Atharva Veda Anuvaka 2
Home›Atharvaveda›Kanda 4›Anuvaka 2
Kanda 410 Suktas100 Mantras

Anuvaka 2

এই অনুবাকৰ মুখ্য ভাব—অথৰ্বণীয় চিকিৎসা, সত্য-পৰীক্ষা, বৰ্ষা-কৰা আৰু প্ৰতি-অভিচাৰ দ্বাৰা দেহগত, সামাজিক আৰু বিশ্বগত শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপন। উপ-ভাবসমূহ: ভৈষজ্য চিকিৎসা—হাড় জোৰা লগোৱা, ঘাঁ ‘সিলাই/গাঁথনি’ কৰা, ৰোগীক উঠাই ধৰা; কৃত্যা, পিশাচ, ৰাক্ষস, কীমীদিন আদি বিৰোধে ৰক্ষা আৰু ৰক্ষোঘ্ন সুৰক্ষা; অপামাৰ্গক সাৰ্বভৌম ঔষধি ৰূপে—কাটি পেলোৱা, ঝাড়ি আঁতৰোৱা আৰু বন্ধন পুনঃস্থাপন; বৰুণক ন্যায়-পরীক্ষক ৰূপে—স্বীকাৰোক্তি, চুৰি আৰু মিছাৰ উদ্ঘাটন; পৰ্জন্যৰ বৰ্ষা-মন্ত্ৰ আৰু ঋতুচক্ৰৰ নবীকৰণ।

Kinds of charm

Bhaishajya (healing): 4Abhicharika (against foes): 2Shantika (pacifying): 2Paushtika (prosperity): 1

Suktas in Anuvaka 2

Sukta 11

এই সূক্তই সামাজিকভাৱে সীমান্তৱৰ্তী কিন্তু আচারগতভাৱে শক্তিশালী এক পালন—বাৰটা “ব্ৰাত্য ৰাতি”—ক প্ৰজাপতিৰ সৃষ্টিৰ শৃঙ্খলাৰ ভিতৰত স্থাপন কৰি পবিত্ৰ কৰে, আৰু তাৰ শাসন-সংযমক “বৃষভৰ ব্ৰত” (anaḍuho vratam) বুলি চিনাক্ত কৰে। একে সময়তে ই দীক্ষাক কৃষিশক্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰে: ধ্বনিময়, পৰিশ্ৰমী হাল-বলদ, ধৰ্মসন্মত বিনিময় (দাতা/গ্ৰাহক), আৰু ব্ৰহ্মণৰ যথাযথ জ্ঞান—এই সকলোয়ে মিলি সমৃদ্ধি, উৰ্বৰতা আৰু আচারগত বৈধতাক অনুমোদন দিয়ে।

Rishi: Atharvanic/anonymous (Vrātya complex; traditional attribution varies by anukramaṇī) | Devata: Prajāpati (and implicitly Brahman as sacral power) | 12 Mantras

Sukta 12

এই অথৰ্ববেদীয় চিকিৎসা-সূক্তটি হাড় বসোৱা আৰু ঘাঁ জোৰা লগোৱাৰ এক মন্ত্র—ভাঙনি, স্থানচ্যুতি বা কটা আঘাতৰ পিছত দেহক “গাঁঠি গাঁঠি”কৈ পুনৰ গঠন কৰি মজ্জা, মাংস, ছাল আৰু অস্থি পুনঃস্থাপন কৰে। ইয়াত ধাতৃক সেই বিশ্ব-নিয়ন্তা বিধাতা ৰূপে আহ্বান কৰা হৈছে যিয়ে ভাঙি-চুৰমাৰ হোৱা বস্তু পুনৰ জোৰা লগাব পাৰে; লগতে ঔষধি (চিকিৎসা উদ্ভিদ, প্ৰায়ে ৰোহিণী বুলি চিনাক্ত) ক “একােলগে জোৰা লগোৱা” আৰু ক্ষতিগ্ৰস্ত তন্তুসমূহ পুনৰ গজাই তোলাৰ শক্তি দিয়া হয়।

Rishi: Atharvanic tradition (healing seer; specific r̥ṣi attribution varies by anukramaṇī) | Devata: Dhātṛ (Creator/Ordainer) as restorer; implicitly the healing power of the remedy | 14 Mantras

Sukta 13

AV 4.13 এটা সংক্ষিপ্ত আথৰ্বণিক চিকিৎসা-প্ৰাৰ্থনা, য’ত বিশ্বে দেৱাঃক ৰোগত লুটিপুটি খোৱা ব্যক্তিক উঠাই তুলিবলৈ আৰু য’ত ৰোগ দোষ (আগস্) বা আচাৰ-নৈতিক অপবিত্ৰতাৰ সৈতে বান্ধ খাই থাকে, তাতো জীৱন পুনঃস্থাপন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছে। ই ৰোগীৰ চাৰিওফালে দেৱতাসকল, মৰুতসকল আৰু “সকলো ভূত/সত্তা”ক লৈ এক সুৰক্ষামণ্ডল গঢ়ে, আৰু শেষত মন্ত্ৰ-নিয়ন্ত্ৰিত চিকিৎসামূলক স্পৰ্শত উপনীত হয়—য’ত শুদ্ধ বাক্যৰে শক্তিপ্ৰাপ্ত হাতদ্বাৰা অনাময় (ৰোগমুক্তি) উৎপন্ন হয়। এই সূক্তৰ শক্তি প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু পুনৰুজ্জীৱনক একেলগে জোৰা লগোৱাত: কাৰণ (অপৰাধ/অশুচি) আঁতৰোৱা আৰু প্ৰাণশক্তি পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰা।

Rishi: Atharvanic tradition (anukramaṇī attributions vary for AV 4.13). | Devata: Viśve Devāḥ (All Gods). | 7 Mantras

Sukta 14

AV 4.14 এটা স্বৰ্গকাম্য আথৰ্বণিক সূক্ত, য’ত তিনিটা বিশ্ব-স্থান—পৃথিৱী, অন্তৰীক্ষ আৰু দ্যৌ/স্বৰ্গ—ৰ মাজেৰে “আৰোহণ”ক যজ্ঞীয় ৰূপে বিধিবদ্ধ কৰা হৈছে, আৰু শেষত স্বৰ্ (Svàr) ৰ পোহৰত উপনীত হোৱাই লক্ষ্য। ই নাক (nāka)লৈ উঠাৰ দৰ্শনধৰ্মী ভাষাক নিখুঁত যজ্ঞ-কাৰ্যগত নিৰ্দেশৰ সৈতে একেলগে গাঁথে—পাঁচভাগীয়া পায়স/খিৰ আৰু ছাগলীক দিশানুসাৰে স্থাপন—আৰু ক্ষুদ্ৰ ৰূপত এক ব্ৰহ্মাণ্ড গঢ়ি তোলে, যাতে যজমান এই লোকত পুষ্টি-সমৃদ্ধি আৰু পৰলোকত দীপ্তিমান স্থিতি/পদ লাভ কৰে।

Rishi: Atharvanic tradition (specific r̥ṣi attribution varies by anukramaṇī tradition for AV 4.14) | Devata: Svàr / Nāka / cosmic ascent (implicit); also the three worlds as stations | 9 Mantras

Sukta 15

এই অথৰ্ববেদীয় বৰষা-মন্ত্ৰই পৰ্জন্যৰ বৰষুণ আহ্বান কৰে—মেঘ, বতাহ আৰু জলধাৰাক সক্ৰিয় কৰি, আৰু ব্যাঙৰ পুনৰ কেঁকেঁকাঁকাঁ ধ্বনিক বৰষা ঋতু সঁচাকৈ আহিল বুলি শ্ৰাব্য শকুন হিচাপে ধৰে। সূক্তটোৱে সকলো দিশৰ পৰা মেঘ আনিবলৈ কসমিক আদেশক গাঁও-স্তৰৰ আচার-বাস্তৱতা (পুখুৰী, ব্যাঙ, শব্দ)ৰ সৈতে মিলাই, কৃষিৰ ঋতুচক্ৰ, খাদ্য-নিৰাপত্তা আৰু সামূহিক মঙ্গল পুনঃস্থাপন কৰাই লক্ষ্য কৰে।

Rishi: Atharvanic tradition (often treated as anonymous/collective for this rain-charm cycle) | Devata: Parjanya/Varṣa (Rain) mediated through frogs as rain-messengers | 16 Mantras

Sukta 16

AV 4.16 এটা এটা ন্যায়-সম্পৰ্কীয় আথৰ্বণিক সূক্ত, য’ত সত্য আৰু অসত্যৰ অব্যৰ্থ পৰীক্ষক হিচাপে বৰুণক, আৰু সাৰ্বজনীন সাক্ষী হিচাপে বিশ্বে দেৱাঃক আহ্বান কৰি চুৰি উন্মোচন আৰু স্বীকাৰোক্তি বাধ্য কৰোৱা হয়। ই দিৱ্য নিৰীক্ষণৰ এক ধৰ্মতত্ত্ব গঢ়ে—পৃথিৱী, দ্যৌ, আনকি অলপ পানীয়েও বৰুণক গোপনে ধৰি ৰাখে—ফলত গোপনীয়তা অসম্ভৱ হৈ পৰে। সূক্তটোৰ অন্তত মিছলীয়া/চোৰক দণ্ডস্বৰূপে বৰুণ-পাশেৰে বাঁধি ধৰা হয়; ই এক উচ্চাৰিত শপথ-অৰ্ডিলৰ দৰে কাম কৰি, সত্য ভাষণ বাধ্য কৰাই সামাজিক শৃঙ্খলা (ঋত) ৰক্ষা কৰে।

Rishi: Atharvanic/anonymous | Devata: Varuṇa (as satyānṛta-samīkṣaka) and the Viśve Devāḥ as witnesses | 9 Mantras

Sukta 17

AV 4.17-এ অপামাৰ্গক “ঔষধসমূহৰ অধিপতি” বুলি উচ্চ স্থান দিয়া হৈছে; ৰোগ, দুঃস্বপ্ন-জনিত ব্যাধি আৰু বৈৰী শক্তিৰ ওপৰত বিজয় লাভৰ বাবে তাক ধৰি আহ্বান কৰা হয়। এই সূক্ত ভৈষজ্য (চিকিৎসামূলক) আৰু ৰক্ষা (সুৰক্ষামূলক বহিষ্কাৰ) — দুয়ো ৰূপে কাৰ্য কৰে; উদ্ভিদটোৰ ঝাড়ু-মাৰা/পোছা প্ৰতীকৰ জৰিয়তে ৰোগীৰ ওপৰত “বহি থকা” অশুভক আঁতৰায়। মন্ত্রশক্তিয়ে অপামাৰ্গক অগদ (প্ৰতিবিষ/বিষনাশক) ৰূপে স্থাপন কৰে, যি সক্ৰিয়ভাৱে আগবাঢ়ি গৈ দুখ-কষ্ট আৰু দুষ্ট বাক্যক নিষ্ক্ৰিয়/উচ্ছেদ কৰে।

Rishi: Atharvanic seer(s) of the Bhaisajya corpus | Devata: Apāmārga (personified Oṣadhi) | 8 Mantras

Sukta 18

AV 4.18 এটা প্ৰতি-জাদু-টোনা সূক্ত, যিয়ে বৈৰী কৃত্যা (নিৰ্মিত ডাইনী-কৰ্ম/জাদু)ক তাৰ প্ৰেৰকৰ ওপৰতে উভতাই পঠায়, নিৰ্দোষ গৃহস্থ আৰু তেওঁলোকৰ জীৱিকা সুৰক্ষিত কৰে। অপামাৰ্গৰ অপশকুন-নিবাৰক শক্তিক ঔষধি-বল হিচাপে কেন্দ্ৰ কৰি, সূক্তটোৱে দাবী কৰে যে মন্ত্রই ক্ষেত, গৰু-ধন আৰু ব্যক্তিৰ ওপৰত কৰা টোনাক ‘বিগাৰি/নষ্ট’ কৰিব পাৰে, প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ কৰ্মক্ষমতাক পংগু কৰি তোলে, আৰু যজমান/গ্ৰাহকৰ বাবে আশীৰ্বাদ নিশ্চিত কৰে।

Rishi: Atharvanic tradition | Devata: Apāmārga / the apotropaic power embodied in the plant and mantra | 8 Mantras

Sukta 19

এই সূক্তত অপামাৰ্গ (‘ঝাড়ি-দিয়া’ উদ্ভিদ)ক জীৱন্ত, ছেদনকাৰী আৰু বন্ধন-পুনঃস্থাপক শক্তি হিচাপে প্ৰয়োগ কৰা হৈছে: ই পুনৰাবৃত্ত, ‘বছৰ-ধৰি পিছু লোৱা’ ৰোগ/পীড়াক ছেদ কৰে আৰু গৃহবংশক লক্ষ্য কৰি ৰচিত শত্রুভাৱাপন্ন কৃত্যা (নিৰ্মিত জাদু-টোনা) ভাঙি পেলায়। চিকিৎসাৰ উদ্দেশ্যৰ লগতে ই সামাজিক সংহতি পুনৰ গঢ়ে—‘মিত্ৰ’ আৰু ‘জ্ঞাতি’ কৰি তোলে—আৰু ইন্দ্ৰৰ ওজস্‌ত বলীয়ান শতগুণ/সহস্ৰগুণ মাপৰ সুৰক্ষা-পৰিধি স্থাপন কৰে।

Rishi: Atharvanic tradition | Devata: Apāmārga | 8 Mantras

Sukta 20

এই সূক্তটো এটা ৰক্ষোঘ্ন–ভৈষজ্য মন্ত্র, যিয়ে প্ৰকাশক ওষধিক শক্তি দি লুকাই থকা ক্ষতিকাৰক সত্তাসকলক (কীমীদিন, পিশাচ, ৰক্ষস) উন্মোচন কৰায় আৰু তেনে কৰি সিহঁতক নিয়ন্ত্ৰণযোগ্য আৰু বহিষ্কাৰযোগ্য কৰে। ওষধিক দৰ্শন-শক্তি হিচাপে সাধকৰ সোঁহাতত স্থাপন কৰা হয়, যাৰ দ্বাৰা সকলো ছদ্মবেশ আৰু গতি-চলনৰ মাজতো বিচাৰ-বোধ লাভ হয়। গোপন ৰূপসমূহক আৱিষ্কৃত (আৱিষ্কৃ-) কৰিবলৈ বাধ্য কৰি এই সূক্তে অদৃশ্য পীড়াক দৃশ্য, নামকৰণযোগ্য লক্ষ্যলৈ ৰূপান্তৰ কৰে, যাক আঁতৰাই ৰোগী বা গৃহস্থালিক সুৰক্ষা দিয়া যায়।

Rishi: Atharvanic tradition (often ascribed to Atharvan/Angiras line for rakṣoghna hymns; specific r̥ṣi varies by anukramaṇī) | Devata: Oṣadhi (the herb) as personified revealer; secondarily rakṣas/piśāca as targets | 9 Mantras

Deities of Anuvaka 2

  • ApamargaApāmārga (oṣadhi)

    Healer-protector (sweeper-away), counter-sorcery agent

    In 3 hymns

  • VishvedevasViśve Devāḥ

    Healers and universal witnesses

    In 2 hymns

  • VarunaVaruṇa

    Judge/examiner of truth; enforcer of moral order

    In 1 hymn

  • Parjanya

    Rain-bringer; fertility sustainer

    In 1 hymn

  • PrajapatiPrajāpati

    Creator; integrator of liminal observance into cosmic order

    In 1 hymn

  • Svar / HeavenSvàr, Dyauḥ

    Goal of ascent; luminous station of fulfillment

    In 1 hymn

  • OshadhiOṣadhi (revelatory herb, unnamed)

    Protector-exposer of hidden harmful beings

    In 1 hymn

Inside Anuvaka 2

The theme

Restoration of order—bodily, social, and cosmic—through Atharvanic healing, truth-testing, rain-making, and counter-sorcery

Threads through it

  • Bhaiṣajya healing: bone-setting, wound-knitting, raising the sick
  • Rakṣā and rakṣoghna protection against kṛtyā, piśācas, rakṣas, kīmīdins
  • Apāmārga as sovereign oṣadhi for cutting, sweeping-away, and restoring bonds
  • Varuṇa as juridical examiner: confession, exposure of theft and falsehood
  • Parjanya rain-charm and seasonal renewal signaled by frogs
  • Svargakāmya ascent through Earth–Midspace–Heaven to Svar
  • Vrātya nights as a liminal observance integrated into Prajāpati’s creative order

Who it serves

Recovery from injury and illness; safeguarding household and livelihood from sorcery and hidden harms; resolving theft via oath/truth-ordeal; securing rain and agrarian stability; pursuing heaven/merit; ritually framing liminal vows.

What it heals

  • Fracture, dislocation, and wounds needing “knitting” (bone, marrow, flesh, skin)Sukta 4.12
  • Debilitating illness; collapse of vitality tied to āgas (fault/taint)Sukta 4.13
  • Recurring or “year-haunting” affliction and chronic return of troubleSukta 4.19, 4.17
  • Kṛtyā (manufactured witchcraft) and hostile spells harming household/livelihoodSukta 4.18, 4.19, 4.17
  • Nightmare-illness and oppressive nocturnal harmsSukta 4.17
  • Hidden harmful beings (kīmīdins, piśācas, rakṣas) requiring exposure and expulsionSukta 4.20
  • Drought/failed rains affecting crops and livelihoodSukta 4.15
  • Theft/suspected theft; need to establish truth and compel confessionSukta 4.16
  • Desire for heaven (svarga) and successful ritualized ascentSukta 4.14
  • Ritual liminality and vow-discipline (Vrātya nights) requiring sacral legitimationSukta 4.11

Frequently Asked Questions

They aim to re-establish ṛta/order across domains: repairing the body (injury, illness), defending the home (kṛtyā and beings), stabilizing society (truth and theft), renewing nature (rain), and orienting destiny (svarga-ascent and vows).

Apāmārga functions as a paradigmatic Atharvanic oṣadhi: it “sweeps away” hostile forces, cuts binding afflictions, and restores integrity—therefore serving both bhaiṣajya (cure) and rakṣā (protection) in multiple hymns.

For kṛtyā reversal and household protection, see 4.18–4.19 (with 4.17 reinforcing Apāmārga’s supremacy). For exposing and expelling hidden beings like piśācas/rakṣas/kīmīdins, see 4.20.

Read Atharva Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play