Adhyaya 28

Verse 1

नाम सप्तविंशो ऽध्यायः या पूर्वसर्गे दक्षपुत्री सती तु रुद्रस्य पत्नी दक्षयज्ञे स्वदेहम् / विसृज्य सा मेनकायां च जज्ञे धराधराद्धेमवतो वै सकाशात्

ইয়াক সপ্তবিংশ অধ্যায় বুলি কোৱা হয়। পূৰ্বসৰ্গত দক্ষৰ কন্যা সতী, ৰুদ্ৰৰ পত্নী, দক্ষযজ্ঞত নিজৰ দেহ ত্যাগ কৰি, পৰ্বতধাৰী হিমৱন্তৰ সান্নিধ্যত মেনকাৰ গৰ্ভত পুনৰ জন্ম ল’লে।

Verse 2

सा पार्वता रुद्रपत्नी खगेन्द्र या शेषपत्नी वारुणी नाम पूर्वा / सैवागता बलभद्रेण रन्तुं द्विरूपमास्थाय महापतिव्रता

হে খগেন্দ্ৰ! তেওঁয়েই পাৰ্বতী, ৰুদ্ৰৰ পত্নী; আৰু পূৰ্বে শেষৰ পত্নী ‘বাৰুণী’ নামেও প্ৰসিদ্ধ আছিল। সেই মহাপতিব্ৰতা দেৱীয়ে দ্বিৰূপ ধৰি বলভদ্ৰৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰিবলৈ আহিল।

Verse 3

श्रीरित्याख्या इन्दिरावेशयुक्ता तस्या द्वितीया प्रतिमा मेघरूपा / शेषण रूपेण यदा हि वीन्द्र तपश्चचार विष्णुना सार्धमेव

তেওঁ ‘শ্ৰী’ নামে খ্যাত, ইন্দিৰা (লক্ষ্মী)ৰ আবেশে যুক্ত। তেওঁৰ দ্বিতীয় প্ৰতিমা মেঘৰূপ। আৰু যেতিয়া বীন্দ্ৰে শেষৰূপ ধৰি তপস্যা কৰিলে, তেতিয়া তেওঁ বিষ্ণুৰ সৈতে একেলগে তপস্যা সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 4

तदैव देवी वारुणी शेषपत्नी तपश्च क्रे इन्दिराप्रीतये च / तदा प्रीता इन्दिरा सुप्रसन्ना उवाच तां वारुणीं शेषपत्नीम्

তেতিয়াই শেষপত্নী দেৱী বাৰুণীয়ে ইন্দিৰা (লক্ষ্মী)ক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ তপস্যা কৰিলে। তেতিয়া অতি প্ৰসন্ন ইন্দিৰাই শেষপত্নী বাৰুণীক ক’লে।

Verse 5

यदा रामो वैष्णवांशेन युक्तः संपत्स्यते भूतले रौहिणेयः / मय्यावेशात्संयुता त्वं तु भद्रे श्रीरित्याख्या वलभद्रस्य रन्तुम्

যেতিয়া বৈষ্ণৱাংশে যুক্ত ৰৌহিণেয় ৰাম ভূতলত অৱতীৰ্ণ হ’ব, তেতিয়া হে ভদ্ৰে! মোৰ আবেশে সংযুক্ত তুমিও ‘শ্ৰী’ নামে প্ৰকাশ পাই বলভদ্ৰৰ সৈতে ৰমণ কৰিবা।

Verse 6

संपत्स्यसे नात्र विचार्यमस्तीत्युक्त्वा सा वै प्रययौ विष्णुलोके / श्रीलक्ष्म्यंशाच्छ्रीरितीड्यां समाख्यां लब्ध्वा लोके शेषपत्नी बभूव

“তুমি নিশ্চয়েই তাক লাভ কৰিবা—ইয়াত সন্দেহৰ স্থান নাই,” বুলি কৈ সি বিষ্ণুলোকলৈ গ’ল। শ্ৰীলক্ষ্মীৰ অংশ হোৱাৰ বাবে ‘শ্ৰী’ নামৰ পূজ্য সংজ্ঞা লাভ কৰি জগতত শেষৰ পত্নী হ’ল।

Verse 7

यदाहीशो विपुलामुद्धरेच्च तदा रामः श्रीभिदासंगमे च / करोति तोषत्सर्वदा वै रमायास्तस्याप्यावेशो व्यंस्त्रितमोनसंगम्

যেতিয়া পৰমেশ্বৰ বিশাল ভাৰ (অথবা পৃথিৱী) উদ্ধাৰ কৰে, তেতিয়া ৰামেও শ্ৰী-সম্পৰ্কিত পবিত্ৰ সঙ্গমত সদায় ৰমা (লক্ষ্মী)-ক সন্তোষ দিয়ে। তেওঁৰ আবেশমাত্ৰে মনৰ তমোময় জড়তা ভাঙি ছিটিকি যায়।

Verse 8

या रेवती रैवतस्यैव पुत्री सा वारुणी बलभद्रस्य पत्नी / सौपर्णनाम्नी बलपत्नी खगेन्द्र यास्तास्तिस्रः षड्विष्णोश्च स्त्रीभ्यः / द्विगुणाधमा रुद्रशेषादिकेभ्यो दशाधमा त्वं विजानीहि पौत्र

ৰৈৱতৰ কন্যা ৰেৱতী, বলভদ্ৰৰ পত্নী বাৰুণী, আৰু বলৰ পত্নী সৌপৰ্ণা—হে খগেন্দ্ৰ—এই তিনিগৰাকী বিষ্ণু-সম্পৰ্কিত ছয়গৰাকী স্ত্ৰীৰ ভিতৰত গণ্য। হে পৌত্ৰ, ৰুদ্ৰ, শেষ আদি তুলনাত ইহঁতৰ গণনা দ্বিগুণ নিম্ন, আৰু অন্য এক মানত দশগুণ নিম্ন বুলি জান।

Verse 9

गरुड उवाच / रामेण रन्तुं सर्वदा वारुणी तु पुत्रीत्वमापे रेवतस्यैव सुभ्रूः / एवं त्रिरूपा वारुणी शेषपत्नी द्विरूपभूता पार्वती रुद्रपत्नी

গৰুড়ে ক’লে—ৰামৰ সৈতে সদায় ৰমণ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰা সুভ্ৰূ বাৰুণীয়ে ৰৈৱত ৰজাৰ কন্যা হোৱাৰ অৱস্থা লাভ কৰিলে। এইদৰে বাৰুণী ত্ৰিৰূপা হৈ শেষৰ পত্নী হ’ল; আৰু পাৰ্বতী দ্বিৰূপা হৈ ৰুদ্ৰৰ পত্নী হ’ল।

Verse 10

नीचाया जांबवत्याश्च शेषसाम्यं च कुत्रचित् / श्रूयते च मया कृष्ण निमित्तं ब्रूहि मे प्रभो

হে কৃষ্ণ, কিছুমান ঠাইত মই শুনিছোঁ যে নীচা আৰু জাঁবৱতীৰ মাজত, আৰু (তেওঁলোকৰ) শেষৰ সৈতেও কিছুমান সাদৃশ্য কোৱা হয়। হে প্ৰভু, তাৰ কাৰণ মোক কওক।

Verse 11

उमायाश्च तथा रुद्रः सदा बहुगुणाधिकः / एवं त्वयोक्तं भगवन्निश्चयार्थं मम प्रभो

উমাৰ প্ৰসংগত যেনেকৈ ৰুদ্ৰ সদায় বহু গুণত অধিক, তেনেকৈ আপুনি কৈছে, হে ভগৱান—মোৰ নিশ্চিতিৰ বাবে, হে প্ৰভু।

Verse 12

रेवती श्रीयुता श्रीश्च शेषरूपा च वारुणी / सौपर्णि पार्वती चैव तिस्रः शेषाशतो वराः

ৰেৱতী, শ্ৰীয়ুতা আৰু শ্ৰী; শেষৰূপা আৰু বাৰুণী; লগতে সৌপৰ্ণী আৰু পাৰ্বতী—এই তিনিগৰাকী প্রধান; বাকিসকল শতশত উত্তম।

Verse 13

इत्यपि श्रूयते कृष्ण कुत्रचिन्मधुसूदन / निमित्तं ब्रूहि मे कृष्ण तवशिष्याय सुव्रत

এনেকৈও শুনা যায়, হে কৃষ্ণ, হে মধুসূদন। হে কৃষ্ণ, হে সুব্ৰত, আপোনাৰ শিষ্য মোক ইয়াৰ কাৰণ কওক।

Verse 14

श्रीकृष्ण उवाच / विज्ञाय जांबवत्याश्च तदन्येषां खगाधिप / उत्तमानां च साम्यं तु उत्तमावेशतो भवेत्

শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—হে খগাধিপ, জাঁবৱতী আৰু আনসকলৰ অৱস্থা জানি লোৱা; উত্তমসকলৰ মাজত সমতা পৰম আবেশ (দিব্য ব্যাপ্তি)ৰ পৰা হয়।

Verse 15

अवराणां गुणस्यापि ह्युत्तमानामधीनता / अस्तीति द्योतनायैव शतांशाधिकमुच्यते

অৱৰসকলৰ গুণো উত্তমসকলৰ অধীনতেই থাকে; সেই অধীনতা প্ৰকাশ কৰিবলৈ ‘শতাংশাধিক’ পৰিমাণ কোৱা হৈছে।

Verse 16

यथा मयोच्यते वीन्द्र तथा जानीहि नान्यथा / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु काश्यपजोत्तम

হে খগশ্ৰেষ্ঠ, মই যেনেকৈ কৈছোঁ তেনেকৈয়ে ঠিককৈ জানিবা, অন্যথা নহয়। তাৰ পাছত যি অনন্তৰ, সেয়া মই ক’ম; শুনা, হে কাশ্যপ-সুত উত্তম।

Verse 17

चतुर्दशसु चेन्द्रेषु सप्तमो यः पुरन्दरः / वृत्रादीनां शरीरं तु पुरमित्युच्यते बुधैः

চৌদ ইন্দ্ৰৰ মাজত সপ্তমজন ‘পুরন্দৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ। বৃত্ৰ আদি সকলৰ দেহকেই জ্ঞানীসকলে ‘পুর’ (নগৰ/দুৰ্গ) বুলি কয়।

Verse 18

तं दारयति वज्रेण यस्मात्तस्मात्पुरन्दरः / चतुर्दशसु चेन्द्रेषु मन्त्रद्युम्नस्तु षष्ठकः

যিহেতু সি বজ্ৰেৰে তাক বিদীৰ্ণ কৰে, সেয়ে সি ‘পুরন্দৰ’ (দুৰ্গভেদক) বুলি কোৱা হয়। আৰু চৌদ ইন্দ্ৰৰ মাজত ষষ্ঠজন ‘মন্ত্রদ্যুম্ন’।

Verse 19

मन्त्रानष्ट महावीन्द्र देवो द्योतयते यतः / मन्त्रद्युम्नस्ततो लोके उभावप्येक एव तु

হে মহেন্দ্ৰ, মন্ত্র অক্ষুণ্ণ থাকিলে দেৱ তেজেৰে প্ৰকাশ পায়; সেয়ে লোকত তেওঁ ‘মন্ত্রদ্যুম্ন’ নামে প্ৰসিদ্ধ। প্ৰকৃততে উভয়েই একে।

Verse 20

मन्त्रद्युम्नावतारोभूत्कुन्तीपुत्रोर्जुनो भुवि / विष्णोर्वायोरनन्तस्य चेन्द्रस्य खगसत्तम

হে খগসত্তম, পৃথিৱীত কাশ্যপ-সন্তান নহয়, কুন্তীপুত্ৰ অৰ্জুন মন্ত্রদ্যুম্নৰ অৱতাৰ হৈ জন্মিলে; আৰু তেওঁ বিষ্ণু, বায়ু, অনন্ত আৰু ইন্দ্ৰৰ শক্তিও ধাৰণ কৰিলে।

Verse 21

पार्थश्चतुर्भिः संयुक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः / चतुर्थेपि च वायोश्च विशेषोस्ति सदार्जुन

হে পাৰ্থ অৰ্জুন, যি চাৰি উপাদানৰে সংযুক্ত, তাকেই ইন্দ্ৰ বুলি কীৰ্তিত কৰা হয়। আৰু চতুৰ্থতেও বায়ুদেৱৰ সদা এক বিশেষ মহিমা আছে।

Verse 22

वालिर्नामा वानरस्तु पुरन्दर इति स्मृतः / चन्द्रवंशे समुत्पन्नो गाधिराजो विचक्षणः

‘বালি’ নামৰ বানৰ-ৰাজ ‘পুৰন্দৰ’ বুলি স্মৃত। চন্দ্ৰবংশত বিচক্ষণ গাধিৰাজৰ জন্ম হৈছিল।

Verse 23

मन्त्रद्युम्नावतारः स विश्वामित्रपिता स्मृतः / वेदोक्तमन्त्रा गाः प्रोक्ता धिया संधारयेद्यतः

তেওঁ ‘মন্ত্ৰদ্যুম্ন’ অৱতাৰ বুলি স্মৃত আৰু বিশ্বামিত্ৰৰ পিতা বুলি পৰিচিত। বেদোক্ত মন্ত্ৰ আৰু পবিত্ৰ গাথা এইবাবে কোৱা হয় যাতে মনত দৃঢ়ভাৱে ধাৰণ হয়।

Verse 24

अतो गाधिरिति प्रोक्तस्तदर्थं भूतले ह्यभूत् / इक्ष्वाकुपुत्रो वीन्द्र विकुक्षिरिति विश्रुतः

সেইবাবে তেওঁ ‘গাধি’ বুলি কোৱা হ’ল আৰু সেই অৰ্থতেই ভূতলত প্ৰকট হ’ল। হে গৰুড়শ্ৰেষ্ঠ, ইক্ষ্বাকুৰ পুত্ৰ ‘বিকুক্ষি’ নামে বিখ্যাত হ’ল।

Verse 25

स एवेन्द्रावतारोभूद्धरिसेवार्थमेव च / विशेषेण हरिं कुक्षौ विज्ञानाच्च हरिः सदा

তেওঁ ইন্দ্ৰাৱতাৰ হৈ, কেৱল হৰিসেৱাৰ্থে অৱতীৰ্ণ হ’ল। বিশেষকৈ গৰ্ভতেই অন্তৰ্যামী হৰিক জানি, সত্যজ্ঞানৰে সদা হৰিত স্থিত থাকে।

Verse 26

अतो विकुक्षिनामासौ भूलोके विश्रुतः सदा / रामपुत्रः कुशः प्रोक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः

সেয়ে তেওঁ ‘বিকুক্ষি’ নামৰে ভূলোকে সদায় প্ৰসিদ্ধ আছিল। আৰু ৰামপুত্ৰ কুশকো ইন্দ্ৰ স্বৰূপ বুলিয়েই কীৰ্তিত কৰা হৈছে।

Verse 27

वाल्मीकिऋषिणा यस्मात्कुशेनैव विनिर्मितः / अतः कुश इति प्रोक्तो जानकीनन्दनः प्रभुः

যিহেতু মহর্ষি বাল্মীকিয়ে কেৱল কুশ-তৃণৰ দ্বাৰাই তেওঁক নিৰ্মাণ কৰিছিল, সেয়েহে জানকীনন্দন সেই প্ৰভু-স্বরূপ ৰাজকুমাৰ ‘কুশ’ নামে কীৰ্তিত।

Verse 28

इन्द्रद्युम्नः पुरेद्रस्तु गाधी वाली तथार्जुनः / विकुक्षिः कुश एवैते सप्त चेन्द्राः प्रकीर्तिताः

ইন্দ্ৰদ্যুম্ন, পুরেদ্ৰ, গাধি, বালী আৰু অৰ্জুন; লগতে বিকুক্ষি আৰু কুশ—এইসকলকেই সপ্ত ইন্দ্ৰ বুলি প্ৰকীৰ্তিত কৰা হৈছে।

Verse 29

यः कृष्णपुत्त्रः प्रद्युम्नः काम एव प्रकीर्तितः / प्रकृष्टप्रकाशरूपत्वात्प्रद्युम्न इति नामवान्

কৃষ্ণপুত্ৰ প্ৰদ্যুম্নক কামদেৱ স্বৰূপ বুলিয়েই কীৰ্তিত কৰা হয়। তেওঁৰ ৰূপৰ উৎকৃষ্ট দীপ্তিৰ কাৰণেই ‘প্ৰদ্যুম্ন’ নাম প্ৰাপ্ত।

Verse 30

या रामभ्राता भरतः काम एवाभवद्भुवि / रामाज्ञां भरते यस्मात्तस्माद्भरतनामकः

ৰামৰ ভ্ৰাতা ভৰত ভূলোকে যেন কামদেৱ-স্বরূপ (প্ৰেম-ভক্তিৰ মূর্তি) হৈছিল। আৰু তেওঁ ৰামৰ আজ্ঞা বহন কৰিছিল বুলিয়েই ‘ভৰত’ নামে প্ৰসিদ্ধ।

Verse 31

चक्राभिमानि कामस्तु सुदर्शन इति स्मृतः / ब्रह्मैव कृष्णपुत्रस्तु सांबो जाम्बवतीसुतः

চক্ৰৰ অধিষ্ঠাতা কামক ‘সুদৰ্শন’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। আৰু ব্ৰহ্মা স্বয়ং কৃষ্ণপুত্ৰ সাম্ব—জাম্বৱতীৰ পুত্ৰ।

Verse 32

कामावतारो विज्ञेयः संदेहो नात्र विद्यते / यो रुद्रपुत्रः स्कन्दस्तु काम एव प्रकीर्तितः

ইয়াক কামৰ অৱতাৰ বুলি জানিবা; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। ৰুদ্ৰপুত্ৰ স্কন্দেই কাম বুলি প্ৰখ্যাত।

Verse 33

रिपूनास्कं दते नित्यमतः स्कन्द इति स्मृतः / यो वा सनत्कुमारस्तु ब्रह्मपुत्रः खगाधिप / कामावतारो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा

যি সদায় শত্ৰুক আক্রমণ কৰি দমন কৰে, সেয়ে ‘স্কন্দ’ বুলি স্মৃত। হে খগাধিপ! ব্ৰহ্মপুত্ৰ সনৎকুমাৰো কামৰ অৱতাৰ বুলি জানিবা; ইয়াত আৰু বিচাৰ নালাগে।

Verse 34

सुदर्शनश्च परमः प्रद्युम्नः सांब एव च / सनत्कुमारः सांबश्चषडेते कामरूपकाः

সুদৰ্শন, পৰম, প্ৰদ্যুম্ন আৰু সাম্ব; লগতে সনৎকুমাৰ আৰু সাম্ব—এই ছয়জনক ‘কামৰূপক’ (ইচ্ছামতে ৰূপধাৰী) বুলি কোৱা হয়।

Verse 35

ततश्च इन्द्रकामावप्युमादिभ्यो दशावरौ / तयोर्मध्ये तु गरुड काम इन्द्राधमः स्मृतः

তাৰ পাছত, হে গৰুড়! ‘ইন্দ্ৰ’ আৰু ‘কাম’ নামৰ কামনাও উমা আদি অৱস্থাৰ পৰা দহ স্তৰ তলত বুলি কোৱা হৈছে। সেই দুটাৰ মাজত ‘কাম’ক ইন্দ্ৰতকৈও অধম বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 36

प्राणस्त्वहङ्कार एव अहङ्कारकसंज्ञकः / गरुत्मदंशो विज्ञेयः कामेन्द्राभ्यां दशाधमः

প্ৰাণেই অহংকাৰ, যাক ‘অহংকাৰক’ নামে জনা যায়। ই গৰুড়ৰ অংশ বুলি বুজিব লাগে; আৰু দহৰ ভিতৰত অধম হোৱাত কাম আৰু ইন্দ্ৰিয়াধিপতিৰ অধীন থাকে।

Verse 37

तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु वीन्द्र समाहितः / श्रवणान्मोक्षमाप्नोति महापापाद्विमुच्यते

এতিয়া পৰৱৰ্তী বিষয় ক’ম—হে পক্ষিশ্ৰেষ্ঠ গৰুড়, একাগ্ৰচিত্তে শুনা। ইয়াৰ শ্ৰৱণমাত্ৰে মোক্ষ লাভ হয় আৰু মহাপাপৰ পৰাও মুক্তি মেলে।

Verse 38

कामपुत्रोनिरुद्धो ऽपि हरेरन्यः प्रकीर्तितः / स एवाभूद्धरेः सेवां कर्तुं रामानुजो भुवि

কামপুত্ৰ প্ৰদ্যুম্নৰ পুত্ৰ অনিৰুদ্ধো হৰিৰ আন এক প্ৰকাশ বুলি কীৰ্তিত। সেয়েই ভুবনত ৰামৰ অনুজ হৈ হৰিৰ সেৱা কৰিবলৈ অৱতীৰ্ণ হৈছিল।

Verse 39

शत्रुघ्न इति विख्यातः शत्रून्सूदयते यतः / अनिरुद्धः कृष्णपुत्रो प्रद्युम्नाद्यो ऽजनिष्ट ह

শত্ৰু বিনাশ কৰে বুলি তেওঁ ‘শত্ৰুঘ্ন’ নামে বিখ্যাত। আৰু অনিৰুদ্ধ—কৃষ্ণপুত্ৰ—প্ৰদ্যুম্ন আদি সকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য হৈ জন্মিছিল।

Verse 40

संकर्षणादिरूपैस्तु त्रिभिराविष्ट एव सः / एवं द्विरूपो विज्ञेयो ह्यनिरुद्धो महामतिः

সঙ্কৰ্ষণ আদি তিন ৰূপে তেওঁ আৱিষ্ট হৈ আছে। সেয়ে মহামতি অনিৰুদ্ধক দ্বিৰূপ বুলি বুজিব লাগে।

Verse 41

कामभार्या रतिर्या तु द्विरूपा संप्रकीर्तिता / रुग्मपुत्री रुग्मवती कामभार्या प्रकीर्तिता

কামদেৱৰ পত্নী ৰতিক দ্বিৰূপা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁ ৰুগ্মৰ কন্যা আৰু ‘ৰুগ্মৱতী’ নামেও প্ৰসিদ্ধ—এইদৰে তেওঁ কামভাৰ্যা ৰূপে কীৰ্তিত।

Verse 42

अतिप्रकाशयुक्तत्वात्तस्माद्रुग्मवती स्मृता / दुर्योधनस्य या पुत्री लक्षणा सा रतिः स्मृता

অতিশয় প্ৰকাশ-তেজে যুক্ত হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘ৰুগ্মৱতী’ বুলি স্মৃত। আৰু দুর্যোধনৰ কন্যা ‘লক্ষণা’ও ৰতি বুলি স্মৃত।

Verse 43

काष्ठा सांबस्य भार्या सा लक्षणं संयुनक्त्यतः / लक्षणाभिधयाभूमौ दुष्ट वीर्योद्भवा ह्यपि

সাম্বৰ পত্নী কাষ্ঠাই তেতিয়া লক্ষণাৰ সৈতে সংযোগ কৰিলে। ‘লক্ষণাভিধা-ভূমি’ নামৰ স্থানত দুষ্ট বীৰ্যৰ পৰা এক সত্তা জন্মিল।

Verse 44

एवं द्विरूपा विज्ञेया कामभार्या रतिः स्मृता / स्वायंभुवो ब्रह्मपुत्रो मनुस्त्वाद्यो गुरौ समः / राजधर्मेण विष्णोश्च जातः प्रीणयितुं हरेः

এইদৰে কামদেৱৰ পত্নী ৰতিক দ্বিৰূপা বুলি জানিব লাগে। আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ আদ্য মনু—স্বায়ম্ভুৱ মনু—গুৰুৰ সমান আছিল; ৰাজধৰ্ম আচৰণেৰে হৰিক প্ৰীত কৰিবলৈ তেওঁ বিষ্ণুৰ অংশৰূপে জন্মিলে।

Verse 45

बृहस्पतिर्देवागुरुर्महात्मा तस्यावतारास्त्रय आसन् खगेन्द्र / रामावतारे भरताख्यो बभूव ह्यंभोजजावेशयुतो बृहस्पतिः

হে খগেন্দ্ৰ! দেবগুৰু মহাত্মা বৃহস্পতিৰ তিনিটা অৱতাৰ আছিল। ৰামাৱতাৰত তেওঁ ‘ভৰত’ নামে প্ৰকাশ পালে; আৰু কমলজ ব্ৰহ্মাৰ আৱেশে যুক্ত বৃহস্পতিয়েই তেওঁ আছিল।

Verse 46

देवावतारान्वानरांस्तारयित्वा श्रीरामदिव्याऽचरितान्यवादीत् / अतो ह्यसौ नारनामा बभूव ह्यङ्गत्वमाप्तुं रामदेवस्य भूम्याम्

বানৰসকলৰ মাজত থকা দিৱ্য অৱতাৰসকলক উদ্ধাৰ কৰি তেওঁ শ্ৰীৰামৰ দিৱ্য চৰিত্ৰ ঘোষণা কৰিলে। সেয়ে পৃথিৱীত ৰামদেৱৰ অংগ-ভাব লাভ কৰিবলৈ তেওঁ ‘নাৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।

Verse 47

कृष्णावतारे द्रोणनामा बभूव अंभोजजावेशयुतो बृहस्यपतिः / यस्माद्दोणात्संभभूव गुरुश्च तस्मादसौ द्रोणसंज्ञो बभूव

কৃষ্ণাৱতাৰৰ সময়ত অম্ভোজজাৰ আবেশশক্তিযুক্ত বৃহস্পতি ‘দ্ৰোণ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। আৰু যিহেতু গুৰু দ্ৰোণ (পাত্ৰ)ৰ পৰা জন্মিছিল, সেয়ে তেওঁ দ্ৰোণ নামে অভিহিত হ’ল।

Verse 48

भूभारभूताद्युद्धृतौ ह्यङ्गभूतो विष्णोः सेवां कर्तुमेवास भूमौ / बृहस्पतिः पवनावेशपुक्ता स उद्धवश्चेत्यमिधानमाप

পৃথিৱীৰ ভাৰ হৰণ কৰিবলৈ তেওঁ বিষ্ণুৰ অংগ-ভাব হৈ ভূলোকে কেৱল তেওঁৰ সেৱাই কৰিলে। পৱনৰ আবেশযুক্ত সেই বৃহস্পতি ‘উদ্ধৱ’ নামে পৰিচিত হ’ল।

Verse 49

यस्मादुत्कृष्टो हरिरत्र सम्यगतो ह्यसौ बुधवन्नाम चाप / सखा ह्यभूत्कृष्णदेवस्य नित्यं महामतिः सर्वलोकेषु पुज्वः

ইয়াত হৰি সম্যকভাৱে পৰম উৎকৃষ্ট ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভূত হোৱা বাবে তেওঁ ‘বুধবান’ নামেও প্ৰসিদ্ধ। তেওঁ সদায় কৃষ্ণদেৱৰ সখা আছিল—মহামতি আৰু সৰ্বলোকপূজ্য।

Verse 50

दक्षिणाङ्गुष्ठजो दक्षो ब्रह्मपुत्रो महामतिः / कन्यां सृष्ट्वा हरेः प्रीणन्नास भूमा प्रजापतिः / पुत्रानुदपादयद्दक्षस्त्वतो दक्ष इति स्मृतः

সোঁৱা বুঢ়া আঙুলিৰ পৰা জন্ম লোৱা দক্ষ, ব্ৰহ্মাৰ মহামতি পুত্ৰ; কন্যা সৃষ্টি কৰি হৰিক প্ৰসন্ন কৰি পৃথিৱীত প্ৰজাপতি হ’ল। পুত্ৰ উৎপন্ন কৰাৰ বাবে তেওঁ ‘দক্ষ’ (সমৰ্থ) বুলি স্মৃত।

Verse 51

शचीं भर्यां देवराजस्य विद्धि तस्या ह्यवतारं शृणु सम्यक् खगेन्द्र / रामावतारे नाम तारा बभूव सा वालिपत्नी शचीसजका च

শচীক দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ পত্নী বুলি জানিবা। হে খগেন্দ্ৰ (গৰুড়), তেখেতৰ অৱতাৰ সম্যক শুনা—ৰামাৱতাৰত তেওঁ ‘তারা’ নামে বালীৰ পত্নী হৈছিল আৰু শচী-সম্বন্ধজাতো আছিল।

Verse 52

रामान्मृते वालिसंज्ञे पतौ हि सुग्रीवसंगं सा चकाराथ तारा / अतो नागात्स्वर्गलोकं च तारा क्व वा यायादन्तरिक्षे न पापा

ৰামে ‘বালী’ নামে স্বামীক বধ কৰাৰ পাছত তাৰাই সুগ্ৰীৱৰ সৈতে সংগ কৰিলে। সেয়ে তাৰা স্বৰ্গলোক প্ৰাপ্ত হ’ল; যি পাপহীন, সি অন্তৰিক্ষত কেনেকৈ ভ্ৰমিব?

Verse 53

कृष्णावतारे सैव तारा च वीन्द्र बभूव भूमौ विजयस्य पत्नी / पिशङ्गदेति ह्यभिधा स्याच्च तस्याः सामीप्यमस्यास्त्वजुंनवेव चासीत्

কৃষ্ণাৱতাৰৰ সময়ত সেই তাৰা ভূলোকে বিজয়ৰ পত্নী হ’ল। তেখেতৰ ‘পিশঙ্গদা’ বুলিও নাম খ্যাত; আৰু অৰ্জুনৰ সঙ্গেও তেখেতৰ ঘনিষ্ঠ সান্নিধ্য আছিল।

Verse 54

उत्पादयित्वा बभ्रुवाहं च पुत्रं तस्यां त्यक्त्वा ह्यर्जुनो वै महात्मा / अतश्चोभे वारचित्राङ्गदे च शचीरूपे नात्र विवार्यमस्ति

তেখেতৰ গৰ্ভত ‘বভ্ৰুবাহন’ নামে পুত্ৰ উৎপন্ন কৰি মহাত্মা অৰ্জুনে সেই স্থান ত্যাগ কৰিলে। সেয়ে ‘ৱারা’ আৰু ‘চিত্ৰাঙ্গদা’—উভয়কে শচীৰ ৰূপ বুলি বুজিব লাগে; ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 55

पुलोमजा मन्त्रद्युम्नस्य भार्या या काशिका गाधिराजस्य भार्या / विकुक्षिभार्या सुमतिश्चेति संज्ञा कुशस्य पत्नी कान्तिमतीति संज्ञा

পুলোমজা মন্ত্ৰদ্যুম্নৰ পত্নী আছিল; কাশিকা গাধিৰাজৰ পত্নী আছিল। বিকুক্ষিৰ পত্নী ‘সুমতি’ নামে পৰিচিত; আৰু কুশৰ পত্নী ‘কান্তিমতী’ নামে খ্যাত।

Verse 56

एता हि सप्त ह्यवराश्च शच्या जानीहि वै नास्ति विचारणात्र / शची रतिश्चानिरुद्धो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः / षडन्योन्यसमाः प्रोक्ता अहङ्काराद्दशाधमाः

এইবোৰ সাতটা অধম বুলি জানিবা; ইয়াত অধিক বিচাৰৰ অৱকাশ নাই। শচী, ৰতি, অনিৰুদ্ধ, মনু, দক্ষ আৰু বৃহস্পতি—এই ছয়জনক পৰস্পৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। অহংকাৰৰ পৰা দহটা অধম বৰ্গ উৎপন্ন হয়।

Verse 57

स वायुषु महानद्य स वै कोणाधिपस्तथा

সেই বায়ুসকলৰ মাজত মহা নদীৰ দৰে প্ৰবাহিত, আৰু তেৱেঁই দিশাসকলৰ অধিপতি বুলিও স্মৃত।

Verse 58

नासिकासु स एवोक्तो भौतिकस्तुल्य एव च / अतिवाहः स एवोक्तः यतो गम्यो मुमुक्षुभिः

সেই পথেই নাসিকাদ্বয়ত আছে বুলি কোৱা হৈছে, আৰু সি ভৌতিক পথৰ তুল্য বুলিও বৰ্ণিত। সেই-ই ‘অতিবাহ’ নামে কথিত, যাৰ দ্বাৰা মুমুক্ষুসকলে গমন কৰিব পাৰে।

Verse 59

दक्षादिभ्यः पञ्चगुणादधमः संप्रकीर्तितः / गरुड उवाच / प्रवहश्चेति संज्ञां स किमर्थं प्राप तद्वद

দক্ষ আদি সকলৰ তুলনাত তেওঁ পঞ্চগুণে অধম বুলি কীৰ্তিত। গৰুড়ে ক’লে—তেওঁ ‘প্ৰবহ’ এই সংজ্ঞা কিয় পালে? সেয়া মোক কওক।

Verse 60

अर्थः कश्चास्ति तन्नाम्नः प्रतीतस्तं वदस्व मे / गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान्देवकीसुतः / उवाच परमप्रीतः संस्तूय गरुडं हरिः

সেই নামৰ যদি কোনো অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ থাকে, তেন্তে সেয়া মোক কওক। গৰুড়ে এনেদৰে ক’লে, দেৱকীসুত ভগৱান হৰি অতিশয় প্ৰসন্ন হৈ গৰুড়ক স্তৱ কৰি ক’লে।

Verse 61

कृष्ण उवाच / प्रहर्षेण हरेस्तुल्यान्सर्वदा वहते यतः / अतः प्रवहनामासौ कीर्तितः पक्षिसत्तम

শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—যি আনন্দোৎসাহে সদায় হৰি-সমানসকলক বহন কৰে, সেয়ে সেই পক্ষিশ্ৰেষ্ঠ ‘প্ৰবহ’ নামে কীৰ্তিত।

Verse 62

सर्वोत्तमो विष्णुरेवास्ति नाम्ना ब्रह्मादयस्तदधीनाः सदापि / मयोक्तमेतत्तु सत्यं न मिथ्या गृह्णामि हस्तेनोरगं कोपयुक्तम्

নামে বিষ্ণুৱেই সৰ্বোত্তম; ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকল সদায় তেওঁৰ অধীন। মই কোৱা কথাটি সত্য, মিথ্যা নহয়। ক্ৰোধযুক্ত সাপটোক মই হাতে ধৰি লওঁ।

Verse 63

सर्वं नु सत्यं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतुह्यहीन्द्रः / एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः

“সকলো সত্য; যদি মিথ্যা হয়, তেন্তে সেই অহীন্দ্ৰে মোক দংশন কৰক!” বুলি কৈ সি ক্ৰোধযুক্ত সাপটোক ধৰি ল’লে; তথাপি সেই উৰগে দংশন নকৰিলে।

Verse 64

एतस्य संधारणादेव वीन्द्र स वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम् / यो वा लोके विष्णुमूर्तिं विहाय दैत्यस्वरूपा रेणुकाद्याः कुदेवाः

হে ইন্দ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! ইয়াক ধাৰণ কৰাতেই বায়ুপুত্ৰ ‘প্ৰবহ’ নামে পৰিচিত হ’ল। কিন্তু যিয়ে এই জগতত বিষ্ণুমূৰ্তি ত্যাগ কৰি ৰেণুকা আদি দৈত্যস্বভাব কুদেৱক আশ্ৰয় কৰে, সি ভ্ৰান্তিত পৰে।

Verse 65

तेषां तथा मत्पितॄणां च पूजा व्यर्था सत्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

তেওঁলোকৰ—আৰু মোৰ পিতৃসকলৰো—পূজা ব্যৰ্থ হ’ব; মই সত্য, সত্যই কওঁ। যদি এই সকলো মিথ্যা হয়, তেন্তে সেই অহীন্দ্ৰে মোক দংশন কৰক।

Verse 66

पित्र्यं नयामि प्रविहायैव ये तु पित्रुद्देशात्केवलं यः करोति / स पापात्मा नरकान्वै प्रयातीत्येतद्वाक्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि

মই তাক পিতৃলোকলৈ ননাই। যি কৰ্তব্য ত্যাগ কৰি কেৱল ‘পিতৃসকলৰ নামে’ নামমাত্ৰ ক্ৰিয়া কৰে, সেই পাপাত্মা নিশ্চিতভাৱে নৰকলৈ যায়—এই বাক্য সত্য, মই এইদৰে ঘোষণা কৰোঁ।

Verse 67

न श्रीः स्वतन्त्रा नापि विधिः स्वतन्त्रो न वायुदेवो नापि शिवः स्वतन्त्रः / तदन्ये नो गौरिपुलोम जाद्याः किं वक्तव्यं नात्र लोके स्वतन्त्रः

শ্ৰী (লক্ষ্মী) স্বতন্ত্ৰ নহয়, বিধি (ব্ৰহ্মা)ও স্বতন্ত্ৰ নহয়; বায়ুদেৱো স্বতন্ত্ৰ নহয়, শিৱো স্বতন্ত্ৰ নহয়। তেন্তে গৌৰী, পুলোমজা আদি অন্যসকলৰ বিষয়ে আৰু কি ক’ব? এই লোকত কোনোও সত্যতে স্বতন্ত্ৰ নহয়।

Verse 68

ब्रवीमि सत्यं पुरुषो विष्णुरेव सत्यं सत्य भुजमुद्धृत्य सत्यम् / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्र

মই সত্য কওঁ—পৰম পুৰুষ বিষ্ণুৱেই। সত্য, সত্য—সত্যধাৰক বাহু উঠাই মই এই কথা ঘোষণা কৰোঁ। যদি এই সকলো মিথ্যা হয়, তেন্তে সেই নাগৰাজে মোক দংশন কৰক।

Verse 69

जीवश्च सत्यः परमात्मा च सत्यस्तयोर्भेदः सत्ये ए तत्सदापि / जडश्चसत्यो जीवजडयोश्च भेदो भेदः सत्यः किं च जडैशयोर्भिदा

জীৱ সত্য, পৰমাত্মাও সত্য; দুয়োৰ ভেদো সত্য—ই সদায় থাকে। জড়ো সত্য; জীৱ-জড়ৰ ভেদো সত্য। ভেদ নিজেই সত্য হ’লে, জড় আৰু ঈশ্বৰৰ মাজৰ ‘ভেদ’ বিষয়ে আৰু কি ক’ব?

Verse 70

भेदः सत्यः सर्वजीवेषु नित्यं सत्या जडानां च भेदा सदापि / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ दशतु मां ह्यहीन्द्रः

সকলো জীৱৰ মাজত ভেদ সত্য আৰু নিত্য; জড় বস্তুৰ ভেদো সদায় সত্য। যদি এই সকলো মিথ্যা হয়, তেন্তে সেই নাগৰাজে মোক দংশন কৰক।

Verse 71

एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः / एतस्य संधारणादेववीद्रे सा वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम्

এইদৰে কৈ তেওঁ ক্ৰোধে ভৰা সৰ্পটোক দৃঢ়ভাৱে ধৰি ল’লে; আৰু সেই উৰগো গর্জি উঠিল। হে জ্ঞানী, তাক ধাৰণ কৰাৰ বাবেই বায়ুপুত্ৰ ‘প্ৰবাহ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।

Verse 72

द्वयं स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं त्वं स्वीकुरुष्व द्वयमेव नित्यम् / स्नानादिकं च प्रकरोति नित्यं पापी स आत्मा नैव मोक्षं प्रयाति

প্ৰথমে দ্বয় স্বৰূপটো ভালদৰে বুজি লোৱা, তাৰ পিছত সেই দ্বিবিধ আচৰণ সদায় গ্ৰহণ কৰা। পাপী আত্মাই নিত্য স্নানাদি কৰ্ম কৰিলেও মোক্ষ নাপায়।

Verse 73

तस्माद्द्वयं प्रविचार्यैव नित्यं सुखी भवेन्नात्र विचार्यमस्ति / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

সেয়ে সেই দুয়োটা বিষয় নিত্য বিচাৰ কৰি মানুহে শান্তি লাভ কৰক—ইয়াত আৰু একো বিচাৰ্য নাই। যদি এই সকলো মিছা হয়, তেন্তে সেই নাগেন্দ্ৰই সঁচাকৈ মোক দংশন কৰক।

Verse 74

गरुड उवाच / किं तद्द्वयं देवदेवेश किं वा तत्कारणं कीदृशं मे वदस्व / द्वयोस्त्यागं कीदृशं मे वदस्व त्यागात्सुखं कीदृशं मे वदस्व

গৰুড়ে ক’লে—হে দেবদেবেশ! সেই ‘দ্বয়’ কি? আৰু তাৰ কাৰণ কি? মোক স্পষ্টকৈ কওক। সেই দুয়োটাৰ ত্যাগ কেনেকুৱা, কওক; আৰু ত্যাগৰ পৰা যি সুখ জন্মে, সেয়া কেনেকুৱা, সেয়াও কওক।

Verse 75

श्रीकृष्ण उवाच / द्वयं चाहुस्त्विन्द्रिये द्वे बलिष्ठे देहे ह्यस्मिञ् श्रोत्रनेत्रे सुसृष्टे / अवान्तरे श्रोत्रनेत्रे खगेन्द्र द्वयं चाहुस्तत्स्वरूपं च वक्ष्ये

শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—এই দেহত দুটা ইন্দ্ৰিয়-শক্তিক সৰ্বাধিক বলিষ্ঠ বুলি কোৱা হয়—শ্ৰৱণ আৰু দৰ্শন, যি কাণ আৰু চকুৰূপে সুসৃষ্ট। হে খগেন্দ্ৰ, এই দুয়োটাৰ ভিতৰতো আকৌ এক অন্তৰ্দ্বয় কোৱা হয়; তাৰ স্বৰূপো মই বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 76

श्रोत्रस्वभावो लोक वार्ताश्रुतौ च ह्यतीव मोदस्त्वादरास्वादनेन / हरेर्वार्ताश्रवणे दुः खजालं श्रोत्रस्वभावो जडता दमश्च

কাণৰ স্বভাৱ—লোক-বার্তা শুনি অতি আনন্দ পায় আৰু আগ্ৰহেৰে তাৰ ৰস আস্বাদন কৰে। কিন্তু হৰিৰ কথা শ্ৰৱণত তাক দুখৰ জাল যেন লাগে; এয়াই কাণৰ প্ৰকৃতি—জড়তা আৰু দমন।

Verse 77

नेत्रस्वभावो दर्शने स्त्रीनराणां ह्यत्यादरान्नास्ति निद्रादिकं च / हरेर्भक्तानां दर्शने दुः खरूपो विष्णोः पूजादर्शने दुः खजालम्

চকুৰ স্বভাৱ—স্ত্ৰী-নৰৰ দৰ্শনৰ ফালে আকৃষ্ট হোৱা; অতিমাত্ৰা আসক্তিত নিদ্ৰা আদিো নষ্ট হয়। কিন্তু হৰিভক্তৰ বাবে তেনে দৰ্শন দুখৰূপ হয়; আৰু বিষ্ণুৰ পূজা দৰ্শনত দুখৰ জাল সম্পূৰ্ণ ছিন্ন হয়।

Verse 78

तयोः स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं पुनः पुनः स्वीकरोत्येव मूढः / शिश्रं मौर्ख्याच्चैव कुत्रापि योनौ प्रवेशयेत्सर्वदा ह्यादरेण

সেই বিষয়সমূহৰ স্বৰূপ আগতে জানিলেও মোহগ্ৰস্ত মানুহে সিহঁতক পুনঃ পুনঃ গ্ৰহণ কৰে। আৰু কেৱল মূৰ্খতাৰ বাবে, সদায় আসক্তিসহ, নিজৰ জননেন্দ্ৰিয়ক কোনো না কোনো যোনিত প্ৰৱেশ কৰায়।

Verse 79

भयं च लज्जा नैव चास्ते वधूनां तथा नृणां वनितानां यतीनाम् / स्वसारं ते ह्यविदित्वा दिनेपि सुवाम यज्ञेन स्वाभावश्च वीन्द्र

বধূ, পুৰুষ, নাৰী আৰু যতি—সকলৰ মাজতো ভয় আৰু লাজ স্থিৰ নাথাকে। নিজৰ সাৰ (অন্তঃস্বভাৱ) নুবুজি, দিনৰ পোহৰতেও তেওঁলোকে ফলাসক্ত যজ্ঞ—কৰ্মফলৰ পিছে ধাৱিত হয়; হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ, এয়াই তেওঁলোকৰ স্বাভাৱ।

Verse 80

रसास्वभावो भक्षणे सर्वदापि ह्यनर्पितस्यान्नभक्ष्यस्य विष्णोः / तथो पहारस्य च तत्स्वभावः अभक्ष्याणां भक्षणे तत्स्वभावः

জিভাৰ স্বভাৱ সদায় ভক্ষণৰ ফালে প্ৰবৃত্ত হোৱা; কিন্তু বিষ্ণুভক্তৰ বাবে যি অৰ্পিত নহয়, সেয়া ভক্ষণীয় নহয়। তদ্ৰূপ, নেদিয়া বস্তু গ্ৰহণৰ স্বভাৱ হৈছে অভক্ষ্য ভক্ষণত প্ৰবৃত্ত হোৱা—এয়াই তাৰ অন্তৰ্নিহিত চৰিত্ৰ।

Verse 81

अलेह्यलेहस्य च तत्स्वभावः पातुं त्वपेयस्य च तत्स्वभावः / द्वयोः स्वरूपं च विहाय मूढः पुनः पुनः स्वीकरोत्येव नित्यम्

যি চাটিবলৈ যোগ্য নহয়, তাক নচাটাই তাৰ স্বভাৱ; আৰু যি পান কৰিবলৈ যোগ্য নহয়, তাক নপান কৰাই তাৰ স্বভাৱ। তথাপি দুয়োটাৰ সত্য স্বৰূপৰ বিবেচনা এৰি মোহগ্ৰস্ত মানুহে তাকেই পুনঃ পুনঃ নিত্য গ্ৰহণ কৰে।

Verse 82

तस्य स्नानं व्यर्थमाहुश्च यस्मात्तस्मात्त्याज्यं न द्वयोः कार्यमेव / अभिप्रायं ह्येतमेवं खगेन्द्र जानीहि त्वं प्रहस्यैव नित्यम्

যিহেতু তেওঁলোকে কয় যে তাৰ স্নান ব্যৰ্থ, সেয়ে তাকো ত্যাগ কৰিব লাগে—দুয়োটা কাম কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। হে খগেন্দ্ৰ, এই অভিপ্ৰায় এইদৰে বুজি লোৱা আৰু সদায় মৃদু হাঁহিৰে জানি থোৱা।

Verse 83

भार्याद्वयं ह्यविदित्वा स्वरूपं स्वीकृत्य चैकां प्रविहायैव चैकाम् / स्नानादिकं कुरुते मूढबूद्धिः व्यर्थं चाहुर्मोक्षभोगौ च नैव / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

‘দুই পত্নী’ৰ স্বৰূপ নাজানি মূঢ়বুদ্ধি মানুহে এজনীক গ্ৰহণ কৰে আৰু এজনীক ত্যাগ কৰে। সেই ভ্ৰান্তিত সি স্নানাদি কৰ্ম কৰে; সেয়ে কোৱা হয় ই ব্যৰ্থ—ইয়াৰ পৰা ন মোক্ষ, ন ভোগ। যদি এই সকলো মিথ্যা হয়, তেন্তে সেই নাগৰাজে মোক দংশন কৰক।

Verse 84

गरुड उवाच / भार्याद्वयं किं वद त्वं ममापि तयोः स्वरूपं किं वद त्वं मुरारे / तयोर्मध्ये ग्राह्यभार्यां वद त्वमग्राह्यभार्यां चापि सम्यग्वद त्वम्

গৰুড়ে ক’লে—হে মুৰাৰে, ‘দুই পত্নী’ কি, মোক কোৱা; আৰু সিহঁতৰ স্বৰূপো বুজাই দিয়া। সিহঁতৰ মাজত কোন পত্নী গ্ৰাহ্য আৰু কোন পত্নী অগ্ৰাহ্য—সেয়াও স্পষ্টকৈ কোৱা।

Verse 85

श्रीकृष्ण उवाच / बुद्धिः पत्नी सा द्विरूपा खगेन्द्र दुष्टा चैका त्वपरा सुष्ठुरूपा / तयोर्मध्ये दुष्टरूपा कनिष्ठा ज्येष्ठा तु या सुष्ठुबुद्धिस्वरूपा

শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—হে খগেন্দ্ৰ, ‘বুদ্ধি’কেই পত্নী বুলি কোৱা হয়; তাইৰ দুটা ৰূপ—এটা দুষ্ট, আনটো অতি শুদ্ধ আৰু সুন্দৰ। সিহঁতৰ মাজত দুষ্টৰূপা কনিষ্ঠা; সৎ-বুদ্ধিৰ স্বৰূপ যি, সেয়াই জ্যেষ্ঠা।

Verse 86

कनिष्ठया नष्टतां याति जीवः सुतिष्ठन्त्या याति योग्यां प्रतिष्ठाम् / कनिष्ठायाः शृणु वक्ष्ये स्वरूपं श्रुत्वा तस्यास्त्यागबुद्धिं कुरुष्व

কনিষ্ঠ অৱস্থাত জীৱ নাশলৈ যায়; কিন্তু সুদৃঢ় আৰু স্থিৰ অৱস্থাত সি যোগ্য আৰু ন্যায়্য প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে। কনিষ্ঠাৰ স্বৰূপ শুনা—মই ক’ম; সেয়া শুনি তাক ত্যাগ কৰাৰ সংকল্প কৰা।

Verse 87

जीवं यं वै प्रेरयन्ती कनिष्ठा काम्यं धर्मं कुरुते सर्वदापि / क्व ब्राह्मणाः क्व च विष्णुर्महात्मा क्व वै कथा क्व च यज्ञाः क्वगावः

কনিষ্ঠ প্ৰেৰণাৱে চালিত জীৱে সদায় কামনাময় ধৰ্ম কৰে। তেন্তে সত্য ব্ৰাহ্মণ ক’ত? মহাত্মা বিষ্ণু ক’ত? পবিত্ৰ কথা ক’ত? যজ্ঞ ক’ত—আৰু গৰু ক’ত?

Verse 88

क्व चाश्वत्थः क्व च स्नानं क्व शौचमेतत्सर्वं नाम नाशं करोति / मूढं पतिं रेणुकां पूजयस्व मायादेव्या दीपदानं कुरुष्व

“ইয়াত অশ্বত্থৰ কি প্ৰয়োজন? স্নানৰ কি, শৌচৰ কি? এই সকলোয়ে নামকেই নষ্ট কৰে” বুলি কয়। হে মূঢ় স্বামী, ৰেণুকাৰ পূজা কৰা আৰু মায়াদেৱীক দীপদান কৰা।

Verse 89

सुभैरवादीन् भज मूढ त्वमन्ध हारिद्रचूर्णन्धारयेः सर्वदापि / ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं भजस्व भक्त्या सूत्रं गलबन्धं कुरुष्व

“হে মূঢ় অন্ধ! সুভৈৰৱ আদি ভজা; সদায় হালধিৰ গুঁড়ি ধাৰণ কৰা। জ্যেষ্ঠাষ্টমীত ভক্তিৰে জ্যেষ্ঠ দেৱীক পূজা কৰা আৰু গলাত ৰক্ষাসূত্ৰ বান্ধা।”

Verse 90

मरिगन्धाष्टम्यां मरिगन्धं भजस्व तथा सूत्रं स्वगले धारयस्व / दीपस्तंभं सुदिने पूजयस्व तत्सूत्रमेव स्वगले धारयस्व

মৰিগন্ধাষ্টমীত মৰিগন্ধ ব্ৰত ভজা; আৰু তেনেদৰে নিজৰ গলাত সূত্ৰ ধাৰণ কৰা। শুভ দিনত দীপস্তম্ভ পূজা কৰা; সেই সূত্ৰটোৱেই নিশ্চয় গলাত ধাৰণ কৰা।

Verse 91

महालक्ष्मीं चाद्यलक्ष्मीं च सम्यक् पूजां कुरु त्वं हि भक्त्याथ जीव / लक्ष्मीसूत्रं स्वागले धारयस्व महालक्ष्मीवान् भवसीत्युत्तरत्र

মহালক্ষ্মী আৰু আদ্যলক্ষ্মীক বিধিপূৰ্বক ভক্তিৰে পূজা কৰা; তাৰ পাছত সমৃদ্ধিৰে জীৱন যাপন কৰা। নিজৰ গলাত লক্ষ্মী-সূত্ৰ ধাৰণ কৰা; পৰৱৰ্তীকালত তুমি মহালক্ষ্মী-সম্পন্ন হ’বা।

Verse 92

विहाय मौञ्जीदिवसे भाग्यकामः सुगुग्गुलान्धारयस्वातिभक्त्या / सुवासिनीः पूजयस्वाशु भक्त्या गन्धैः पुष्पैर्धूपदीपैः प्रतोष्य

মৌঞ্জী-দিবস বাদ দি, ভাগ্য কামনা কৰা জনে অতি ভক্তিৰে উত্তম গুগ্গুলু ধাৰণ কৰক। তাৰ পাছত শীঘ্ৰে ভক্তিসহ সুৱাসিনীসকলক পূজা কৰি, গন্ধ, ফুল, ধূপ আৰু দীপেৰে সন্তুষ্ট কৰক।

Verse 93

वरार्तिक्यं कांस्यपात्रे निधाय कुर्वार्तिक्यं देवतादेवतानाम् / पिचुमन्दपत्राणि वितत्य भूमौ नमस्व त्वं क्षम्यतां चेति चोक्त्वा

শুভ আৰতি-সামগ্ৰী কাঁসাৰ পাত্ৰত ৰাখি দেৱতা আৰু দিব্যগণৰ আৰতি কৰা। তাৰ পাছত মাটিত পিচুমন্দ (নিম) পাত বিছাই প্ৰণাম কৰি কোৱা—“নমস্কাৰ; ক্ষমা কৰক।”

Verse 94

महादेवीं पूजयस्वाद्य भक्त्या सद्वैष्णवानां मा ददस्वाप्यथान्नम् / सद्वैष्णवानां यदि वान्नं ददासि भाग्यं च ते पश्यतो नाशमेति

আজি ভক্তিৰে মহাদেৱীক পূজা কৰা; কপট, মিছা তথাকথিত বৈষ্ণৱসকলক অন্ন নিদিবা। যদি এনে ভণ্ড বৈষ্ণৱক অন্ন দিয়া, তেন্তে তোমাৰ ভাগ্য চকুৰ সন্মুখতে নষ্ট হয়।

Verse 95

स्ववामहस्ते वेणुपात्रे निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते पते त्वम् / उत्तिष्ठ भोः पञ्चगृहेषु भिक्षां कुरुष्व सम्यक् प्रविहायैव लज्जाम्

নিজৰ বাওঁ হাতত বাঁহৰ ভিক্ষাপাত্ৰ ৰাখি আৰু সোঁ হাতত দীপ ধৰি, হে পতি, উঠা। লাজ ত্যাগ কৰি পাঁচটা ঘৰত ঠিকমতে ভিক্ষা কৰা।

Verse 96

आदौ गृहे षड्रसान्नं च कुत्वा जगद्गोप्यं भोजनं त्वं कुरुष्व / तच्छेषान्नं भोजयित्वा पते त्वं तासां च रे शरणं त्वं कुरुष्व

প্ৰথমে গৃহত ষড়ৰসযুক্ত অন্ন ৰান্ধি গোপনে ভোজন কৰা। তাৰ পাছত সেই অন্নৰ অৱশিষ্ট অংশ আনক খুৱাই, হে পতি, সেই নাৰীসকলৰো আশ্ৰয় আৰু ৰক্ষক হোৱা।

Verse 97

तासं हस्तं पुस्तके स्तापयित्वा त्राहित्येवं तन्मुखैर्वाचयस्व / त्वं खड्गदेवं पूजयस्वाद्यभर्तस्तत्सेवकान्पूजयस्वाद्य सम्यक्

তেওঁলোকৰ হাত পবিত্ৰ গ্ৰন্থত স্থাপন কৰাই, তেওঁলোকৰেই মুখে ‘ত্রাহি—ৰক্ষা কৰা’ এই বাক্য উচ্চাৰণ কৰোৱা। তদ্ৰূপ, হে প্ৰভু, আজি খড়্গদেৱৰ পূজা কৰা আৰু তেওঁৰ সেৱকসকলকো যথাযথ সন্মান দিয়া।

Verse 98

तैः सार्धं त्वं श्वानशब्दं कुरुष्व हरिद्राचूर्णंसर्वदा त्वं दधस्व / कुरुष्व त्वं भीमसेनस्य पूजां पञ्चामृतैः षोडशभिश्चोपचारैः

তেওঁলোকৰ সৈতে কুকুৰৰ দৰে শব্দ কৰা আৰু সদায় হালধিৰ গুঁড়ি ধাৰণ কৰা। পঞ্চামৃত আৰু ষোড়শোপচাৰে ভীমসেনৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা।

Verse 99

तत्कौपीनं रौप्यजं कारयित्वा समर्पयित्वा दीपमालां कुरुष्व / तद्दासवर्यान् भोजयस्वाद्य भक्त्या गर्जस्व त्वं भीमभीमेति सुष्ठु

ৰূপাৰ কৌপীন বনোৱাই বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ কৰা আৰু দীপমালা সাজোৱা। তাৰ পাছত ভক্তিভাৱে তেওঁৰ শ্ৰেষ্ঠ সেৱকসকলক ভোজন কৰাই “ভীম! ভীম!” বুলি দৃঢ়কৈ গর্জন কৰা।

Verse 100

तद्दासवर्यान्मोदयस्व स्ववस्त्रैर्मद्यैर्मांसद्रव्यजालेन नित्यम् / महादेवं पूजयस्वाद्य सम्यग् महारुद्रैरतिरुद्रैश्च सम्यक्

সেয়ে তেওঁৰ শ্ৰেষ্ঠ সেৱকসকলক নিজৰ বস্ত্ৰ, মদ্য আৰু নানাবিধ মাংসদ্ৰব্যেৰে নিত্য আনন্দিত কৰি সন্মান দিয়া। তাৰ পাছত আজি মহাদেৱৰ সম্যক পূজা কৰা আৰু বিধিপূৰ্বক মহাৰুদ্ৰ আৰু অতিরুদ্ৰ জপ কৰা।

Verse 101

हरेत्युक्त्वा जङ्गमान्पूजयस्वशैवागमे निपुणाञ्छूद्रजातान् / शाकंभरीं विविसः सर्वशाकान्सुपाचयित्वा च गृहे गृहे च

“হৰ” বুলি উচ্চাৰণ কৰি চলমান প্ৰাণীসকলক পূজা কৰা; শৈৱ আগমত নিপুণ শূদ্ৰজাত লোকসকলকো সন্মান কৰা। শাকম্ভৰী দেৱীৰ ধামত প্ৰৱেশ কৰি সকলো প্ৰকাৰ শাক-সব্জি ভালদৰে ৰান্ধি, ঘৰে ঘৰে তেনেকৈ কৰা।

Verse 102

ददस्व भक्त्या परमादरेण स्वलङ्कृत्य प्रास्तुवंस्तद्गुणांश्च / कुलादेवं पूजयस्वाद्य भक्त्या त्वं दृग्भ्यां वै तद्दिने शंभुबुद्ध्या

ভক্তি আৰু পৰম আদৰে দান/অৰ্পণ কৰা; নিজকে অলংকৃত কৰি স্তৱ পাঠ কৰা আৰু তেওঁৰ গুণ স্মৰণ কৰা। আজি ভক্তিৰে কুলদেৱতাক পূজা কৰা; আৰু সেই দিনা শম্ভু (শিৱ) বুলি বুজি নিজ চকুৰে দৰ্শন কৰা।

Verse 103

तद्भक्तवर्यान्पूजयस्वाद्य सम्यक् तत्पादमूले वन्दनं त्वं कुरुष्व / सुपञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं पूजां कुरुष्व क्षीरलाजादिकैश्च

আজি তেওঁৰ শ্ৰেষ্ঠ ভক্তসকলক যথাবিধি সন্মান কৰি পূজা কৰা; প্ৰভুৰ পদমূলত বন্দনা কৰা। পবিত্ৰ সুপঞ্চমীত মাটিৰ শেষমূৰ্তিক ক্ষীৰ, লাজা আদি অৰ্ঘ্যৰে পূজা কৰা।

Verse 104

सुनागपाशं हि गले च बद्ध्वा तच्छेषान्नं भोजयेर्भोः पुनस्त्वम् / दिने चतुर्थे भोज यस्वाद्य भक्त्या नैवेद्यान्नं भोजयस्वाद्य सुष्ठु

গলাত ‘সুনাগ-পাশ’ বান্ধি, সেই অৰ্পণৰ অৱশিষ্ট অন্নেৰে পুনৰ ভোজন কৰোৱা। তাৰ পিছত চতুৰ্থ দিনা ভক্তিৰে সঠিকভাৱে ভোজন কৰোৱা—প্ৰথমে নৈবেদ্য ৰূপে অৰ্পিত অন্নেৰে ভালদৰে খুৱোৱা।

Verse 105

इत्यादिकं प्रेरयित्वा पतिं सा जीवेन नष्टं प्रिकरोत्येव नित्यम् / तस्याः संगाज्जीवरूपः पतिस्त्वां सम्यग्दष्टामिहलोके परत्र

এইদৰে নানা প্ৰকাৰে স্বামীক প্ৰেৰিত কৰি তাই নিত্যই তাৰ জীৱশক্তি নষ্ট কৰে। তাইৰ সঙ্গৰ ফলত জীৱস্বৰূপ সেই স্বামী তোক সম্যকভাৱে দেখা নাপায়—ইহলোকে আৰু পৰলোকে দুয়োতে।

Verse 106

तस्याः संगं सुविदूरं विसृज्यचेष्ट्वा समग्रं कुरु सर्वदा त्वम् / सुबुद्धिरूपा त्वीरयन्ती जगाद भजस्व विष्णुं परमादरेण

তাইৰ সঙ্গ বহু দূৰৰ পৰাই ত্যাগ কৰি সদায় নিজৰ আচৰণ সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ কৰি ৰাখা। তেতিয়া সুবুদ্ধিৰূপা হৈ সি তোমাক প্ৰেৰণা দি ক’লে—পৰম আদৰে বিষ্ণুৰ ভজন কৰা।

Verse 107

हरिं विनान्यं न भजस्व नित्यं सा रेणुका त्वां तु न पालयिष्यति / अदृष्टनामा हरिरिवे हि नित्यं फलप्रदो यदि न स्यात्खगेन्द्र

হে খগেন্দ্ৰ! হৰিক বাদ দি আন কাকো কেতিয়াও নিত্য ভজন নকৰিবা; সেই ৰেণুকাই তোমাক ৰক্ষা নকৰে। যদি হৰি—অদৃশ্য হৈ কেৱল নামৰে জনা—নিত্য ফলদাতা নহ’লেহেঁতেন, তেন্তে পূজাৰ ফল ক’ৰ পৰা আহিলেহেঁতেন?

Verse 108

जुगुप्सितां श्रुत्यनुक्तां च देवीं पतिद्रुहां सर्वदा सेवयित्वा / तस्याः प्रसादात्कुष्ठभगन्दराद्यैर्भुक्त्वा दुः खं संयमिनीं प्रयाहि

বেদত অনুক্ত আৰু ঘৃণিত দেৱীক সদায় সেৱা কৰি আৰু পতি-দ্ৰোহ কৰি, তাইৰ ‘প্ৰসাদ’ৰ ফলত কুষ্ঠ, ভগন্দর আদি ৰোগে দুখ ভোগ কৰিব লাগে আৰু শেষত সংযমিনী (যমপুৰী)লৈ যাব লাগে।

Verse 109

तदा कुदवी कुत्र गता वदस्वमे ह्यतः पते त्वं न भजस्व देवीम् / पते भज त्वं ब्राह्मणान्वैष्णवांश्च संसारदुः खात्तारन्सुष्ठुरूपान्

তেতিয়া সি ক’লে—“সেই দুষ্টা নাৰী ক’লৈ গ’ল? কোৱা। সেয়ে, হে পতি, দেৱীৰ ভজন নকৰিবা। হে পতি, ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈষ্ণৱসকলক পূজা কৰা—তেওঁলোক উত্তম আচৰণৰ, শ্ৰেষ্ঠ স্বৰূপৰ আৰু সংসাৰ-দুখৰ পৰা তৰণকাৰী।”

Verse 110

सेवादिकं प्रवीहायैव स्वच्छं मायादेव्या भजनात्किं वदस्व / ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं ह्यलक्ष्मीं लक्ष्मीति बुद्ध्या पूजयित्वा च सम्यक्

সেৱা আদি ত্যাগ কৰি নিজকে ‘শুদ্ধ’ বুলি ক’লা—মায়াদেৱীৰ ভজন কৰি তুমি কি ক’ব পাৰা? আৰু জ্যেষ্ঠাষ্টমীত জ্যেষ্ঠদেৱী—যি প্ৰকৃততে অলক্ষ্মী (অমঙ্গল)—তাক লক্ষ্মী বুলি ভাবি বিধিমতে পূজা কৰিলেও সঁচাকৈ কি লাভ?

Verse 111

तस्याः सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा नानादुः खं ह्यनुभूयाः पते त्वम् / यदा पते यमादूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानैः कशाभिः

হে পতি! ডিঙিত সূত্ৰ বান্ধি লৈ তুমি নানা ধৰণৰ দুখ ভোগ কৰিবা। যেতিয়া যমদূতসকলে তোমাক ৰচিৰে বান্ধি চাবুকেৰে প্ৰহাৰ কৰিব।

Verse 112

तदा ह्यलक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व / पते भज त्वं सर्वदा वायुतत्त्वं न चाश्रयेस्त्वं सूक्ष्मस्कन्दं च मूढ

তেতিয়া সেই অলক্ষ্মী ক’লৈ পলাই যাব? গতিকে মূল কাৰণ বিষ্ণুৰ চৰণত ভজনা কৰা। হে মূৰ্খ! সদায় বায়ুতত্ত্বৰ ভজনা কৰা, সূক্ষ্ম স্কন্ধৰ আশ্ৰয় নলবা।

Verse 113

तद्वत्तं त्वं नवनीतं च भक्त्या तदुच्छिष्टं भक्षयित्वा पते हि / तस्याश्च सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा इहैव दुः खान्यनुभूयाः पते त्वम्

সেইদৰে, ভক্তিৰে সেই উচ্ছিষ্ট মাখন খাই তুমি পতিত হবা। আৰু ডিঙিত সেই সূত্ৰ বান্ধি লৈ তুমি ইয়াতেই দুখ ভোগ কৰিবা।

Verse 114

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः / तदा स्कन्दः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

যেতিয়া যমদূতসকলে তোমাক ৰচিৰে বান্ধি চাবুকেৰে প্ৰহাৰ কৰিব, তেতিয়া সেই স্কন্দ ক’লৈ পলাই যাব? গতিকে মূল কাৰণ বিষ্ণুৰ চৰণত ভজনা কৰা।

Verse 115

दीपस्तंभं दापयित्वा पते त्वं सूत्रं च बद्ध्वा स्वगले च भक्त्या / तदा बद्ध्वा यमदूतैश्च पाशैर्दीपस्तंभैस्ताड्यमानस्तु सम्यक्

হে পতি! দীপস্তম্ভ দান কৰাই আৰু ভক্তিৰে নিজৰ ডিঙিত সূত্ৰ বান্ধি লৈ, তুমি যমদূতৰ দ্বাৰা বান্ধ খাই দীপস্তম্ভেৰেই প্ৰহাৰিত হবা।

Verse 116

दीपस्तंभः कुत्र पलायितोभूदतो मूलं विष्णुपादं भजस्व / लक्ष्मीदिने पूजयित्वा च लक्ष्मीं सूत्रं तस्याः स्वगले धारय त्वम्

দীপ-স্তম্ভ ক’লৈ পলাই গ’ল? সেয়ে মূল আশ্ৰয়—বিষ্ণুৰ পদযুগলত শৰণ লোৱা। লক্ষ্মী-দিনে লক্ষ্মীদেৱীক পূজা কৰি তেখেতৰ সূত্ৰ (তাবিজ) নিজৰ গলাত ধাৰণ কৰা।

Verse 117

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बध्वा सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः / तदा लक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

যেতিয়া মানুহ যমদূতসকলৰ পাশে বাঁধ খাই কশাৰে ভালদৰে প্ৰহাৰিত হয়, তেতিয়া সেই লক্ষ্মী (লৌকিক ধন-ভাগ্য) ক’লৈ পলাই যায়? সেয়ে মূল আশ্ৰয়—বিষ্ণুৰ পদযুগল ভজ।

Verse 118

विवाहमैञ्जीदिवसे मूढबुद्धे जुगुसितान्धारयित्वा सुभक्त्या / वरारार्तिकं कांस्यपात्रे निधाय कृत्वार्तिक्यं उदौदैति शब्दम्

হে মূঢ়বুদ্ধি! বিবাহ বা মৈঞ্জী (উপনয়ন) দিনত যি নিন্দিত বস্তু ভক্তিভাৱে ধাৰণ কৰে, আৰু বৰৰ আৰতি কাঁসৰ পাত্ৰত থৈ আৰতি কৰে—তেতিয়া ডাঙৰ শব্দ উঠে।

Verse 119

तथैव दष्ट्वा पिचुमन्दस्य पत्रं सुनर्तयित्वा परमादरेण / यदा तदा यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वाबद्ध्वा ताड्यमानश्च सम्यक्

সেইদৰে পিচুমন্দ গছৰ পাত কামুৰি ধৰি, অতি পৰিশ্ৰমে তাক নচাই থাকিলেও, সি পুনঃপুনঃ যমদূতসকলৰ পাশে বাঁধ খায়, মুকলি হয়, আৰু আকৌ ভালদৰে প্ৰহাৰিত হয়।

Verse 120

तव स्वामिन्कुलदेवो महात्मन्पलायितः कुत्र मे तद्वदस्व / स्वदेहानां पूजयित्वा च सम्यक्कण्ठाभरणैर्विधुराणां च केशैः

হে মহাত্মন! মোক কোৱা—তোমাৰ স্বামীৰ কুলদেৱতা ক’লৈ পলাই গ’ল? তেওঁলোকে নিজৰ দেহক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, গলাৰ অলংকাৰ আৰু আনকি বিধৱাসকলৰ কেশেৰে পৰ্যন্ত নিজকে সজায়।

Verse 121

संतिष्ठमाने यमदूता बलिष्ठा संताड्यमाने मुसलैर्भिन्दिपालैः / यदा तदा कुत्र पलायिता सा केशैर्विहीना लंबकर्णं च कृत्वा

যেতিয়া বলিষ্ঠ যমদূতসকল সন্মুখত থিয় হৈ থাকে আৰু মুছল আৰু ভিন্দিপালৰে প্ৰহাৰে তাইক মাৰি থাকে, তেতিয়া তাই কেতিয়াও ক’লৈ পলাই যাব? কেশহীন কৰি, কাণদ্বয় দীঘলকৈ ঝুলাই—তাই সম্পূৰ্ণ অসহায় হয়।

Verse 122

स्ववामहस्ते वेणुपात्रं निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते च मूढः / गृहेगृहे भैक्षचर्यां च कृत्वा संतिष्ठमाने स्वगृहं चैव देवी

বাওঁ হাতে বাঁহৰ ভিক্ষাপাত্ৰ থৈ আৰু সোঁ হাতে দীপ ধৰি সেই মূঢ় মানুহে ঘৰে ঘৰে ভিক্ষাচৰ্যা কৰে; তথাপি দৈৱী (ভাগ্য) তাক নিজৰ ঘৰতে বদ্ধ কৰি স্থিৰ ৰাখে।

Verse 123

यदा तदा यमदूतैश्च मूढ दीपैः सहस्रैर्दह्यमानश्च सम्यक् / निर्नासिका रेणुका मूढबुद्धे पलायिता कुत्र सा मे वदस्व

বাৰে বাৰে সেই মূঢ় যমদূতসকলৰ দ্বাৰা সহস্ৰ দীপে সম্পূৰ্ণকৈ দহি যায়। হে মোহবুদ্ধি! নাকবিহীন ৰেণুকা ক’লৈ পলাই গ’ল—মোক কোৱা।

Verse 124

सदा मूढं खड्गदेवं च भक्त्या तं भक्तवत्पूजयित्वा च सम्यक् / तैः सार्धं त्वं श्वानवद्गर्जयित्वा संतिष्ठमाने स्वगृहे चैव नित्यम्

সদায় মোহগ্ৰস্ত হৈ তুমি ‘খড়্গদেৱ’ক ভক্তিৰে পূজা কৰা, যেন সি সত্য ভক্তিপাত্ৰ—এইদৰে সম্যক সন্মান দিয়া। তাৰপিছত তেনে সঙ্গীৰ সৈতে কুকুৰৰ দৰে ভুকি-গর্জি, নিত্য নিজৰ ঘৰতে থাকি যোৱা।

Verse 125

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमानस्तत्र शब्दं प्रकुर्वन् / संतिष्ठमाने भक्तवर्यं विहाय तदा देवः कुत्र पलायितोभूत्

তেতিয়া যমদূতসকলৰ দ্বাৰা ভালদৰে প্ৰহৃত হৈ সি তাত ডাঙৰকৈ চিঞৰি উঠিল। দৃঢ়ভাৱে থিয় হোৱা সেই শ্ৰেষ্ঠ ভক্তক ত্যাগ কৰি, সেই মুহূর্তত তাৰ ‘দেৱ’ ক’লৈ পলাই গ’ল?

Verse 126

स पार्थक्याद्भीमसेनप्रतीकं पञ्चामृतैः पूजयित्वा च सम्यक् / सुव्यञ्जने चान्नकौपीनमेव दत्त्वा मूढस्तिष्ठमाने स्वगेहे

সেই মূঢ়বুদ্ধিয়ে ভেদভাব ধৰি ভীমসেন-সদৃশ প্ৰতিমাক পঞ্চামৃতৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে; তাৰ পিছত উত্তম ব্যঞ্জন, ৰন্ধা অন্ন আৰু কৌপীনো দান কৰে—কিন্তু প্ৰকৃত গ্ৰাহক প্ৰেত নিজৰ অৱস্থাত অসহায় হৈ থাকে; ঘৰতে থাকি সি মোহতেই লিপ্ত হয়।

Verse 127

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने यममार्गे च मूढः / भीमः स वै कुत्र पलायितोभूतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

যেতিয়া কেতিয়াবা যমদূতসকলে তোমাক ভালদৰে প্ৰহাৰ কৰি যমপথত থিয় কৰায় আৰু তুমি হতবুদ্ধি হওঁ, তেতিয়া ভয়তে তুমি ক’লৈ পলাই যাবা? সেয়ে মূল শৰণ—শ্ৰী বিষ্ণুৰ চৰণ—ভজ, তাতেই আশ্ৰয় লোৱা।

Verse 128

महादेवं पूजयित्वा च सम्यक् हरेत्युक्त्वा स्वगृहे विद्यमाने / यदा गृहं दह्यते वह्निना तु तदा हरः कुत्र पलायितोभूत्

মহাদেৱক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি আৰু নিজৰ ঘৰতে থাকি বাৰে বাৰে “হৰ” বুলি ক’লেও—যেতিয়া সেই ঘৰেই অগ্নিত দহি যায়, তেতিয়া সেই ‘হৰ’ ক’লৈ পলাই যায়?

Verse 129

शाकं भरीदिवसे सर्वमेव शाकंभरी सा च देवी महात्मन् / पलायिता कुत्र मे त्वं वदस्व कुलालदेवं पूजयित्वा च भक्त्या

“শাকম্ভৰী-দিবসত সকলো শাক (শাক-পাচলি) নৈবেদ্য দিয়া হৈছিল; আৰু সেই দেৱী শাকম্ভৰী, হে মহাত্মা, পলাই গ’ল। মোক কোৱা—তুমি ক’ত আছা? কুমাৰৰ দেৱতা কুলালদেৱকো ভক্তিৰে পূজা কৰিও…”

Verse 131

यदा पञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं संपूज्य भक्त्या विद्यमाने स्वगेहे / तदा बद्ध्वा यमदूताश्च सम्यक् संनह्यमाने नागपाशैश्चबद्ध्वा

পঞ্চমী তিথিত নিজৰ ঘৰত ভক্তিভাৱে মাটিৰ শেষমূৰ্তি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে, যমদূত বাঁধিবলৈ উদ্যত হ’লেও নাগপাশ-ৰক্ষাত তেওঁলোকৰ বন্ধনশক্তি স্তব্ধ হয়।

Verse 132

स्वभक्तवर्यं प्रविहाय नागः पलायितः कुत्र वै संवद त्वम् / दूर्वाङ्कुरैर्मोदकैः पूजयित्वा विनायकं पञ्चखाद्यैस्तथैव

নিজৰ শ্ৰেষ্ঠ ভক্তক এৰি সেই নাগ পলাই গ’ল—কোৱা, তুমি সঁচাকৈ ক’লৈ গ’লা? দূৰ্বাঙ্কুৰ, মোদক আৰু পঞ্চখাদ্যৰে বিনায়কক পূজা কৰি সত্য কোৱা।

Verse 133

संतिष्ठंमाने यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने तप्तदण्डैश्च मूढ / दन्तं विहायैव च विघ्नराजः पलायितः कुत्र मे तं वदत्वम्

যেতিয়া সেই মূঢ়ক যমদূতে দৃঢ়কৈ ধৰি তপ্ত দণ্ডে কঠোৰভাৱে প্ৰহাৰ কৰিছিল, তেতিয়া বিঘ্নৰাজে নিজৰ দাঁত এৰি তৎক্ষণাৎ পলাই গ’ল—কোৱা, সি এতিয়া ক’ত?

Verse 134

विवाहकाले पिष्टदेवीं सुभक्त्या संपूजयित्वा विद्यमानो गृहे स्वे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संपीड्यमानो यममार्गे स मूढः

বিবাহকালত নিজৰ ঘৰতে থাকিও যি পিষ্টাদেৱীক ভক্তিভাৱে পূজা কৰে, তাৰ সময় আহিলে সেই মূঢ়ক যমদূতে ধৰি বাঁধি, পীড়া দি যমমাৰ্গে হেঁচি লৈ যায়।

Verse 135

विष्ठादेवी पीड्यमानं च भक्तं विहाय सा कुत्र पलायिताभूत् / विवाहकाले रजकस्य गेहं गत्वा सम्यक् प्रार्थयित्वा च मूढः

ভক্তক বিষ্ঠাদেৱীয়ে পীড়া দি থাকোঁতে তাক এৰি সি ক’লৈ পলাই গ’ল? বিবাহকালত সেই মূঢ় ৰজকৰ ঘৰত গৈ যথাবিধি প্ৰাৰ্থনা কৰি যি পালে, তাক লৈও মূঢ়তাই কৰিলে।

Verse 136

यस्तंभसूत्रं कलशे परीत्य पूजां कृत्वा विद्यमानो गृहे स्वे / यदा तदा यमदूतश्च सम्यक् तं स्तंभसूत्रं तस्य मुखे निधाय

যি নিজৰ ঘৰত থাকি কলহ আৰু স্তম্ভ-সূত্ৰ পৰিক্ৰমা কৰি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে, নিৰ্ধাৰিত সময়ত যমদূতে সেই স্তম্ভ-সূত্ৰেই যথাযথভাৱে তাৰ মুখত স্থাপন কৰে।

Verse 137

संताड्यमाने संतभसूत्रस्थदेवी पलायिता कुत्र मे संवदस्व / विवाहकाले पूजयित्वा च सम्यक् चण्डालदेवीं भक्तवश्यां च तस्याः

মোক প্ৰহাৰ কৰা হৈছিল যেতিয়া, তেতিয়া স্তম্ভ-সূত্ৰত অধিষ্ঠিতা দেৱী পলাই গ’ল—ক’বা, সি ক’লৈ গ’ল? আৰু বিবাহকালত চণ্ডাল-দেৱীক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা উচিত; ভক্তিত সি বশীভূত হয়।

Verse 138

तद्भक्तवर्यैः शूर्पमध्ये च तीरे संसेवयित्वा विद्यमानो गृहेस्वे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमानो यममार्गे महद्भिः

শূৰ্পৰ মাজত আৰু নদীতীৰত সেই অধম ভক্তসকলৰ (কুমাৰ্গীৰ) সঙ্গ কৰি, নিজৰ ঘৰত থাকিলেও—এদিন—যমদূতে তাক বান্ধি যমমাৰ্গৰ মহাপথত কঠোৰভাৱে প্ৰহাৰ কৰি লৈ যায়।

Verse 139

चूलेदवी क्व पलायिताभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व / ज्वरादिभिः पीड्यमाने स्वपुत्रे गृहे स्थितं ब्रह्मदेवं च सम्यक्

চূলে-দেৱী ক’লৈ পলাই গ’ল? হে অতি মূঢ়বুদ্ধি, বিষ্ণুৰ চৰণত শৰণ লোৱা। যেতিয়া তোৰ নিজৰ পুত্ৰ জ্বৰ আদি পীড়াত কাতৰ হয়, তেতিয়া তোৰ ঘৰত অধিষ্ঠিত ব্ৰহ্মদেৱক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা।

Verse 140

धूर्पैर्दीपैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पुष्पैः पूजां कृत्वा विद्यमानश्च गेहे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने वेणुपाशादिभिश्च

ধূপ, দীপ, ভক্ষ্য-ভোজ্য আৰু পুষ্পেৰে পূজা কৰি, ঘৰত থাকিলেও—এদিন—যমদূতে তাক বান্ধি বেণু-পাশ আদি ফাঁসৰে প্ৰহাৰ কৰে।

Verse 141

स ब्रह्मदेवः क्व पलायितोभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व / सन्तानार्थं बृहतीं पूजयित्वा गलेन बद्ध्वा बृहतीं वै फलं च

সেই ব্ৰহ্মদেৱ ক’লৈ পলাই গ’ল? হে অতি মূঢ়বুদ্ধি, বিষ্ণুৰ চৰণত শৰণ লও। সন্তানাৰ্থে বৃহতী লতাৰ পূজা কৰি, তাৰ ফল গলাত বান্ধি ধাৰণ কৰা।

Verse 142

संतिष्ठमाने यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने बृहतीकण्टकैश्च / तदा देवी बृहती मूढबुद्धे पलायिता कुत्र मे तद्वद त्वम्

যেতিয়া যমদূতসকলে তোমাক ধৰি বান্ধি, বৃহতীৰ কাঁইটৰে তাড়না কৰিলে, তেতিয়া—হে মূঢ়বুদ্ধি—দেৱী বৃহতী ক’লৈ পলাই গ’ল? তেনেকৈ এতিয়া তুমি ক’লৈ পলাইবা?

Verse 143

भजस्व मूढ परदैवतं च नारायणं तारकं सर्वदुः खात् / सुक्षुद्रदेवेषु मतिं च मा कुरु न च शृणु त्वं फल्गुवाक्यं तथैव

হে মূঢ়, পৰম দেৱতা নাৰায়ণক ভজ; তেওঁ তাৰক, সকলো দুখৰ পৰা উদ্ধাৰক। ক্ষুদ্ৰ দেৱতাত মন নিদিবা, আৰু নিষ্ফল ফাঁপা বাক্য নুশুনিবা।

Verse 144

सुक्षुद्रदेवान् भिन्दिपाले निधाय विसर्जयित्वा दूरदेशे महात्मन् / संधार्य त्वं स्वकुलाचारधर्मं संपातने नरकं हेतुभूतम्

হে মহাত্মা, ক্ষুদ্ৰ দেৱতাসকলক এটা পাত্ৰত থৈ কেৱল চিহ্নমাত্ৰ বুলি ধৰি, দূৰ দেশত ত্যাগ কৰা; তথাপি যদি তুমি স্বকুলাচাৰ-ধৰ্ম কপটভাৱে ধৰি ৰাখা, তেন্তে সেই ভণ্ডামিয়েই পতনৰ কাৰণ হৈ নৰকলৈ লৈ যায়।

Verse 145

पुनीहि गात्रं सर्वदा मूढबुद्धे मन्त्राष्टकैर्जन्मतीर्थे पवित्रे / हृदि स्थितांमारैर्व्यमुद्रां विहाय कृत्वाभूषां विष्णुमुद्राभिरग्र्याम्

হে মূঢ়বুদ্ধি, জন্মতীৰ্থৰ পবিত্ৰ স্নানস্থানত অষ্টমন্ত্ৰে সদায় দেহ শুদ্ধ কৰা। হৃদয়ত থকা যম-মুদ্রা ত্যাগ কৰি, শ্ৰেষ্ঠ বিষ্ণু-মুদ্রাৰে নিজকে ভূষিত কৰা।

Verse 146

सदा मूढो हरिवार्तां भजस्व ह्यायुर्गतं व्यर्थमेवं कुबुद्ध्या / सद्वैष्णवानां संगमो दुर्लभश्च क्षुब्धं ज्ञानं तारतम्यस्वरूपम्

হে মূঢ়! সদায় হৰিৰ বাৰ্তা আৰু স্মৰণৰ আশ্ৰয় লোৱা; আয়ু ক্ষয় হৈ যায়, কুবুদ্ধিৰে এনেদৰে ব্যৰ্থ হয়। সদ্বৈষ্ণৱৰ সঙ্গ সঁচাকৈ দুষ্প্ৰাপ্য; জ্ঞান ক্ষুব্ধ হ’লে সি কেৱল তাৰতম্য আৰু ভেদৰ বিকৃত ৰূপে প্ৰকাশ পায়।

Verse 147

हरिं गुरुं ह्यनुसृत्यैव सत्यं गतिं स्वकीयां तेन जानीहि मूढ / दग्ध्वा दुष्टां बुद्धिमेवं च मूढ सुबुद्धिरूपं मा भजस्वैव नित्यम्

হে মূঢ়! কেৱল হৰি আৰু সত্য গুৰুক অনুসৰণ কৰি নিজৰ সত্য স্বগতি জানি লোৱা। এই দুষ্ট আৰু বিকৃত বুদ্ধিক দগ্ধ কৰি, হে মূঢ়, ‘সুবুদ্ধি’ৰ ছদ্মৰূপত পুনৰ পুনৰ আশ্ৰয় নকৰিবা।

Verse 148

मया सार्धं सद्गुरुं प्राप्य सम्यग्वैराग्यपूर्वं तत्त्वमात्रं विदित्वा / तेनैव मोक्षं प्राप्नुमो नार्जवैर्यत्तार्या विष्णोः संप्रसादाच्च लक्ष्म्याः

মোৰ সৈতে সদ্গুৰু লাভ কৰি, সত্য বৈৰাগ্য-পূৰ্বক কেৱল তত্ত্বক সম্যক জানি, সেই জ্ঞানেই আমি মোক্ষ লাভ কৰোঁ—ই বিষ্ণুৰ প্ৰসাদ আৰু লক্ষ্মীৰ অনুগ্ৰহত।

Verse 149

इत्याशयं मनसा सन्निधाय तथा चोक्तं भक्तवर्यो मदीयः / अतो भक्तः प्रवहेत्येव संज्ञामवाप वीन्द्र प्रकृतं तं शृणु त्वम्

এইদৰে মনত এই আশয় দৃঢ় কৰি মোৰ শ্ৰেষ্ঠ ভক্তে তেনেকৈয়ে ক’লে। সেয়ে, হে পক্ষিৰাজ-শ্ৰেষ্ঠ (গৰুড়), সেই ভক্ত ‘প্ৰবহ’ নামেই পৰিচিত হ’ল। এতিয়া তাৰ প্ৰসঙ্গ তুমি মোৰ পৰা শুনা।

Verse 1130

कार्पासं वै तेन दत्तं गृहीत्वा संतिष्ठमाने यमदूतैश्च सम्यक् / संहन्यमानस्तीक्षणधारैः कुठारैः कुलालदेवं च सुदंष्ट्रनेत्रम् / विहाय वै कुत्र पलायितोभून्न ज्ञायते ऽन्वेषणाच्चापि केन

তেওঁ দিয়া কপাহ হাতত লৈ সি থিয় হৈ থাকোঁতেই যমদূতসকলে চাৰিওফালে ঘেৰিলে। তীক্ষ্ণধাৰ কুঠাৰে আঘাত খাই খাই সি ভয়ংকৰ দন্ত আৰু ক্ৰোধনেত্ৰযুক্ত কুলালদেৱক ত্যাগ কৰি পলাই গ’ল—কিন্তু সি ক’লৈ গ’ল, বিচাৰ কৰিলেও কোনেও জানিব নোৱাৰিলে।