां मनुर्भूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् / विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि

Para los hombres, él se vuelve Manu; para los ascetas, se vuelve tapas. Para quienes se sacian en la recta conducta, él es humildad; y para los resplandecientes, él es tejas también.

Verse 42

विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि / आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः

Él es la forma de todas las formas y la meta suprema aun de los que se mueven; del éter nace Vāyu, de Vāyu el Prāṇa, y del Prāṇa se manifiesta Hutāśana (Agni).

Verse 43

देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर्मधुसूदनः / रसाच्छोणितसंभूतिः शोणितान्मासमुच्यते

Los devas son el prāṇa de Hutāśana (Agni), y el prāṇa de Agni es Madhusūdana (Viṣṇu). Del rasa nace el śoṇita (sangre), y del śoṇita se dice que surge el māṃsa (carne).

Verse 44

मांसात्त मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते / अस्य्नो मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसंभवः

De la carne (māṃsa) nace el medas (grasa), y del medas se dice que surge el asthi (hueso). Del asthi se forma la majjā (médula), y de la majjā procede el śukra (semilla).

Verse 45

शुक्राद्गर्भः समाभव द्रसमूलेन कर्मणा / तत्रापां प्रथमावापः स सौम्यो राशिरुच्यते

Del śukra surge el embrión (garbha) por la acción kármica cuyo origen es el rasa. Allí acontece la primera unión del elemento agua; a eso se le llama el “rāśi saumya”, de naturaleza lunar (Soma).

Verse 46

गर्भो ऽश्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते / शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम्

Sepasé que el embrión (garbha) procede del aśma, lo denso como piedra; a ello se le llama el segundo rāśi. Entiende que el śukra es de naturaleza Soma, y el ārtava (flujo) es de naturaleza Pāvaka (Agni).

Verse 47

भावौ रसानुगावेतौ वीर्ये च शशिपावकौ / कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्

Bhāva y rasa se dicen mutuamente concordes; en el vīrya resplandecen la luna y el fuego. En el grupo de kapha surge el śukra, y en el grupo de pitta el śoṇita (sangre).

Verse 48

कफस्य त्दृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् / देहस्य मध्ये त्दृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्

El lugar de kapha es el corazón, y en el ombligo se asienta pitta. El corazón, en medio del cuerpo, es recordado también como morada de la mente (manas).

Verse 49

नाभिश्चोदर संस्था तु तत्र देवो हुताशनः / मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते

El ombligo se halla en el vientre; allí mora el dios Hutāśana (Agni). La mente debe conocerse como Prajāpati, y kapha ha de contemplarse como Soma.

Verse 50

पित्तमग्निः स्मृतो ह्येतदग्नीषोमात्मकं जगत् / एवं प्रवर्त्तिते गर्भे वृत्ते कर्कन्धुसंनिभे

Pitta es recordado como fuego; este mundo es de naturaleza Agni–Soma. Así progresa el embrión, redondo como el fruto karkandhu (azufaifo).

Verse 51

वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना / स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत्पुनः

El vāyu entró (en el embrión) unido al Paramātman. Ese vāyu mora en el cuerpo en cinco formas y vuelve a acrecentar el crecimiento.

Verse 52

प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च / प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन्परिवर्त्तते

Prāṇa, apāna, samāna, udāna y vyāna—todos ellos; el prāṇa, acrecentando en él la esencia del Paramātman, gira y actúa sin cesar.

Verse 53

अपानः पश्चिमं कायमु दानो ऽर्द्धं शरीरिणः / व्यानो व्यानीयते येन समानः सर्वसंधिषु

Apāna mora en la parte occidental/posterior del cuerpo; udāna en la mitad del ser encarnado; vyāna es aquello por lo cual el movimiento se difunde por doquier; y samāna reside en todas las articulaciones.

Verse 54

भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा / पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

Entonces surge para él la obtención de los bhūtas accesibles a los sentidos: tierra, viento, ākāśa (éter), aguas y, como quinto, el tejas, la luz ígnea.

Verse 55

सर्वेद्रियनिविष्टास्ते स्वस्वयोगं प्रचक्रिरे / पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम्

Todos ellos, asentados en los sentidos, ponen en marcha su propio yoga; al cuerpo lo llaman «terrestre», y al ātman del prāṇa lo llaman māruta, de naturaleza aérea.

Verse 56

छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात्स्रावः प्रवर्त्तते / ज्योतिश्चक्षुषि कोष्ठो ऽस्मात्तेषां यन्नामतः स्मृतम्

Las aberturas nacen del ākāśa; del agua procede el fluir de las secreciones; y en el ojo mora el tejas, la luz: por ello se recuerdan así sus nombres.

Verse 57

संग्राह्य विषयांश्चैव यस्य वीर्यात्प्रवर्तिताः / इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजत्येकः सनातनः

Por el vigor de Aquel, aun los objetos aprehensibles se ponen en marcha; ese único Purusha eterno crea a todos ellos.

Verse 58

नैधने ऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः / एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान्

Oh sabio, ¿cómo en este mundo perecedero llegó Vishnu a la condición humana? Ésta es nuestra duda; es, en verdad, un gran prodigio.

Verse 59

कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् / श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम्

¿Cómo Vishnu, meta suprema de los que avanzan, asumió un cuerpo humano? Deseamos oír, en orden, las obras de Vishnu.

Verse 60

आश्चर्यं परमं विष्णुर्वेदैर्देवश्चै कथ्यते / विष्णोरुत्पत्तिमाश्चय कथयस्व महामते

Los Vedas proclaman a Vishnu como el prodigio supremo y como Deva. Oh gran sabio, relata el asombroso origen de Vishnu.

Verse 61

एतदाश्चर्यमाख्यातं कथ्यतां वै सुखावहम् / प्रख्यातबलवीर्यस्य प्रादुर्भावन्महात्मनः / कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यते

Que se relate este prodigio, ciertamente portador de dicha. Aquí se expone la manifestación del Mahatma, célebre por su fuerza y valor, y la esencia de Vishnu, maravilloso por sus obras.

Verse 62

सूत उवाच अहं वः कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः

Suta dijo: Yo os cantaré la manifestación del gran Mahatma.

Verse 63

यथा बभूव भगवान्मानुषेषु महातपाः / भृगुस्त्रीवधदोषेण भृगुशापेन मानुषे

Cómo el Bhagaván, gran asceta, llegó a estar entre los hombres: por la culpa de la muerte de la esposa de Bhrigu y por la maldición de Bhrigu, en forma humana.

Verse 64

जायते च युगान्तेषु देवकार्यार्थसिद्धये / तस्य दिव्यां तनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत

Al final de las eras nace para consumar la obra de los dioses; escuchad de mí acerca del cuerpo divino de Vishnu.

Verse 65

युगधर्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः / कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह / भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च

Cuando el dharma de la era se invierte y el tiempo se afloja, el Señor nace entre los hombres para restablecer el orden del dharma, por motivo de la maldición de Bhrigu y también por lo obrado por dioses y asuras.

Verse 66

ऋषय ऊचुः कथं देवासुरकृते तद्व्याहारमवाप्तवान् / एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं देवासुरं कथम्

Los rishis dijeron: ¿Cómo, por obra de dioses y asuras, aconteció aquel suceso? Deseamos conocer cómo fue esa historia de devas y asuras.

Verse 67

सूत उवाच देवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत

Suta dijo: escuchad de mis palabras el relato tal como aconteció entre los devas y los asuras.

Verse 68

हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति / बलिनाधिष्ठितं राज्यं पुनर्लोकत्रये क्रमात्

Antaño el daitya Hiranyakashipu gobernaba los tres mundos; luego, paso a paso, en los tres lokas se asentó el reino bajo Bali.

Verse 69

सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह / युगाख्या दश संपूर्णा ह्यासीदव्याहतं जगत्

Entonces hubo entre los devas y los asuras una amistad suprema; se cumplieron diez períodos llamados yugas, y el mundo permaneció sin quebranto.

Verse 70

निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् / बद्धे बलौ विवादो ऽथ संप्रवृत्तः सुदारुणः

Devas y asuras obedecían las órdenes de ambos; mas cuando Bali fue atado, estalló una disputa sumamente terrible.

Verse 71

देवासुराणां च तदा घोरः क्षयकरो महान् / तेषां द्वीपनिमित्तं वै संग्रामा बहवो ऽभवेन्

Entonces se desató entre devas y asuras un conflicto terrible, grande y devastador; por causa de las islas, se libraron muchas batallas.

Verse 72

वराहे ऽस्मिन्दश द्वौ च षण्डामर्कान्तगाः स्मृताः / नामतस्तु समासेन शृणुध्वं तान्विवक्षतः

En este Varāha-kalpa se recuerdan doce llamados “Ṣaṇḍāmārkānta”. Oíd, en breve, sus nombres, tal como voy a enunciarlos.

Verse 73

प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः / तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थो ऽमृतमन्थनः

El primero es Narasiṃha, el segundo también Vāmana; el tercero es Varāha, y el cuarto es el Batido del Néctar (Amṛta-manthana).

Verse 74

संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः / षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः

El quinto es Saṃgrāma, muy terrible y ligado a Tārakā; el sexto es Āḍībaka, y el séptimo se recuerda como Traipura.

Verse 75

अन्धकारो ऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः / वार्त्रश्च दशमो घोरस्ततो हालाहलः स्मृतः

El octavo es Andhakāra, y el noveno es Dhvaja. El décimo es Vārtra, muy terrible; después se recuerda Hālāhala.

Verse 76

स्मृतो द्वादशकस्तेषां घोरः कोलाहलो ऽपरः / हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः

Así se recuerda este conjunto de doce; y hay otro “Kolāhala” igualmente terrible. El daitya Hiraṇyakaśipu fue abatido por Narasiṃha.

Verse 77

वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते / हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे च दैवते

Vāmana, tras abarcar los tres mundos con sus pasos, ató a Bali; y Hiraṇyākṣa fue muerto en duelo al oponerse a los dioses.

Verse 78

महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः / दंष्ट्रया तु वराहेण स दैत्यस्तु द्विधाकृतः

Aquel daitya, de gran fuerza y gran temple, invicto en las batallas, fue partido en dos por Varāha con su colmillo.

Verse 79

प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने / विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः

En la guerra durante el batido del amṛta, Indra venció a Prahlāda; y Virocana, hijo de Prahlāda, estaba siempre resuelto a dar muerte a Indra.

Verse 80

इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये / भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः

En la guerra de Tārakāmaya, el propio Indra, con su valor, lo abatió; y aquel que había obtenido de Bhava (Śiva) el don de ser invulnerable, aun así pereció por armas especiales.

Verse 81

स जंभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना / अशक्नुवत्सु देवेषु परं सोढुमदैवतम्

En la sexta (contienda), Jambha fue muerto por Viṣṇu, poseyendo a Śakra; pues los dioses no podían soportar aquella suprema fuerza demoníaca.

Verse 82

निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरे त्र्यंबकेण तु / अथ दैत्याः सुराश्चैव राक्षसास्त्वन्धकारिके

En Tripura, Tryambaka (Śiva) abatió a todos los dánavas. Luego, en la contienda de tinieblas, también acudieron daityas, devas y rákshasas.

Verse 83

जिता देवमनुष्येस्ते पितृभिश्चैव संगताः / सवृत्रान्दानवांश्चैव संगतान्कृत्स्नशश्च तान्

Los devas y los hombres, unidos a los Pitṛs, los vencieron; y a todos los dánavas congregados, con Vṛtra incluido, los sometieron por completo.

Verse 84

जघ्ने विष्णुसहायेन महेन्द्रस्तेन वर्द्धितः / हतो ध्वजे महेन्द्रेण मयाछत्रश्च योगवित्

Con la ayuda de Viṣṇu, Mahendra, fortalecido por él, los mató. Y por el golpe del estandarte de Mahendra cayó también Māyāchhatra, conocedor del yoga.

Verse 85

ध्वजलक्षं समाविश्य विप्रचित्तिः महानुजः / दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान्कृत्स्नशश्च तान्

Al irrumpir en el punto del estandarte, el poderoso Vipracitti sometió por completo a todos aquellos daityas y dánavas congregados.

Verse 86

जयद्धालाहले सर्वैर्देवैः परिवृतो वृषा / रजिः कोलाहले सर्वान्दैत्यान्परिवृतो ऽजयत्

Entre clamores de victoria y el estruendo del halāhala, Vṛṣa, rodeado por todos los devas, salió vencedor. Y en aquel tumulto, Raji, cercado por los daityas, también conquistó a todos.

Verse 87

यज्ञस्यावभृथे जित्वा षण्डामकारै तु दैवतैः / एते देवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु

Tras vencer en el baño avabhṛtha del yajña por obra de las deidades llamadas Ṣaṇḍāmākāra, se dieron estos doce combates entre devas y asuras.

Verse 88

सुरासुरक्षयकराः प्रजाना मशिवश्च ह / हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ

Aquellas guerras trajeron ruina a devas y asuras y fueron infaustas para los pueblos; el rey Hiraṇyakaśipu resplandeció en su poder durante un arbuda de años.

Verse 89

तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसफतिः / अशीतिश्च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरो ऽभवत्

Asimismo, durante setenta y dos años más y ochenta mil años, llegó a ser el Señor de los tres mundos.

Verse 90

पारंपर्येण राजा तु बलिर्वर्षार्बुधं पुनः / षष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च

En la sucesión, el rey Bali reinó de nuevo por un arbuda de años, y además sesenta mil y treinta niyutas (laksas).

Verse 91

बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह / प्रह्लादो निर्जितो ऽभूच्च तावत्कालं सहासुरैः

Mientras duró el derecho real de Bali, durante ese mismo tiempo Prahlāda quedó sometido, junto con los asuras.

Verse 92

इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता ह्यसुराणां महौ जसः / दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल

Tus armas de Indra eran célebres, capaces de someter a los asuras de gran poder. Se dice que todo este mundo permaneció bajo dominio de los daityas durante diez yugas.

Verse 93

अशपत्तु ततः शुक्रो राष्ट्रं दशयुगं पुनः / त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रो ह्यभ्ययाद्बलेः

Entonces Śukra maldijo de nuevo el reino por diez yugas. Y Mahendra avanzó con fuerza contra Bali; los tres mundos estaban entonces sin turbación.

Verse 94

प्रह्लादस्य हृते तस्मिंस्त्रैलोक्ये कालपर्ययात् / पर्यायेणैव संप्राप्तं त्रैलोक्यं पाकशासनम्

Por el bien de Prahlāda, con el giro del tiempo, el señorío de los tres mundos fue pasando por turnos y llegó a Pākaśāsana (Indra).

Verse 95

ततो ऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानुपागमत् / यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुरां ब्रुवन्

Entonces el Yajña, abandonando a los asuras, se dirigió a los devas. Cuando el Yajña pasó al lado de los dioses, Kāvya (Śukra) habló a los asuras.

Verse 96

किं तन्नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः / स्थातुं न शक्रुमो ह्यद्य प्रविशाम रसातलम्

Ante nuestros propios ojos, el Yajña abandonó nuestro reino y se fue con los suras. Hoy no podemos permanecer; entremos en Rasātala.

Verse 97

एवमुक्तो ऽब्रवीदेतान्विषण्णः सांत्वयन्गिरा / माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वः सुराः

Habiendo sido así interpelado, aunque abatido, les habló consolándolos con sus palabras: 'No temáis, oh Suras, yo os sostendré con mi propio resplandor (Tejas).'

Verse 98

वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वस्तु च यत्परम् / कृत्स्नानि ह्यपि तिष्ठन्तु पापस्तेषां सुरेषु वै

Que la lluvia, las plantas medicinales, los jugos vitales y todo lo que es sustancia suprema, permanezcan íntegros; que el mal de ellos recaiga sobre los Suras.

Verse 99

युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्व धार्यते मया / ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता

'Por vuestra causa, entregaré todo lo que es sostenido por mí'. Entonces, viendo a los Devas y Asuras sostenidos por el sabio Kavya...

Verse 100

अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविघ्ना विजिगीषया / एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात्

Entonces ellos, obstaculizados y deseando vencer, deliberaron: 'Este Kavya está revirtiendo por la fuerza todo esto (nuestro esfuerzo).'

Verse 101

साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाप्याययेत्तु तान् / प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे

'Bien, vayamos rápidamente antes de que él los revigorice. Habiendo matado a los restantes por la fuerza, enviémoslos al Patala.'

Verse 102

ततो देवास्तु संरब्धा दानवानभिसृत्य वै / जघ्नुस्तैर्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः

Entonces los dioses, encendidos de ira, se lanzaron contra los dánavas y los abatieron; y ellos, acosados y heridos, corrieron únicamente hacia Kāvya (Śukrācārya).

Verse 103

ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान् / समारक्षत संत्रस्तान्देवेभ्यस्तान्दितेः सुतान्

Luego Kāvya, al verlos perseguidos con premura por los dioses, protegió de inmediato a los aterrados hijos de Diti frente a los devas.

Verse 104

काव्यो दृष्ट्वा स्थितान्देवांस्तत्र दैवमचिन्तयत् / तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन्

Kāvya, al ver a los dioses allí apostados, meditó sobre el designio del destino; y luego, tras recogerse y recordar lo ocurrido antes, les habló.

Verse 105

त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिःक्रमैः / बलिर्बद्धो हतो जंभो निहतश्च विरोचनः

Con sus tres pasos, Vāmana conquistó por completo los tres mundos; Bali fue atado, Jambha fue muerto y Virocana también fue abatido.

Verse 106

महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः / तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः

En doce batallas, los grandes asuras fueron muertos por los dioses; y, sobre todo los principales, en su mayoría fueron aniquilados mediante diversos recursos.

Verse 107

किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धे स्वल्पे तु वै स्वयम् / नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्

Vosotros habéis quedado en parte tras una breve batalla. Yo dispondré para vosotros la nīti, la recta norma; aguardad por algún tiempo.

Verse 108

यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय च / अग्निमाप्याययेद्धोता मेत्रैरेष दहिष्यति

Iré ante Mahādeva por el propósito del mantra y por la victoria. Que el hota avive y nutra el fuego; este arderá por mis mantras.

Verse 109

ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम् / युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः

Luego iré al dios Nīlalohita por el propósito del mantra. Después, al volver aquí, os concederé mi gracia.

Verse 110

यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने / न वै देवा वाधिष्यन्ति यावदागमनं मम

Vosotros practicad la ascesis en el bosque, cubiertos con corteza. Hasta mi regreso, los dioses no os causarán impedimento.

Verse 111

अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान्देवात्प्राप्य महेश्वरात् / योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम्

Luego, tras recibir de Maheśvara mantras irresistibles, volveremos a combatir contra los dioses; entonces, ciertamente, alcanzaréis la victoria.

Verse 112

ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततो ऽसुराः / न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे लोकान्यूयं क्रमन्तु वै

Entonces, concluido el diálogo, los asuras dijeron a los dioses: «Todos hemos depuesto las armas; recorred, en verdad, los mundos».

Verse 113

वयं तपश्चरिष्यामः संवृत्ता वल्कलैर्वने / प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यानुव्यात्दृतं तु तत्

Nosotros practicaremos la austeridad en el bosque, vestidos con corteza; al oír las palabras de Prahlada, nos afirmamos en seguir la verdad.

Verse 114

ततो देवा न्यवर्त्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ह / न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान्वै जग्मुर्यथागतान्

Entonces los dioses regresaron, libres de temor y llenos de gozo; al ver a los daityas con las armas depuestas, volvieron a sus moradas tal como habían venido.

Verse 115

ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम् / निरुत्सुकास्तपोयुक्ताः कालः कार्यार्थसाधकः

Entonces Kāvya (Śukrācārya) les dijo: «Esperad algún tiempo; sin impaciencia, permaneced unidos a la austeridad, pues el Tiempo es quien cumple el propósito».

Verse 116

पितुर्ममाश्रमस्था वै संप्रतीक्षत दानवाः / स संदिश्यसुरान्काव्यो महोदेवं प्रपद्य च

Oh dānavas, permaneced en el āśrama de mi padre y aguardad; Kāvya, tras enviar un mensaje a los dioses, se acogió a Mahādeva.

Verse 117

प्रणम्यैवमुवाचायं जगत्प्रभवमीश्वरम् / मन्त्रानिच्छामि हे देव ये न संति बृहस्पतौ

Tras postrarse, habló al Señor, origen del mundo: «Oh Deva, deseo los mantras que no se hallan en Bṛhaspati».

Verse 118

पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् / एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज

Para la victoria de los dioses y para infundir temor en los asuras— al oírlo, el Deva dijo: «Oh dvija, ¿deseas en verdad los mantras?»

Verse 119

व्रतं चर मयोद्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः / पूर्मं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः

Cumple el voto que te indico; sé brahmacārī y mantén la mente recogida. Primero, durante mil años, permanece con la cabeza inclinada en el humo del kuṇḍa sagrado.

Verse 120

यदि पास्यति भद्रं ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि / तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः

Si puedes cumplirlo—que el bien sea contigo— entonces obtendrás de mí el mantra. Dicho esto por el Deva de los devas, Śukra, el gran asceta…

Verse 121

पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यभाषत / व्रतं चराम्यहं देव यथोद्दिष्टो ऽस्मि वैप्रभो

Tocando los pies del Deva, respondió: «Así será. Oh Deva, oh Señor, cumpliré el voto tal como me lo has indicado».

Verse 122

ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारो ऽस्य धूमकृत् / असुराणां हितार्थाय तस्मिञ्छुक्रे गते तदा

Entonces, por mandato del dios, Kuṇḍadhāra, el que hacía surgir el humo, actuó por el bien de los asuras, cuando Śukra se hubo marchado en aquel momento.

Verse 123

मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्म चर्यं महेश्वरे / तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राष्ट्रं न्यस्तं तदासुरैः

Por causa del propósito del mantra, él mora allí guardando el brahmacarya ante Maheśvara; al comprenderlo, los asuras, conforme a la recta política, entregaron entonces el reino.

Verse 124

तस्मिञ्छिद्रे तदामर्षाद्देवास्तान्समभिद्रवन् / प्रगृहीतायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः

Al hallar aquella brecha, los dioses, airados, se lanzaron contra ellos; todos empuñaban sus armas, con Bṛhaspati a la cabeza.

Verse 125

दृष्ट्वासुरगणा देवान्प्रगृहीतायुधान्पुनः / उत्पेतुः सहसा सर्वे संत्रस्तास्ते ततो ऽभवन्

Al ver a los dioses de nuevo con las armas en mano, las huestes de asuras saltaron de improviso; y desde entonces quedaron sobrecogidas de temor.

Verse 126

न्यस्ते शस्त्रे ऽभये दत्ते ह्याचार्ये व्रतमास्थिते / संत्यज्य समयं देवास्ते सपत्नजिघांसवः

Cuando las armas habían sido depuestas, se había otorgado el amparo y el ācārya permanecía en su voto, aun así los dioses, deseosos de matar al rival, abandonaron el pacto convenido.

Verse 127

अनाचार्यास्तु भद्रं वो विश्वस्तास्तपसे स्थिताः / चीरवल्काजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः

Oh bienaventurados, sea para vosotros el bien: aunque sin preceptor, permanecemos confiados en la austeridad. Vestimos paño tosco, corteza y piel; sin afán de acción y sin posesiones.

Verse 128

रणे विजेतुं देवान्वै न शक्ष्यामः कथञ्चन / अयुद्धेन प्रपद्यामः शरणं काव्यमातरम्

En batalla no podremos vencer a los dioses de ningún modo. Por eso, sin combatir, nos rendimos y buscamos refugio en la Madre de la poesía (Sarasvatī).

Verse 129

प्रापद्यन्त ततो भीतास्तया चैव तदाभयम् / दत्तं तेषां तु भीतानां दैत्यानामभयार्थिनाम्

Entonces, llenos de temor, se acogieron a ella; y en ese mismo instante ella otorgó el “abhaya”, la ausencia de miedo, a aquellos daityas que lo suplicaban.

Verse 130

तया चाभ्युपपन्नांस्तान्दृष्ट्वा देवास्तदासुरान् / अभिजघ्नुः प्रसह्यैतान्विचार्य च बलाबलम्

Al ver a aquellos asuras acogidos por ella, los dioses, tras ponderar fuerzas y flaquezas, los abatieron por la fuerza.

Verse 131

तत स्तान्वध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा / देवी क्रुद्धाब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम्

Entonces, al ver a aquellos asuras siendo muertos por los dioses, la Diosa se airó y dijo: «Yo los dejaré sin indratva, sin condición de Indra».

Verse 132

संस्तभ्य शीघ्रं संरंभादिन्द्रं साभ्यचरत्ततः / ततः संस्तंभितं दृष्ट्वा शक्रं देवास्तु मूढवत्

Entonces, en arrebato de furia, se abalanzó con presteza contra Indra. Al ver a Śakra inmovilizado, los dioses quedaron como aturdidos.

Verse 133

व्यद्रवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् / गतेषु सुरसंघेषु विष्मुरिन्द्रमभाषत

Al ver a Śakra sometido, huyeron aterrados. Cuando las huestes celestes se hubieron ido, Viṣmu habló a Indra.

Verse 134

मां त्वं प्रविश भद्रं ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर / एवमुक्तस्ततो विष्णुः प्रविवेश पुरन्दरः

Él dijo: «Que te sea propicio; entra en mí, oh Señor de los dioses, yo te conduciré». Dicho esto, Purandara entró en Viṣṇu.

Verse 135

विष्मुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचो ऽवदत् / एषा त्वां विष्णुना सार्द्ध दहामि मघवन्बलात्

Al ver que Viṣmu lo protegía, la Diosa, airada, dijo: «¡Oh Maghavan, por la fuerza te abrasaré junto con Viṣṇu!»

Verse 136

मिषता सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम् / तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्राविष्णू जजल्पतुः

Ante la mirada de todos los seres dijo: «¡Contemplad el poder de mi austeridad!» Así los dominó; y entonces Indra y Viṣṇu, los dos dioses, se hablaron entre sí.

Verse 137

कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत / इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नो न दहे द्विभो

Vishnu preguntó a Indra: '¿Cómo podemos salvarnos los dos?' Indra respondió: 'Mátala, oh Señor, antes de que nos incinere'.

Verse 138

विशेषेणाभिभूतो ऽहमिमां तज्जहि माचिरम् / ततः समीक्ष्य तां विष्णुः स्त्रीवधं कर्त्तुमास्थितः

'Estoy completamente dominado por ella, así que mátala sin demora'. Entonces, observándola, Vishnu resolvió cometer el acto de matar a una mujer.

Verse 139

अभिध्याय ततश्शक्रमापन्नं सत्वरं प्रभुः / तस्याः संत्वरमाणायाः शीघ्रङ्कारी मुरारिहा

Pensando en Indra, que estaba en peligro, el Señor actuó rápidamente. Mientras ella se apresuraba, el Destructor de Mura (Vishnu) fue más veloz.

Verse 140

त्रिधा विष्णुस्ततो देवः क्रूरं बुद्ध्वा चिकीर्षितम् / क्रुद्धस्तदस्त्रमाविध्य शिरश्चिच्छेद माधवः

Entonces el Señor Vishnu, al darse cuenta de su cruel intención, se enfureció. Madhava arrojó su arma y le cortó la cabeza.

Verse 141

तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः / ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा

Al ver esa terrible matanza de una mujer, el poderoso Bhrigu se enfureció. Entonces Vishnu fue maldecido por Bhrigu por el asesinato de su esposa.

Verse 142

यस्मात्ते जानता धर्ममवध्या स्त्री निषूदिता / तस्मात्त्वं सप्तकृत्वो वै मनुष्येषु प्रपद्यसे

Porque, aun conociendo el dharma, diste muerte a una mujer que no debía ser herida; por ello, siete veces nacerás entre los hombres.

Verse 143

ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः / सर्वलोक हितार्थाय जायते मानुषेष्विह

Por aquella maldición, el dharma se pierde una y otra vez; sin embargo, por el bien de todos los mundos, él nace aquí entre los humanos.

Verse 144

अनुव्याहृत्य विष्मुं स तदादाय शिरः स्वयम् / समानीय ततः काये समायोज्येदमब्रवीत्

Pronunciando el nombre de Viṣṇu, él mismo tomó aquella cabeza; luego la acercó al cuerpo, la unió y dijo estas palabras.

Verse 145

एतां त्वां विष्णुना सत्यं हतां संजीवयाम्यहम् / यदि कृत्स्नो मया धर्मश्चरितो ज्ञायते ऽपि वा

Oh Diosa, con Viṣṇu por testigo, en verdad te devuelvo la vida, a ti que has sido muerta; si he practicado íntegramente el dharma y ello es reconocido.

Verse 146

तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् / सत्याभिव्यहृतात्तस्य देवी संजीविता तदा

Vive por la fuerza de esa verdad, si yo digo la verdad; al pronunciar él su palabra veraz, la Diosa fue entonces reanimada.

Verse 147

तदा तां प्रोक्ष्य शीताभिरद्भिर्जीवेति सो ऽब्रवीत् / ततस्तां सर्वभूतानां दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव

Entonces la roció con aguas frías y dijo: “Vive.” Luego, todos los seres la vieron como si despertara del sueño y quedaron maravillados.

Verse 148

साधुसाध्वित्यदृश्यानां वाचस्ताः सस्वनुर्दिशः / दृष्ट्वा संजीवितामेवं देवीं तां भृगुणा तदा

Las voces de los invisibles clamaron “¡Sādhu, sādhu!” y las direcciones resonaron. Entonces Bhṛgu vio a aquella Diosa revivida de ese modo.

Verse 149

मिषतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत् / असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीवितां ततः

Ante la mirada de todos los seres, aquello pareció un prodigio. Entonces Bhṛgu, sin turbación, devolvió la vida a su esposa.

Verse 150

दृष्ट्वा शक्रो न लेभे ऽथ शर्म काव्यभयात्ततः / प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमात्मनः सुताम्

Al verlo, Śakra (Indra) no halló sosiego por temor a Kāvyā. Entonces Indra permaneció en vela por su hija Jayantī.

Verse 151

प्रोवाच मतिमान्वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः / एष काव्यो ह्यनिन्द्राय चरते दारुणं तपः

Pākaśāsana (Indra), con juicio, dijo a su hija: “Este Kāvyā practica una áspera austeridad para la ruina de Indra.”

Verse 152

तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो धृतिमना दृढम् / गच्छ संभावयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभे

Hija mía, por ello estoy muy turbado, aunque mantengo firme la entereza. Oh auspiciosa, ve y hónralo con atenciones que disipen su fatiga.

Verse 153

तैस्तैर्मनो ऽनुकूलैश्च ह्युपचारैरतद्रिता / देवी सारीन्द्रदुहिता जयन्ती शुभचारिणी

Con diversos cuidados gratos al ánimo, sin negligencia, la diosa Jayantī—hija de Sarīndra—de conducta auspiciosa, se entregó al servicio.

Verse 154

सुस्वरूपधरागात्तं दुर्वहं व्रतमास्थितम् / पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा

Asumiendo una forma hermosa, ella emprendió aquel voto difícil de sobrellevar; y la palabra dicha por su padre, entonces la cumplió, aun vertiéndola en canto poético.

Verse 155

गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवन्ती वल्गुभाषिणी / गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचासुखैः

Con palabras propicias la alababa, de habla dulce; y a su debido tiempo la servía con masajes del cuerpo, con caricias que daban alivio a la piel.

Verse 156

शुश्रूषन्त्यनुकूला च उवास बहुलाः समाः / पूर्णं धूमव्रते चापि घोरे वर्षसहस्रके

Sirviendo con docilidad y benevolencia, permaneció allí muchos años; y aun en el terrible Dhūma-vrata completó el lapso de mil años.

Verse 157

वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो ऽभवस्तदा / एवं व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केन चित्

Concediendo un don, complació a Kāvya y entonces quedó muy complacido. Tal voto lo has cumplido tú solo; nadie más lo ha realizado.

Verse 158

तस्मात्त्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / तेजसा वापि विबुधान्सर्वानभिभविष्यसि

Por ello, con tu ascesis, tu inteligencia, el saber de la śruti, tu fuerza y tu resplandor, superarás a todos los dioses.

Verse 159

यच्च किञ्चिन्ममब्रह्म विद्यते भृगुनन्दन / सांग च सरहस्यं च यज्ञोपनिषदस्तथा

Oh hijo amado de Bhṛgu, cuanto conocimiento de Brahman hay en mí—con sus miembros, con sus secretos, y también la enseñanza upaniṣádica del sacrificio—

Verse 160

प्रतिभाति ते सर्वं तद्वाच्यं तु न कस्यचित् / सर्वाभिभावी तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि

Todo ello se te revela con claridad, pero no debe ser dicho a nadie. Por eso serás vencedor sobre todos y el más excelso entre los dos veces nacidos.

Verse 161

एवं दत्त्वा वरं तस्यै भार्गवाय भवः पुनः / प्रजेशत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ

Así, tras otorgarle el don, Bhava (Śiva) concedió de nuevo a Bhārgava el señorío sobre las criaturas, el señorío sobre las riquezas y la invulnerabilidad a la muerte.

Verse 162

एतांल्लब्ध्वा वरान्काव्यः संप्रहृष्टतनूरुहः / हर्षात्प्रादुर्बभौ तस्य दिव्यं स्तोत्रं महेशितुः

Al obtener esos dones, Kāvya se estremeció de júbilo hasta erizarse su piel. Por dicha, brotó de él un himno divino en alabanza de Maheshvara.

Verse 163

तदा तिर्यक्स्थितस्त्वेवं तुष्टुवे नीललोहितम् / नमो ऽस्तु शितिकण्ठाय सुराद्याय सुवर्चसे

Entonces, de pie en postura oblicua, alabó a Nīlalohita: «¡Salve a Śitikaṇṭha, origen de los dioses, resplandeciente en gloria!»

Verse 164

लेलिहानाय लेह्याय वत्सराय जगत्पते / कपर्दिने ह्यूर्द्ध्वरोम्णे हर्यक्षवरदाय च

Homenaje al que lame y al digno de ser gustado, al que es la forma del Año, Señor del mundo; al Kapardin, de vello erguido, y al que concede dones a Haryakṣa.

Verse 165

संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे / उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे

Homenaje al digno de alabanza, al sagrado tirtha, al Dios de los dioses, al veloz; al que porta turbante, de bello rostro, de mil ojos, y al dador de lluvia.

Verse 166

वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे / निस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च

Homenaje a Rudra, de semilla luminosa como los Vasus, al ascetismo, al que viste corteza; al Nisva, de cabellera suelta, al general de las huestes, y a Rohita.

Verse 167

कवये राजवृद्धाय तक्षकक्रीडनाय च / गिरिशायार्कनेत्राय यतये चाज्यपाय च

Me postro ante el que es poeta sagrado, acrecentador de los reyes, gozoso en el juego con Takṣaka; ante Girīśa de ojo solar, el asceta y el que bebe el ghee consagrado.

Verse 168

सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च / सहस्रबाहवे चैव सहस्रामलचक्षुषे

Me inclino ante el de conducta perfecta y manos benéficas, el arquero Bhārgava; ante el de mil brazos y mil ojos inmaculados.

Verse 169

सहस्रकुक्षये चैव सहस्रचरणाय च / सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे

Me postro ante Vedhas, de mil vientres, mil pies y mil cabezas, el de múltiples formas.

Verse 170

भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च / निषङ्गिणे कवचिने सूक्ष्माय क्षपणाय च

Me postro ante Bhava, de forma universal, el Purusha blanco; el que porta armas y armadura, el sutil y el que disipa la noche.

Verse 171

ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च / महादेवाय सर्वाय विश्वरूपशिवाय च

Me postro ante el de tono cobrizo, el terrible, el fiero y el auspicioso Śiva; ante Mahādeva, el Todo, y Śiva de forma universal.

Verse 172

हिरण्याय वसिष्ठाय वर्षाय मध्यमाय च / धाम्ने चैव पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च

Reverencia al de fulgor dorado, a Vasiṣṭha, a Varṣa y a Madhyama; y también al que es Morada, a Piśaṅga, a Piṅgala y a Aruṇa.

Verse 173

पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च / दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा / मृगव्याधाय सर्वाय स्थाणवे भीषणाय च

Reverencia al Portador de Pināka, al de las flechas, al Maravilloso y a Rohita; al Dundubhi, al de un solo pie, al Digno y a la Inteligencia; al Cazador de ciervos, al Todo, a Sthāṇu y al Terrible.

Verse 174

बहुरूपाय चोग्राय त्रिनेत्रायेश्वराय च / कपिलोयैकवीराय मृत्यवे त्र्यंबकाय च

Reverencia al de muchas formas, al Fiero, al de Tres Ojos, al Señor; a Kapila, al Héroe único, a Mṛtyu y a Tryambaka.

Verse 175

वास्तोष्पते पिनाकाय शङ्कराय शिवाय च / आरण्याय गृहस्थाय यतिने बह्मचारिणे

Reverencia a Vāstoṣpati, al Portador de Pināka, a Śaṅkara y a Śiva; al Morador del bosque, al Cabeza de familia, al Asceta y al Brahmacārī.

Verse 176

सांख्याय चैव योगाय ध्यानिने दीक्षिताय च / अन्तर्हिताय सर्वाय तप्याय व्यापिने तथा

Reverencia a Sāṃkhya y al Yoga, al Meditativo y al Iniciado; al Oculto en lo íntimo, al que es Todo, a Tapyā y al Omnipresente.

Verse 177

बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च / रोधसे चैकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महार्षये

Reverencia al que es Sabiduría, Pureza, Liberación y Unicidad; y a Rōdhasa, de mente unificada, al gran rishi firmemente establecido en Brahman.

Verse 178

चतुष्पादाय मेध्याय वर्मिणे शीघ्रगाय च / शिखण्डिने कपालाय दण्डिने विश्वमेधसे

Reverencia al de cuatro pies, al puro, al acorazado y al veloz; al de penacho, portador de cráneo, portador de báculo, y al sabio de inteligencia universal.

Verse 179

अप्रतीताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे / क्रूराय विकृतायैव बीभत्साय शिवाय च

Reverencia al Insondable, al Resplandeciente, semejante al Sol, de noble inteligencia; y al Fiero, al Extraño, al Terrible, y también al Śiva, el Auspicioso.

Verse 180

शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे / पिशिताशाय शर्वाय मेघाय वैद्युताय च

Reverencia al Puro, al Vestido, al Recién-manifestado y a la Muerte misma; a Piśitāśa, a Śarva, al que es nube y relámpago.

Verse 181

दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च / अनामयाय चेध्माय हिरण्यायैकचक्षुषे

Reverencia al Hábil, al que mora en lo más bajo, Señor de los mundos; al Sin-enfermedad, al que es leña ritual, al Dorado, y al de un solo ojo.

Verse 182

श्रेष्ठाय वामदेवाय ईशानाय च धीमते / महाकल्पाय दीप्ताय रोदनाय हसाय च

Reverencia al Excelso Vāmadeva, a Īśāna, al Sabio; al Resplandeciente, de forma de Mahākalpa, que es llanto y también risa, mi salutación.

Verse 183

दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने / भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरिष्ठाय धीमते

Reverencia al de arco firme, al acorazado, al auriga del carro y protector; a Śukra, señor de los Bhṛgu, al Sabio que mora en lo profundo.

Verse 184

अमोघाय प्रशान्ताय सदा विप्रप्रियाय च / दिग्वासः कृत्तिवासाय भगघ्नाय नमो ऽस्तु ते

Salve al Infalible, al Sereno, siempre amado por los brāhmaṇas; al que viste las direcciones, Kṛttivāsa, destructor de bhaga: sea para Ti mi reverencia.

Verse 185

पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः / प्रभवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहायै च सुधाय च

Reverencia al Señor de las bestias y al Señor de los bhūtas; al Origen del Ṛg, Yajus y Sāma, a Svāhā y a Sudhā, mi salutación.

Verse 186

वषट्कारतमायैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः / स्रष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे हर्त्रे च क्षपणाय च

Reverencia a Ti, que eres Vaṣaṭkāra, Alma del mantra; al Creador, Sustentador, Hacedor, Arrebatador y Disolutor, mi salutación.

Verse 187

भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः / वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च

Me postro ante Ti, Señor de lo pasado, lo por venir y lo presente, esencia del karma. También reverencio a los Vasus, a los Sādhyas, a los Rudras, a los Ādityas y a los Aśvines.

Verse 188

विश्वाय मरुते चैव तुभ्यं देवात्मने नमः / अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौ षधाय च

Me inclino ante Ti, alma de los dioses, junto con los Viśvadevas y los Maruts. Reverencio al conocedor del rito de Agni y Soma, y a Aquel que es mantra del sacrificio animal y esencia de las hierbas sagradas.

Verse 189

दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं यज्ञात्मने नमः / तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शमाय च

Me postro ante Ti, que eres el yajña mismo, con la dákṣiṇā y el baño avabhṛtha. Reverencio también la ascesis, la verdad, la renuncia y la serenidad.

Verse 190

अहिंसायाथ लोभाय सुवेषायानिशाय च / सर्वभूतात्प्रभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः

Me inclino ante Ti, que te manifiestas como ahiṃsā, y también como codicia, como atavío hermoso y como la noche. Tú, más grande que todos los seres, esencia del yoga: a Ti, salutación.

Verse 191

पृथिव्यै चान्तरिक्षाय महासे त्रिदिवाय च / जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः

Reverencio a Pṛthvī, Antarikṣa, Mahas y Tridiva. A Ti, Alma de los mundos, que moras como Jana, Tapa y Satya-loka, te ofrezco salutación.

Verse 192

अव्यक्तायाथ महते भूतायैवेन्द्रियाय च / तन्मात्रायाथ महते तुभ्यं तत्त्वात्मने नमः

Me postro ante Ti, que eres lo No Manifestado, el Mahat, los seres, los sentidos y las tanmātras; a Ti, Alma de la Verdad, salutación.

Verse 193

नित्याय चाप्यलिङ्गाय सूक्ष्माय चेतराय च / शुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं नित्यात्मने नमः

Salve a Ti, eterno, sin signo, sutil y trascendente; puro y pleno de poder: a Ti, Atman perpetuo, reverencia.

Verse 194

नमस्ते त्रिषु लोकेषु स्वरन्तेषु भुवादिषु / सत्यान्तमहराद्येषु चतुर्षु च नमो ऽस्तु ते

En los tres mundos, en los ámbitos que comienzan con Svarga, y en los cuatro planos desde Satya hasta Maharloka: a Ti sea la salutación.

Verse 195

नामस्तोत्रे मया ह्यस्मिन्यदसद्व्याहृतं प्रभो / मद्भक्त इतिब्रह्मण्य सर्वं तत्क्षन्तुमर्हसि

Oh Señor, si en este himno de nombres he pronunciado algo impropio, oh Protector de los brahmanes, perdónalo todo, pues soy Tu devoto.