Adhyaya 49: The Padmanābha Dvādaśī Observance, with the Eulogy of Lamp-Offering Merit

Verse 1

दुर्वासा उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि द्वादशीं शुक्लपक्षतः । संकल्प्याभ्यर्चयेद् देवं पद्मनाभं सनातनम् ॥ ४९.१ ॥

দুৰ্বাসাই ক’লে—এনেদৰে আশ্বযুজ মাহত শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত সংকল্প কৰি সনাতন দেৱ পদ্মনাভৰ পূজা কৰিব লাগে।

Verse 2

पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ॥ ४९.२ ॥

পদ্মনাভলৈ পাদ, পদ্মযোনিলৈ কটি, সৰ্বদেৱলৈ উদৰ আৰু পুষ্কৰাক্ষলৈ উৰ ন্যাস কৰিব। তদ্ৰূপ অব্যয়লৈ হাত অৰ্পণ কৰি, পূৰ্বোক্ত মতে অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰৰ পূজা কৰিব।

Verse 3

प्रभवाय शिरः पूज्य प्राग्वदग्रे घटं न्यसेत् । तस्मिन् सौवर्णकं देवं पद्मनाभं तु विन्यसेत् ॥ ४९.३ ॥

পূৰ্ববিধি অনুসাৰে শিৰঃ পূজা কৰি, সন্মুখত কলহ স্থাপন কৰিব; তাত সোণময় পদ্মনাভ দেৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।

Verse 4

तमेव देवं सम्पूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कॄते तु यत् पुण्यं तन्निबोध महामुने ॥ ४९.४ ॥

সেই দেৱক গন্ধ, পুষ্প আদি দিয়ে ক্ৰমে সম্যক পূজা কৰি, ৰাতি পাৰ হ’লে প্ৰভাতে ব্ৰাহ্মণক নিবেদন কৰিব; এইদৰে কৰিলে যি পুণ্য হয়, হে মহামুনে, সেয়া শুনা।

Verse 5

आसीत्कृतयुगे राजा भद्राश्वो नाम वीर्यवान् । यस्य नाम्नाऽभवद्वर्षं भद्राश्वं नाम नामतः ॥ ४९.५ ॥

কৃতযুগত ভদ্ৰাশ্ব নামৰ এজন বীৰ্যৱান ৰজা আছিল; তেওঁৰ নামৰ পৰাই এটা বৰ্ষ (প্ৰদেশ) ‘ভদ্ৰাশ্ব’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।

Verse 6

तस्यागस्त्यः कदाचित् तु गृहमागत्य सत्तम । उवाच सप्तारात्रं तु वसामि भवतो गृहे ॥ ४९.६ ॥

তাৰ পিছত অগস্ত্য এক সময়ত তেওঁৰ ঘৰলৈ আহি ক’লে—“হে সত্তম, মই আপোনাৰ গৃহত সাত ৰাতি বাস কৰিম।”

Verse 7

तं राजा शिरसा भूत्वा स्थीयतामित्यभाषत । तस्य कान्तिमती नाम भार्या परमशोभना ॥ ४९.७ ॥

ৰজাই শিৰ নত কৰি ক’লে—“থাকক।” তেওঁৰ ‘কান্তিমতী’ নামৰ এগৰাকী পত্নী আছিল, যি অতি শোভাময়ী আছিল।

Verse 8

तस्यास्तेजः समभवद् द्वादशादित्यसंनिभम् । शतानि पञ्च तस्यासन् सपत्नीनां यतव्रत ॥ ४९.८ ॥

তেতিয়া তাইৰ তেজ দ্বাদশ আদিত্যৰ সমান উজ্জ্বল হৈ উঠিল। তেওঁৰ পাঁচ শত সহ-পত্নী, ব্ৰতত দৃঢ়, তাত উপস্থিত আছিল।

Verse 9

ताः दास्य इव कर्माणि कुर्वन्त्यहरहः शुभाः । कान्तिमत्या महाभाग भयात् त्रस्ताः विचेतसः ॥ ४९.९ ॥

সেই শুভ নাৰীসকলে দাসীৰ দৰে প্ৰতিদিন কাম কৰিছিল। কান্তিমতীৰ ভয়ত তেওঁলোক সন্ত্রস্ত আৰু চিত্তবিক্ষুব্ধ আছিল।

Verse 10

तामगस्त्यस्तथा दृष्ट्वा रूपतेजोऽन्वितां शुभाम् । सपत्न्यश्च भयात्तस्याः कुर्वन्त्यः कर्म शोभनम् । राजा तु तस्या मुदितं मुखमेवावलोकयन् ॥ ४९.१० ॥

অগস্ত্যই তাইক—শুভা, ৰূপ-তেজে সমন্বিতা—দেখিলে। তাইৰ ভয়ত সহ-পত্নীসকলে শোভনভাৱে কৰ্তব্য কৰিবলৈ ধৰিলে; আৰু ৰজাই কেৱল তাইৰ আনন্দিত মুখখনেই চাই থাকিল।

Verse 11

एवंभूतामथो दृष्ट्वा राज्ञीं परमशोभनाम् । साधु साधु जगन्नाथेत्यगस्त्यः प्राह हर्षितः ॥ ४९.११ ॥

এনেদৰে পৰম শোভাময়ী ৰাণীক দেখি অগস্ত্য আনন্দিত হৈ ক’লে—“সাধু সাধু, হে জগন্নাথ!”

Verse 12

द्वितीये दिवसेऽप्येवं राज्ञीं दृष्ट्वा महाप्रभाम् । अहो मुष्टमहो मुष्टं जगदेतच्चराचरम् । इत्यगस्त्यो द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वाऽभ्युवाच ह ॥ ४९.१२ ॥

দ্বিতীয় দিনতো মহাপ্ৰভাময়ী ৰাণীক দেখি অগস্ত্য ক’লে—“আহা, কি আশ্চৰ্য! কি আশ্চৰ্য! এই সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত!” এইদৰে দ্বিতীয় দিন ৰাণীক দেখি তেওঁ তাইক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 13

तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा पुनरेवमुवाच ह । अहो मूढा न जानन्ति गोविन्दं परमेश्वरम् । य एकेऽह्नि फलं चै तद् राज्ञे तुष्टः प्रदत्तवान् ॥ ४९.१३ ॥

তৃতীয় দিন তাইক দেখি সি পুনৰ ক’লে—“হায়! মোহগ্ৰস্ত লোকসকলে গোবিন্দ পৰমেশ্বৰক নাজানে। একেদিনতে যি ফল লাভ হয়, তাতেই সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ ৰজাক দান কৰিলে।”

Verse 14

चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत् । साधु साधु जगन्नाथ स्त्री शूद्राः साधु साध्विति । द्विजाः साधु नृपाः साधु वैश्याः साधु पुनः पुनः ॥ ४९.१४ ॥

চতুৰ্থ দিন হাত উঠাই সি পুনৰ ক’লে—“সাধু, সাধু, হে জগন্নাথ! স্ত্ৰী আৰু শূদ্ৰে ‘সাধু সাধু’ কয়; দ্বিজে ‘সাধু’ কয়; ৰজাই ‘সাধু’ কয়; বৈশ্যেও পুনঃ পুনঃ ‘সাধু’ কয়।”

Verse 15

साधु भद्राश्व साधु त्वं भोऽगस्त्य साधु साधु ते । साधु प्रह्लाद ते साधु ध्रुव साधो महाव्रत । एवमुक्त्वा ननर्तोच्चैरगस्त्यो राजसन्निधौ ॥ ४९.१५ ॥

এইদৰে কৈ—“সাধু ভদ্ৰাশ্ব, সাধু তুমি। হে অগস্ত্য, তোমালৈ সাধু সাধু। প্ৰহ্লাদ, তোমালৈ সাধু। ধ্ৰুৱ, সাধু—হে মহাব্ৰতী!”—অগস্ত্য ৰজাৰ সন্মুখত উচ্চস্বৰে আনন্দে নাচিলে।

Verse 16

एवम्भूतं च तं दृष्ट्वा सपत्निको नृपोत्तमः । किं हर्षकारणं ब्रह्मन् येनेत्थं नृत्यते भवान् ॥ ४९.१६ ॥

তেওঁক এনেদৰে দেখি, ৰাণীৰ সৈতে শ্ৰেষ্ঠ ৰজাই সুধিলে—“হে ব্ৰাহ্মণ, আপোনাৰ আনন্দৰ কাৰণ কি, যাৰ বাবে আপুনি এইদৰে নৃত্য কৰিছে?”

Verse 17

अगस्त्य उवाच । अहो मूर्खः कुराज त्वमहो मूर्खानुगास्त्वमी । अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम् ॥ ४९.१७ ॥

অগস্ত্য ক’লে—“হায়! হে কুৰাজ, তুমি মূৰ্খ; তোমাৰ অনুগামীসকলও মূৰ্খ। হায়! যিসকল পুৰোহিতে মোৰ মত নাজানে, সিহঁতেও মূৰ্খ।”

Verse 18

एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् ॥ ४९.१८ ॥

এই কথা কোৱাৰ পিছত, ৰজাই হাত যোৰ কৰি ক’লে: "হে ব্ৰাহ্মণ, আপুনি সোধা এই প্ৰশ্নটো আমি বুজি পোৱা নাই। হে মহাভাগ, যদি আপুনি অনুগ্ৰহ কৰিব বিচাৰে, তেন্তে ইয়াৰ ব্যাখ্যা কৰক।"

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः ॥ ४९.१९ ॥

অগস্ত্যই ক’লে: "তোমাৰ লগত থকা এই ৰাণীগৰাকী বিদিশা নগৰৰ বৈশ্য হৰি দত্তৰ দাসী আছিল। আৰু তুমি নিজেই তেওঁৰ স্বামী আছিলা। সেৱাত তৎপৰ এজন শূদ্ৰ তেওঁৰ বনুৱা হৈছিল।"

Verse 20

स वैश्योऽश्वयुजे मासि द्वादश्यां नियतः स्थितः । स्वयं विष्ण्वालयं गत्वा पुष्पधूपादिभिर्हरिम् ॥ ४९.२० ॥

সেই বৈশ্যজনে আহিন মাহৰ দ্বাদশী তিথিত নিয়মীয়াকৈ থাকি নিজে বিষ্ণু মন্দিৰলৈ গৈ ফুল, ধূপ আদিৰে হৰিক পূজা কৰে।

Verse 21

अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते ॥ ४९.२१ ॥

পূজা কৰাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ ঘৰলৈ গ’ল। হে মহামতি, তেওঁ তোমালোক দুয়োকে চাকি জ্বলাই ৰাখিবলৈ ৰক্ষক আৰু পহৰাদাৰ হিচাপে তাত নিযুক্তি দিছিল।

Verse 22

गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ॥ ४९.२२ ॥

বৈশ্যজন যোৱাৰ পিছত, হে নৰোত্তম, তোমালোক দুয়ো তাত চাকি জ্বলাই ৰাতিটো শেষ হৈ পুৱা নোহোৱালৈকে আছিলা—এৰাতিৰ জাগৰণ কৰি।

Verse 23

ततः काले मृतौ तौ तु उभौ द्वावपि दम्पती । तेन पुण्येन ते जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत् ॥ ४९.२३ ॥

তাৰ পিছত কালক্ৰমে সেই দুয়ো দম্পতি উভয়েই মৃত্যুবৰণ কৰিলে; আৰু সেই পুণ্যৰ ফলত তেওঁলোকৰ পৰৱৰ্তী জন্ম প্ৰিয়ব্ৰতৰ গৃহত হ’ল।

Verse 24

इयं तु पत्नी ते जाता पुरा वैश्यस्य दासिका । पारक्यस्यापि दीपस्य ज्वालितस्य हरेर्गृहे ॥ ४९.२४ ॥

কিন্তু এই নাৰী, যি এতিয়া তোমাৰ পত্নী হৈছে, আগতে এজন বৈশ্যৰ ঘৰত দাসী আছিল; হৰিৰ গৃহত সি আনৰ দীপো জ্বলাইছিল।

Verse 25

यः पुनः स्वेन वित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकम् । ज्वालयेत् तस्य यत् पुण्यं तत् सङ्ख्यातुं न शक्यते । तेन साधो हरे साधु इत्युक्तं वचनं मया ॥ ४९.२५ ॥

আৰু যি জনে নিজৰ ধনে বিষ্ণুৰ সন্মুখত প্ৰদীপ জ্বলাই, তাৰ পুণ্য গণনা কৰিব নোৱাৰি। সেয়েহে, হে সাধু, ‘হৰে, সাধু সাধু’ বুলি মই বাক্য কৈছোঁ।

Verse 26

कृते संवत्सरे भक्तिं हरेः कृत्वा विचक्षणः । संवत्सरार्धं त्रेतायां सममेतन्न संशयः ॥ ४९.२६ ॥

বিচক্ষণ ব্যক্তি কৃতযুগত এক বছৰ হৰিভক্তি কৰিলে যি ফল পায়, ত্ৰেতাযুগত অর্ধবৎসৰ ভক্তিত সেই একে ফল—নিঃসন্দেহে—লভ্য হয়।

Verse 27

त्रिमासे द्वापरे भक्त्या पूजयँल्लभते फलम् । नमो नारायणायेति उक्त्वा कलौ तु लभते फलम् । तेन मुष्टं जगद्विष्णोर्भक्तिमात्रं मयेरितम् ॥ ४९.२७ ॥

দ্বাপৰযুগত তিন মাহ ভক্তিৰে পূজা কৰিলে ফল লাভ হয়; কিন্তু কলিযুগত কেৱল ‘নমো নাৰায়ণায়’ বুলি ক’লে ফল পোৱা যায়। সেয়েহে জগতৰ বাবে বিষ্ণুভক্তিমাত্ৰক মই সংক্ষেপে ঘোষণা কৰিলোঁ।

Verse 28

पारक्यदीपस्योत्कर्षाद् वै देवाग्रे फलमीदृशम् । प्राप्तं फलं त्वया राजन् फलमेतन् मयेरितम् । अहो मूढा न जानन्ति हरेर्दीपक्रियाफलम् ॥ ४९.२८ ॥

অন্যৰ নামে অৰ্পিত প্ৰদীপৰ উৎকৃষ্ট প্ৰভাৱৰ ফলত দেৱতাৰ সন্মুখত এনেকুৱা ফল লাভ হয়। হে ৰাজন, সেই ফল তুমি পাইছা; এই ফল মইয়ে ঘোষণা কৰিছোঁ। হায়, মোহগ্ৰস্ত লোক হৰিৰ উদ্দেশ্যে প্ৰদীপ-দানৰ ফল নাজানে।

Verse 29

एवं विधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः । यजन्ते विविधैर्यज्ञैस्तेन ते साधवः स्मृताः ॥ ४९.२९ ॥

হে দ্বিজসকল, যিসকল লোক আৰু ৰজাসকলেও ভক্তিসহ বিভিন্ন যজ্ঞৰ দ্বাৰা যজন কৰে, সেই আচৰণৰ বাবেই তেওঁলোক সাধু (সজ্জন) বুলি স্মৃত।

Verse 30

अहं तमेव मुक्त्वा अन्यं न पश्यामि महीतले । तेन साधोऽगस्त्येति मया चात्मा प्रशंसितः । हर्षेण महता राजन् व्याक्षिप्तेन मयेरितम् ॥ ४९.३० ॥

তাক বাদ দি মই পৃথিৱীত তাৰ দৰে আন কাকো নেদেখোঁ। সেয়ে, হে সাধু, মই তাক ‘অগস্ত্য’ বুলি প্ৰশংসা কৰিলোঁ; আৰু সেই উক্তিত মোৰ নিজৰো প্ৰশংসা হৈ গ’ল। হে ৰাজন, মহা হর্ষত আবিষ্ট হৈ মই এই কথা ক’লোঁ।

Verse 31

सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति ॥ ४९.३१ ॥

সেই নাৰী ধন্য, আৰু সেই শূদ্ৰও ধন্য—বৰং অধিক ধন্য বুলি ধৰা হয়—কাৰণ স্বামীৰ শুশ্ৰূষা কৰি, তেওঁৰ অনুপস্থিতিতো ‘হৰি’ নাম জপ কৰে।

Verse 32

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति ॥ ४९.३२ ॥

সেই নাৰী ধন্য, আৰু দ্বিজসকলৰ শুশ্ৰূষাত ৰত সেই শূদ্ৰও ধন্য। তেওঁলোকৰ অনুমতিত হৰি-ভক্তি প্ৰশংসনীয়; সেইবাবে নাৰী আৰু শূদ্ৰ সাধ্বী/সাধু বুলি স্মৃত।

Verse 33

असुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते ॥ ४९.३३ ॥

অসুৰভাব আশ্ৰয় কৰিও প্ৰহ্লাদে কেৱল পুৰুষোত্তমকেই জানে; আন সকলো ত্যাগ কৰি সি অন্য কাকো নাজানে। সেয়ে তাক সাধু বোলা হয়।

Verse 34

प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम ॥ ४९.३४ ॥

প্ৰজাপতি বংশত জন্ম লৈ সি বাল্যকালতেই বনলৈ গৈছিল। বিষ্ণুৰ আৰাধনা কৰি সি সেই পৰম শোভন ধাম লাভ কৰিলে। সেয়ে, হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ, ধ্ৰুৱক সাধু বুলি মই কৈছোঁ।

Verse 35

इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजासौ पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥ ४९.३५ ॥

এইদৰে মহাত্মা অগস্ত্যৰ বাক্য শুনি সেই ৰজা—অল্প উপদেশ পাই—মুনিশ্ৰেষ্ঠক পুনৰ প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 36

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् ॥ ४९.३६ ॥

আৰু মহাভাগ্যবান অগস্ত্য কাৰ্ত্তিক মাহত পুষ্কৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে; অগস্ত্য গ’লত, সি ভদ্ৰাশ্বৰ নিবাসস্থানলৈ নিশ্চয় আগবাঢ়িল।

Verse 37

पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन ॥ ४९.३७ ॥

ৰজাই সেই একে দ্বাদশী-ব্ৰত বিষয়ে সুধিলে, মুনিশ্ৰেষ্ঠ দুর্বাসাই ক’লে—হে তপোধন, এই কথাই মই তোমাক কৈছোঁ।

Verse 38

कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः ॥ ४९.३८ ॥

পুনৰায় কিছুমান কথা কৈ মুনি অগস্ত্যই নৃপশ্ৰেষ্ঠক ক’লে— “মই পুষ্কৰলৈ যাম; পুনৰ ঘূৰি তোমাৰ গৃহলৈ আহিম।” এইদৰে কৈ মুনি সোনকালে গ’ল আৰু তৎক্ষণাৎ অদৃশ্য হ’ল।

Verse 39

राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् । उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् ॥ ४९.३९ ॥

ৰাজাইও সেই বিধি অনুসাৰে পদ্মনাভৰ দ্বাদশী-ব্ৰত উপবাস কৰি এই জন্মতেই পৰম অভীষ্ট ফল লাভ কৰিলে।

Verse 40

सपत्नीको नृपवरॊ द्वादशीं समुपोष्य च । इह जन्मनि राजा ऽसौ पुत्रपौत्रांस्तथा ऽऽप्तवान् ॥ ४९.४० ॥

সেই নৃপশ্ৰেষ্ঠ ৰজাই পত্নীসহ দ্বাদশী দিন বিধিপূৰ্বক উপবাস কৰি এই জন্মতেই পুত্ৰ আৰু পৌত্ৰো লাভ কৰিলে।