Adhyaya 13

Verse 1

ऑपन-माजल बछ। अकाल त्रयोदशो< ध्याय: श्रीकृष्ण, अर्जुन और युधिष्ठिरका भीमसेनके पीछे जाना, भीमका लीक पहुँचकर अभ्वत्थामाको ललकारना और अभ्चवृत द्वारा ब्रह्मास्त्रका प्रयोग वैशम्पायन उवाच एवमुक्‍त्वा युधां श्रेष्ठ: सर्वयादवनन्दन: । सर्वायुधवरोपेतमारुरोह रथोत्तमम्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! सम्पूर्ण यादवकुलको आनन्दित करनेवाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भगवान्‌ श्रीकृष्ण ऐसा कहकर समस्त श्रेष्ठ आयुधोंसे सम्पन्न उत्तम रथपर आरूढ़ हुए

Vaiśampāyana sprach: „Nachdem er so gesprochen hatte, bestieg Śrī Kṛṣṇa — der Vorderste unter den Kriegern, die Freude aller Yādavas — einen vortrefflichen Wagen, vollständig ausgerüstet mit den besten Waffen.“

Verse 2

उसमें सोनेकी माला पहने हुए अच्छी जातिके काबुली घोड़े जुते हुए थे। उस श्रेष्ठ रथकी कान्ति उदयकालीन सूर्यके समान अरुण थी। उसकी दाहिनी धुरीका बोझ शैव्य ढो रहा था और बायींका सुग्रीव। उन दोनोंके पार्श्वभागमें क्रमश: मेघपुष्प और बलाहक जुते हुए थे

Vaiśampāyana sprach: „Jener vortreffliche Wagen war mit edelgezüchteten Kabul-Pferden bespannt, deren Hälse goldene Girlanden schmückten. Sein Glanz war rötlich wie die aufgehende Sonne. Die rechte Jochlast trug Śaivya, die linke Sugrīva; und an ihren Flanken waren der Ordnung nach Meghapuṣpa und Balāhaka angespannt.“

Verse 3

युक्त परमकाम्बोजैस्तुरगै्हेममालिभि: । आदित्योदयवर्णस्य धुरं रथवरस्य तु २ ।। दक्षिणामवहच्छैब्य: सुग्रीव: सव्यतो5भवत्‌ | पार्ष्णिवाहौ तु तस्यास्तां मेघपुष्पबलाहकौ,उसमें सोनेकी माला पहने हुए अच्छी जातिके काबुली घोड़े जुते हुए थे। उस श्रेष्ठ रथकी कान्ति उदयकालीन सूर्यके समान अरुण थी। उसकी दाहिनी धुरीका बोझ शैव्य ढो रहा था और बायींका सुग्रीव। उन दोनोंके पार्श्वभागमें क्रमश: मेघपुष्प और बलाहक जुते हुए थे

Vaiśampāyana sprach: „Jener vorzügliche Wagen war mit erstklassigen Kāmboja-Pferden bespannt, deren Hälse goldene Girlanden schmückten. Sein Glanz war rötlich wie die Sonne im Morgengrauen. Die rechte Seite des Jochs trug Śaibya, die linke Sugrīva; und an den hinteren Flanken waren die beiden Meghapuṣpa und Balāhaka angespannt.“

Verse 4

विश्वकर्मकृता दिव्या रत्नधातुविभूषिता । उच्छितेव रथे माया ध्वजयष्टिरदृश्यत,उस रथपर विश्वकर्माद्वारा निर्मित तथा रत्नमय धातुओंसे विभूषित दिव्य ध्वजा दिखायी दे रही थी, जो ऊँचे उठी हुई मायाके समान प्रतीत होती थी

Vaiśampāyana sprach: „Auf jenem Wagen erschien ein himmlischer Fahnenmast, von Viśvakarman gefertigt und mit edelsteinartig schimmernden Metallen geschmückt. Hoch aufragend schien er wie die Verkörperung wunderbarer Māyā—ein ehrfurchtgebietendes Zeichen inmitten der düsteren Nachwehen des Krieges.“

Verse 5

वैनतेय: स्थितस्तस्यां प्रभामण्डलरश्मिवान्‌ । तस्य सत्यवत: केतुर्भुजगारिरदृश्यत,उस ध्वजापर प्रभापुंज एवं किरणोंसे सुशोभित विनतानन्दन गरुड़ विराज रहे थे। सर्पोके शत्रु गरुड़ सत्यवान्‌ श्रीकृष्णके रथकी पताकाके रूपमें दृष्टिगोचर हो रहे थे

Vaiśampāyana sprach: Dort, auf jenem Wagen, stand Vainateya (Garuḍa), strahlend in einem Lichtkranz, aus dem leuchtende Strahlen hervorströmten. Als Banner des Wahrhaftigen (Kṛṣṇa) war Garuḍa, der Schlangentöter, als Standarte des Streitwagens sichtbar — ein Sinnbild göttlichen Schutzes und moralischer Autorität mitten in der Gewalt des Krieges.

Verse 6

अथारोहद्धृषीकेश: केतु: सर्वधनुष्मताम्‌ । अर्जुन: सत्यकर्मा च कुरुराजो युधिष्ठिर:,सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ श्रीकृष्ण पहले उस रथपर सवार हुए। तत्पश्चात्‌ सत्यपराक्रमी अर्जुन तथा कुरुराज युधिष्ठिर उस रथपर बैठे

Dann bestieg Hṛṣīkeśa (Śrī Kṛṣṇa), gleichsam ein Banner unter allen Bogenschützen, als Erster jenen Wagen. Danach nahmen Arjuna, dessen Taten wahrhaft sind, und Yudhiṣṭhira, der König der Kurus, auf dem Wagen Platz.

Verse 7

अशोभेतां महात्मानौ दाशार्हमभित: स्थितौ | रथस्थं शार्जधन्वानमश्विनाविव वासवम्‌,वे दोनों महात्मा पाण्डव रथपर स्थित हुए शार्क़् धनुषधारी दशा्हकुलनन्दन श्रीकृष्णके समीप विराजमान हो इन्द्रके पास बैठे हुए दोनों अश्विनीकुमारोंके समान सुशोभित हो रहे थे

Vaiśampāyana sprach: Die beiden großherzigen Helden, zu beiden Seiten von Dāśārha (Śrī Kṛṣṇa) stehend, leuchteten in herrlichem Glanz. Nahe beim Träger des Śārṅga-Bogens auf dem Wagen erschienen sie wie die Zwillings-Aśvins, die neben Vāsava (Indra) sitzen.

Verse 8

तावुपारोप्य दाशार्ह: स्यन्दनं लोकपूजितम्‌ । प्रतोदेन जवोपेतान्‌ परमाश्चानचोदयत्‌,उन दोनों भाइयोंको उस लोकपूजित रथपर चढ़ाकर दशार्हवंशी श्रीकृष्णने वेगशाली उत्तम अश्वोंको चाबुकसे हाँका

Vaiśampāyana sprach: Nachdem Dāśārha (Śrī Kṛṣṇa) die beiden Brüder auf den weltgeehrten Wagen gesetzt hatte, trieb er mit der Peitsche die schnellen, vortrefflichen Pferde an.

Verse 9

ते हया: सहसोत्पेतुर्गृहीत्वा स्यन्दनोत्तमम्‌ । आस्थितं पाण्डवेयाभ्यां यदूनामृषभेण च,वे घोड़े दोनों पाण्डवों तथा यदुकुलतिलक श्रीकृष्णकी सवारीमें आये हुए उस उत्तम रथको लेकर सहसा उड़ चले

Vaiśampāyana sprach: Die Pferde sprangen plötzlich voran und rissen den vortrefflichen Wagen mit sich fort—bestiegen von den beiden Söhnen Pāṇḍus und auch von Kṛṣṇa, dem Stier unter den Yadus—und stürmten dahin, als flögen sie.

Verse 10

वहतां शार्जर्धन्वानमश्चानां शीघ्रगामिनाम्‌ । प्रादुरासीन्महान्‌ शब्द: पक्षिणां पततामिव,शार्ज्र्धन्वा श्रीकृष्णकी सवारी ढोते हुए उन शीघ्रगामी अश्वोंका महान्‌ शब्द उड़ते हुए पक्षियोंके समान प्रकट हो रहा था

Vaiśampāyana sprach: Als die schnell dahinjagenden Rosse Śārṅgadhanvan (Kṛṣṇa, den Träger des Śārṅga-Bogens) trugen, erhob sich ein mächtiger Klang — wie das Rauschen fliegender Vögel.

Verse 11

ते समार्च्छन्नरव्याप्रा: क्षणेन भरतर्षभ । भीमसेन महेष्वासं समनुद्रुत्य वेगिता:,भरतश्रेष्ठ! वे तीनों नरश्रेष्ठ बड़े वेगसे पीछे-पीछे दौड़कर क्षणभरमें महाधनुर्धर भीमसेनके पास जा पहुँचे

Vaiśampāyana sprach: O Stier unter den Bharatas, jene drei erlesensten Männer, schnell im Handeln, stürmten ihm mit großer Hast nach und erreichten in einem Augenblick Bhīmasena, den mächtigen Bogenschützen.

Verse 12

क्रोधदीप्तं तु कौन्तेयं द्विषदर्थे समुद्यतम्‌ । नाशवनुवन्‌ वारयितुं समेत्यापि महारथा:,इस समय कुन्तीकुमार भीमसेन क्रोधसे प्रज्वलित हो शत्रुका संहार करनेके लिये तुले हुए थे। इसलिये वे तीनों महारथी उनसे मिलकर भी उन्हें रोक न सके

Vaiśampāyana sprach: Kuntīs Sohn (Bhīmasena) loderte vor Zorn und war auf die Vernichtung des Feindes aus. Darum konnten ihn selbst die drei großen Wagenkämpfer, als sie gemeinsam herantraten und ihn stellten, nicht zurückhalten.

Verse 13

स तेषां प्रेक्षतामेव श्रीमतां दृढ्धन्विनाम्‌ ययौ भागीरथीतीरं हरिभिर्भुशवेगितैः,इति श्रीमहा भारते सौप्तिकपर्वणि ऐषीकपर्वणि ब्रह्मशिरो<स्त्रत्यागे त्रयोदशो<5 ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारत सौप्तिकपर्वके अन्तर्गत ऐषीकपर्वनें अश्वत्थामाके द्वारा ब्रह्मास्रका प्रयोगविषयक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ

Vaiśampāyana sprach: Während jene ruhmreichen Bogenschützen mit festen Bögen noch zusahen, brach er zum Ufer der Bhāgīrathī auf, von seinen fahlbraunen Rossen in höchster Eile getragen. So endet das dreizehnte Kapitel des Sauptika Parva des Śrī Mahābhārata, im Aiṣīka-Abschnitt, über das Niederlegen der Waffe Brahmaśiras.

Verse 14

स ददर्श महात्मानमुदकान्ते यशस्विनम्‌,रजसा ध्वस्तमासीन ददर्श द्रौणिमन्तिके । वहाँ जाकर उन्होंने गंगाजीके जलके किनारे परम यशस्वी महात्मा श्रीकृष्ण द्वैपायन व्यासको अनेकों महर्षियोंके साथ बैठे देखा। उनके पास ही वह क्रूरकर्मा द्रोणपुत्र भी बैठा दिखायी दिया। उसने अपने शरीरमें घी लगाकर कुशका चीर पहन रखा था। उसके सारे अंगोंपर धूल छा रही थी

Vaiśampāyana sprach: Er erblickte den ruhmreichen Großgesinnten, am Wasser auf dem Flussufer sitzend, den Leib von Staub bedeckt; und nahebei sah er Droṇas Sohn (Aśvatthāman) dicht daneben sitzen.

Verse 15

कृष्णद्वैपायनं व्यासमासीनमृषिभि: सह । तं॑ चैव क्रूरकर्माणं घृताक्तं कुशचीरिणम्‌

Vaiśaṃpāyana sprach: Sie sahen Kṛṣṇa-Dvaipāyana Vyāsa, der mit den ṛṣis beisammensaß; und sie erblickten auch jenen Täter grausamer Werke, mit Ghee bestrichen und in ein Gewand aus Kuśa-Gras gehüllt—ein Bild düsterer Askese und unheilvoller Entschlossenheit nach dem Gemetzel.

Verse 16

तमभ्यधावत्‌ कौन्तेय: प्रगृह्य सशरं धनु:

Vaiśaṃpāyana sprach: Da stürmte der Sohn der Kuntī auf ihn zu, den Bogen mit schussbereiten Pfeilen ergriffen—mit dringlicher Entschlossenheit mitten in der Gewalt der Nachkriegszeit, entschlossen, der Bedrohung unmittelbar entgegenzutreten.

Verse 17

स दृष्टवा भीमधन्वानं प्रगृहीतशरासनम्‌,अश्वत्थामाने देखा कि भयंकर धनुर्थर भीमसेन हाथमें धनुष लिये आ रहे हैं। उनके पीछे श्रीकृष्णके रथपर बैठे हुए दो भाई और हैं। यह सब देखकर द्रोणकुमारके हृदयमें बड़ी व्यथा हुई। उस घबराहटमें उसने यही करना उचित समझा

Als Aśvatthāman Bhīma sah—schrecklich im Kampf—wie er mit dem Bogen in der Hand und schussbereiten Pfeilen herankam, und hinter ihm die beiden Brüder auf Śrī Kṛṣṇas Wagen sitzen sah, ergriff ihn tiefe Qual. Unter dieser plötzlichen Furcht und dem Druck hielt der Sohn Droṇas nur einen einzigen Schritt für angemessen.

Verse 18

भ्रातरौ पृष्ठतश्नास्य जनार्दनरथे स्थितौ | व्यथितात्माभवद्‌ द्रौणि: प्राप्त चेदममन्यत,अश्वत्थामाने देखा कि भयंकर धनुर्थर भीमसेन हाथमें धनुष लिये आ रहे हैं। उनके पीछे श्रीकृष्णके रथपर बैठे हुए दो भाई और हैं। यह सब देखकर द्रोणकुमारके हृदयमें बड़ी व्यथा हुई। उस घबराहटमें उसने यही करना उचित समझा

Vaiśaṃpāyana sprach: Als er Bhīmasena in furchterregender Haltung herankommen sah, den Bogen in der Hand, und hinter ihm die beiden Brüder auf Janārdanas Wagen sitzen sah, wurde Aśvatthāman, Droṇas Sohn, im Innersten schwer erschüttert. In dieser Erregung hielt er dies für den Weg, der nun zu gehen sei.

Verse 19

स तद्‌ दिव्यमदीनात्मा परमास्त्रमचिन्तयत्‌ | जग्राह च स चैषीकां द्रौणि: सव्येन पाणिना,उदारहृदय अभश्रव॒त्थामाने उस दिव्य एवं उत्तम अस्त्रका चिन्तन किया। साथ ही बायें हाथसे एक सींक उठा ली

Vaiśaṃpāyana sprach: Da richtete Aśvatthāman—unbeugsamen Geistes—seinen Sinn auf eine höchste, göttliche Waffe. Und zugleich hob Droṇas Sohn mit der linken Hand einen Grashalm auf, um jene außergewöhnliche Macht im düsteren Nachhall des Krieges einzusetzen.

Verse 20

स तामापदमासाद्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत्‌ । अमृष्यमाणस्तान्‌ शूरान्‌ दिव्यायुधवरान्‌ स्थितान्‌

In jene Bedrängnis geraten, entfesselte er eine himmlische Waffe. Da er die Gegenwart jener heldenhaften Krieger—standhaft aufgerichtet, mit erlesenen göttlichen Waffen gerüstet—nicht ertragen konnte, handelte er im Zorn und wählte übernatürliche Macht, als gewöhnliche Mittel unzureichend schienen.

Verse 21

इत्युक्त्वा राजशार्टूल द्रोणपुत्र: प्रतापवान्‌

Vaiśampāyana sprach: Nachdem er so geredet hatte, schritt der mächtige Sohn Droṇas—kühn an Tapferkeit—weiter und redete den König als „Tiger unter den Herrschern“ an. Diese Zeile markiert einen erzählerischen Übergang: Nach der Erklärung seines Vorhabens geht Aśvatthāmā von Worten zu Taten über und kündigt die schweren ethischen Folgen der Saŭptika-Episode an.

Verse 22

ततस्तस्यामिषीकायां पावक: समजायत । प्रधक्ष्यन्निव लोकांस्त्रीन कालान्तकयमोपम:,तदनन्तर उस सींकमें काल, अन्तक और यमराजके समान भयंकर आग प्रकट हो गयी। उस समय ऐसा जान पड़ा कि वह अग्नि तीनों लोकोंको जलाकर भस्म कर डालेगी

Vaiśampāyana sprach: Dann entstand in jenem Bündel Schilf plötzlich ein Feuer—schrecklich wie Kāla, Antaka und Yama—so wild, dass es schien, als werde es die drei Welten verbrennen.

Verse 136

यत्र सम श्रूयते द्रौणि: पुत्रहन्ता महात्मनाम्‌ उन सुदृढ़ धनुर्धर तेजस्वी वीरोंके देखते-देखते वे अत्यन्त वेगशाली घोड़ोंके द्वारा भागीरथीके तटपर जा पहुँचे, जहाँ उन महात्मा पाण्डवोंके पुत्रोंका वध करनेवाला अश्वत्थामा बैठा सुना गया था

Vaiśampāyana sprach: Sie hörten, dass Drauṇi—Aśvatthāmā, der Mörder der Söhne der großherzigen Pāṇḍavas—dort sei. Vor den Augen jener strahlenden, mächtigen Krieger, standhaft in der Kunst des Bogens, jagte er auf überaus schnellen Pferden davon und erreichte das Ufer der Bhāgīrathī, wo man berichtete, Aśvatthāmā habe sich niedergesetzt.

Verse 156

रजसा ध्वस्तमासीन ददर्श द्रौणिमन्तिके । वहाँ जाकर उन्होंने गंगाजीके जलके किनारे परम यशस्वी महात्मा श्रीकृष्ण द्वैपायन व्यासको अनेकों महर्षियोंके साथ बैठे देखा। उनके पास ही वह क्रूरकर्मा द्रोणपुत्र भी बैठा दिखायी दिया। उसने अपने शरीरमें घी लगाकर कुशका चीर पहन रखा था। उसके सारे अंगोंपर धूल छा रही थी

Vaiśampāyana sprach: Er sah den Sohn Droṇas (Aśvatthāmā) in der Nähe sitzen, den Leib vom Staub bedeckt und dadurch verdunkelt. Im größeren Bild stellt die Erzählung ihn an die Seite des höchstberühmten Weisen Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa, der am Ufer der Gaṅgā mit vielen großen Rishis sitzt—und hebt so den scharfen ethischen Gegensatz hervor zwischen der asketischen, wahrheittragenden Autorität und der Gegenwart eines Mannes, der durch grausame Taten und die moralischen Nachwirkungen des Krieges gezeichnet ist.

Verse 163

भीमसेनो महाबाहुस्तिष्ठ तिछ्ठेति चाब्रवीत्‌ | कुन्तीकुमार महाबाहु भीमसेन बाणसहित धनुष लिये उसकी ओर दौड़े और बोले --'अरे! खड़ा रह, खड़ा रह'

Vaiśampāyana sprach: Der mächtigarmige Bhīmasena rief: „Steh! Steh!“ und stürmte mit Bogen und Pfeilen vor. Der Augenblick zeigt die unerbittliche Verfolgung eines Feindes nach dem Gemetzel: Tapferkeit und Zorn schwellen an, doch über der Szene liegt weiterhin die ethische Spannung, dass die Gewalt über die Hauptschlacht hinaus fortdauert.

Verse 203

अपाण्डवायेति रुषा व्यसृजद्‌ दारुणं वच: । दिव्य आयुध धारण करके खड़े हुए उन शूरवीरोंका आना वह सहन न कर सका। उस आपत्तिमें पड़कर उसने रोषपूर्वक दिव्यास्त्रका प्रयोग किया और मुखसे कठोर वचन निकाला कि “यह अस्त्र समस्त पाण्डवोंका विनाश कर डाले'

Vaiśampāyana sprach: Im Zorn schleuderte er ein grausames Wort: „Zur Vernichtung der Pāṇḍavas!“ Den Anblick jener Helden, die standhaft dastanden und himmlische Waffen trugen, konnte er nicht ertragen; in die Enge getrieben, ließ er in Wut ein göttliches Geschoss los und erklärte hart, diese Waffe werde den Untergang aller Pāṇḍavas herbeiführen. Ethisch markiert der Moment den Absturz in Rage und Verzweiflung: Die Absicht verschiebt sich vom Kampf zur Auslöschung und kündet von der Gefahr ungezügelter astrischer Macht.

Verse 216

सर्वलोकप्रमोहार्थ तदस्त्र॑ प्रमुमोच ह । नृपश्रेष्ठ ऐसा कहकर प्रतापी द्रोणपुत्रने सम्पूर्ण लोकोंको मोहमें डालनेके लिये वह अस्त्र छोड़ दिया

Vaiśaṃpāyana sprach: In der Absicht, alle Wesen zu verwirren und zu betäuben, ließ er daraufhin jene Waffe los. Die Tat kündet von einer bewusst herbeigeführten Eskalation des Krieges—eine Macht, die nicht nur den Gegner besiegen, sondern die moralische und geistige Ordnung der Welt selbst überwältigen soll.