Adhyaya 13
Chương này là cuộc đối thoại giữa Devī và Īśvara. Devī hỏi về chuyện xưa: khi Mặt Trời đang vận hành ở Śākadvīpa thì bị một lưỡi sắc như dao cạo “gọt/cắt” (gắn với mô-típ cha vợ thần linh), và lượng tejas (quang lực) dồi dào rơi xuống Prabhāsa đã trở thành gì. Īśvara đáp bằng cách tuyên thuyết một “Sūrya-māhātmya” thù thắng, nghe thì tiêu trừ tội lỗi. Ngài kể rằng phần quang lực nguyên sơ của Mặt Trời rơi tại Prabhāsa, kết thành hình thái của một nơi chốn (sthālākāra), ban đầu óng vàng như jāmbūnada rồi nhờ uy lực của māhātmya mà dần thành dáng núi. Tại đó, Mặt Trời hiển lộ dưới dạng tượng/biểu tượng hình arka để lợi ích cho muôn loài. Bản văn nêu danh xưng theo từng yuga: Hiraṇyagarbha (Kṛta), Sūrya (Tretā), Savitā (Dvāpara), và Arkāsthala (Kali), đồng thời định thời điểm giáng hiện vào thời Manu thứ hai, Svārociṣa. Chương cũng “vẽ” thánh địa bằng sự lan tỏa của bụi tejas (reṇu) theo số yojana và các ranh giới được gọi tên (gồm sông và biển), phân biệt thêm một vùng quang minh vi tế rộng hơn. Īśvara xác nhận trú xứ của Ngài ở trung tâm tejas-maṇḍala, ví như con ngươi trong mắt; và giải thích vì nhà của Ngài được tejas của Mặt Trời chiếu rạng nên danh xưng “Prabhāsa” trở nên hiển hách. Phalaśruti dạy rằng chiêm bái Mặt Trời trong dạng arka thì được giải thoát khỏi tội lỗi và thăng lên Sūrya-loka; người hành hương ấy được ví như đã tắm ở mọi tīrtha và đã làm các đại tế lễ cùng đại bố thí. Chương còn đưa ra giới luật: ăn uống trên lá arka tại Arkāsthala bị lên án nặng nề, kéo theo hệ quả ô uế, nên phải tránh. Nghi thức hành hương gồm: khi lần đầu darśana Arkabhāskara, nên cúng dường một con trâu cho vị brāhmaṇa học rộng; có nhắc đến sắc đồng/áo đỏ và một góc lửa gần đó. Lại nói về liṅga Siddheśvara (nổi danh thời Kali, trước gọi Jaigīṣavyeśvara) ban thành tựu khi được thấy. Cuối cùng, bản văn kể một cửa mở dưới lòng đất gần đó, gắn với các rākṣasa bị quang lực Mặt Trời thiêu đốt; đến thời Kali nó còn như một “cánh cửa” do yoginī và các Mẫu thần canh giữ. Đêm Māgha kṛṣṇa caturdaśī có nghi lễ dâng bali, hoa và upahāra để cầu siddhi. Chương khép lại bằng lời xác quyết: ai kính nghe và thực hành giáo huấn này, khi mạng chung sẽ đi theo lộ trình cứu độ đến thế giới của Mặt Trời.
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । यदा भ्रमिस्थः सविता तक्षितः क्षुरधारया । श्वशुरेण महादेव जामाता प्रीतिपूर्वकम्
Nữ Thần thưa rằng: Khi Savitṛ (Mặt Trời), đang ở nơi Bhrami (Bhramistha), bị cha vợ—hỡi Mahādeva—dùng lưỡi dao sắc như mép cạo mà cạo/cắt, với tư cách con rể, lại còn trong niềm thương mến,
Verse 2
तत्तेजः शातितं भूरि प्रभासे यत्पपात वै । तदभूत्किं तदा देव प्रभासात्कथयस्व मे
Hào quang lớn ấy, bị cắt rời, quả thật đã rơi xuống Prabhāsa—khi ấy nó trở thành gì, hỡi Đấng Chủ Tể? Xin kể cho con về Prabhāsa.
Verse 3
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः
Īśvara phán: Hãy lắng nghe, hỡi Nữ Thần; Ta sẽ tuyên thuyết sự vĩ đại tối thượng của Mặt Trời. Ai nghe điều ấy với lòng sùng kính sẽ được giải thoát khỏi mọi tội lỗi.
Verse 4
देहावतारो देवस्य प्रभासेऽर्कस्थलस्य च । पुराणाख्यानमाचक्षे तव देवि यशस्विनि
Hỡi Nữ Thần rạng danh, Ta sẽ kể cho nàng nghe chuyện xưa: về sự thị hiện thân thể của vị thần ấy và về Arkasthala tại Prabhāsa.
Verse 5
शाकद्वीपे महादेवि भ्रमिस्थस्य तदा रवेः । वर्षाणां तु शतं साग्रं तक्ष्यमाणे विभावसौ
Tại Śākadvīpa, ô Đại Nữ Thần, khi Ravi (Mặt Trời) an trụ ở Bhramistha bị gọt bớt, bậc rực cháy ấy—Vibhāvasu—đã chịu đựng điều đó hơn một trăm năm đôi chút.
Verse 6
यदाद्य भागजं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । पतितं तत्र तत्तेजः स्थलाकारं व्यजायत
Phần hào quang bị cắt đi trước hết, hỡi người yêu dấu, đã rơi xuống Prabhāsa; và hào quang rơi ấy tại đó hóa thành hình tướng của một thánh địa—một nền đất hiển lộ.
Verse 7
जांबूनदमयं देवि तत्पूर्वमभवत्क्षितौ । तिष्यमाहात्म्ययोगेन शैलीभूतं च सांप्रतम्
Ô Nữ Thần, thuở xưa nơi ấy hiện hữu trên mặt đất, toàn thể bằng vàng Jāmbūnada; nhưng nhờ uy lực của sự vĩ đại của Tiṣya, nay đã hóa thành núi.
Verse 8
तत्र चार्कमयं रूपं कृत्वा देवो दिवाकरः । उत्पन्नः सर्वभूतानां हिताय धरणीतले
Tại đó, thần Divākara (Mặt Trời) tạo nên một hình tướng bằng arka—quang huy mặt trời—và hiển hiện trên mặt đất vì lợi lạc của muôn loài.
Verse 9
हिरण्यगर्भनामेति कृते सूर्येति कीर्तितम् । त्रेतायां सवितानाम द्वापरे भास्करः स्मृतः
Trong thời đại Kṛta, Ngài được biết với danh xưng Hiraṇyagarbha và được tán dương là Sūrya. Sang thời Tretā, Ngài được gọi là Savitṛ; và trong thời Dvāpara, Ngài được tưởng niệm là Bhāskara.
Verse 10
कलौ चार्कस्थलोनाम त्रिषु लोकेषु कीर्तितः । अवतीर्णमिदं देवि स्वयमेव प्रतिष्ठितम्
Trong thời Kali, Ngài được tán dương khắp ba cõi với danh xưng Arkasthala. Ôi Nữ Thần, sự hiển lộ này đã giáng thế và tự mình an lập bằng uy lực của chính mình—tự lập, tự chứng.
Verse 11
यदा स्वारोचिषो देवि द्वितीयोऽभून्मनुः पुरा । तस्मिन्कालेऽवतीर्णोऽसौ देवस्तत्र दिवाकरः
Ôi Nữ Thần, thuở xưa khi Svārociṣa—vị Manu thứ hai—trị vì, chính vào thời ấy thần Divākara (Đấng Mặt Trời) đã giáng xuống nơi đó.
Verse 12
भक्तिमुक्ति प्रदो देवि व्याधिदुःखविनाशकृत् । तस्य तेजोद्भवैर्व्याप्तं रेणुभिः पञ्चयोजनम्
Ôi Nữ Thần, Ngài ban cho lòng sùng kính và giải thoát, lại diệt trừ bệnh tật cùng khổ đau. Bởi bụi vi diệu sinh từ hào quang của Ngài, một vùng rộng năm yojana được thấm nhuần khắp nơi.
Verse 13
दक्षिणोत्तरतो देवि पञ्चपूर्वापरेण तु । उत्तरेण समुद्रस्य यावन्माहेश्वरी नदी
Ôi Nữ Thần, vùng ấy trải rộng năm yojana từ nam đến bắc, và cũng năm yojana từ đông sang tây; lại về phía bắc, từ biển cả cho đến con sông mang danh Māheśvarī.
Verse 14
न्यंकुमत्याश्चापरतो यावदेव कृतस्मरम् । एतद्व्याप्तं महादेवि तत्तेजोरेणुभिः शुभैः
Và từ Nyaṅkumatī về phía tây cho đến Kṛtasmarā—ôi Đại Nữ Thần—toàn cõi này đều được thấm tràn bởi những hạt bụi cát tường sinh từ hào quang của Ngài.
Verse 15
तस्य सूक्ष्मा प्रभा या तु आदितेजोविनिःसृता । तया व्याप्तं महादेवि यावद्द्वादशयोजनम्
Nhưng ánh quang vi tế tuôn ra từ uy quang của Mặt Trời—nhờ ánh ấy, ô Đại Nữ Thần, vùng này được thấm nhuần lan khắp đến mười hai do-tuần (yojana).
Verse 16
उत्तरे भास्करसुता दक्षिणे सरितां पतिः । पूर्वपश्चिमतो देवि रुक्मिणीद्वितयं स्मृतम्
Phía bắc là Bhāskarasutā; phía nam là Saritāṃpati (chúa tể các dòng sông). Về phía đông và tây, ô Nữ Thần, cặp được nhớ đến là Rukmiṇī-dvitaya làm ranh giới.
Verse 17
एतस्मिन्नन्तरे देवि सौरं तेजः प्रसर्प्पितम् । तेन पावित्र्यमानीतं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्
Trong khoảng ấy, ô Nữ Thần, hào quang của Mặt Trời lan tỏa. Nhờ ánh huy hoàng đó, thánh địa này—rộng mười hai do-tuần—được đưa vào trạng thái thanh tịnh và tinh khiết.
Verse 18
तस्य मध्यस्य यन्मध्यं तद्गृहं मम सुन्दरि । तेजोमण्डलमध्यस्थं मम स्थानं महेश्वरि
Và ngay tại trung tâm của trung tâm ấy, ô Người Đẹp, là nơi ngự của Ta. An lập giữa vòng quang minh, đó chính là chốn ở của Ta, ô Đại Nữ Thần (Maheśvarī).
Verse 19
चक्षुर्मंडलमध्ये तु यथा देवि कनीनिका । पूर्वपश्चिमतो देवि गोमुखादाऽश्वमेधिकम्
Như, ô Nữ Thần, con ngươi nằm giữa vòng tròn của mắt, cũng vậy—ô Nữ Thần—dải thánh địa này trải từ đông sang tây, từ Gomukha cho đến Aśvamedhika.
Verse 20
दक्षिणोत्तरतो देवि समुद्रात्कौरवेश्वरीम् । एतस्मिन्नंतरे क्षेत्रे क्षेत्रज्ञोऽहं वरानने
Hỡi Nữ Thần, từ phương Nam đến phương Bắc, vùng ấy trải dài từ biển cả cho đến Kauraveśvarī. Trong khoảng thánh địa này, hỡi người mặt đẹp, Ta là bậc Kṣetrajña—Đấng biết rõ và hộ trì kṣetra.
Verse 21
यस्मादर्कस्य तेजोभिर्भासितं मम तद्गृहम् । तस्मात्प्रभासनामेति कल्पेऽस्मिन्प्रथितं प्रिये
Vì trú xứ của Ta được chiếu rạng bởi uy quang của Arka (Mặt Trời), nên, hỡi người yêu dấu, nơi ấy mang danh “Prabhāsa”, lừng danh trong kiếp kalpa này.
Verse 22
तत्र पश्यति यः सूर्यमर्क्करूपं नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते
Bậc trượng phu ưu tú nào chiêm ngưỡng Mặt Trời tại đó dưới hình tướng Arka thì được giải thoát khỏi mọi tội lỗi và được tôn vinh trong cõi của Thần Mặt Trời.
Verse 23
स स्नातः सर्वतीर्थेषु तेन चेष्टं महामखैः । सर्वदानानि दत्तानि पूर्वजास्तेन तोषिताः
Người ấy như đã tắm gội ở mọi tīrtha; như đã cử hành các đại tế lễ; như đã bố thí đủ mọi loại—và nhờ vậy, tổ tiên của người ấy được thỏa lòng.
Verse 24
अर्करूपी यतः सूर्यस्तत्र जातो महीतले । तस्मात्त्याज्यः सदा चार्को भोजनेऽत्र न संशयः
Vì Mặt Trời, trong hình tướng Arka, đã hiển lộ tại đó trên mặt đất, nên ở nơi này phải luôn tránh dùng arka (cây arka) làm thức ăn—không còn nghi ngờ gì.
Verse 25
यो दृष्ट्वार्कस्थलं मर्त्त्यश्चार्कपत्रेषु भुंजति । गोमांसभक्षणं तेन कृतं भवति भामिनि
Hỡi Nương Nương rực sáng! Phàm nhân nào, sau khi chiêm bái nơi Arka, lại ăn trên lá arka, thì người ấy bị xem như đã phạm tội ăn thịt bò.
Verse 26
भक्षितो भास्करस्तेन स कुष्ठी जायते नरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चार्कपत्राणि वर्जयेत्
Đối với kẻ ấy, như thể đã “ăn” mất Bhāskara—Thần Mặt Trời; người ấy sẽ mắc bệnh cùi. Vì vậy phải hết sức tránh dùng lá arka.
Verse 27
यात्रायां प्रथमं देवि दृष्टो येनार्कभास्करः । तं दृष्ट्वा महिषीं दद्याद्ब्राह्मणाय विपश्चिते
Hỡi Nữ Thần! Khi khởi đầu cuộc hành hương, ai được chiêm ngưỡng Mặt Trời—Arka, Bhāskara rực rỡ—thì sau khi đã thấy Ngài, nên bố thí một con trâu cho vị Bà-la-môn hiền trí.
Verse 28
ताम्रवर्णं रक्तवस्त्रं ततस्तुष्यति भास्करः । तस्य चैव तु सांनिध्ये वह्निकोणे व्यवस्थितम्
Những lễ vật sắc đồng và y phục màu đỏ—nhờ đó Bhāskara hoan hỷ. Và ngay gần Ngài, ở phương Hỏa (Đông Nam), nơi ấy được an lập.
Verse 29
नातिदूरे महाभागे सिद्धेश्वरमिति स्मृतम् । सर्वसिद्धिप्रदं देवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम्
Không xa đây, hỡi Nữ Thần phúc đức, có liṅga được xưng tụng là Siddheśvara—đấng ban mọi siddhi, được tôn thờ khắp ba cõi.
Verse 30
जैगीषव्येश्वरंनाम पूर्वं कृतयुगेऽभवत् । कलौ सिद्धेश्वरमिति प्रसिद्धिमगमत्प्रिये
Thuở trước, vào thời Kṛta Yuga, nơi ấy mang danh Jaigīṣavyeśvara; còn trong thời Kali, hỡi người yêu dấu, nơi ấy được tôn xưng và nổi danh là Siddheśvara.
Verse 31
तं दृष्ट्वा मनुजो देवि सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । तत्रैव देवदेवेशि नातिदूरे व्यवस्थितम्
Hỡi Nữ Thần, ai được chiêm bái nơi ấy thì có thể đạt mọi thành tựu. Và ngay tại đó, hỡi Đấng Nữ Chủ của Chúa tể chư thiên, còn có một thánh địa khác ở chẳng xa.
Verse 32
सूर्यदक्षिणनैरृत्ये पातालविवरं प्रिये । मंदेहा राक्षसा यत्र तथा शालकटंकटाः
Hỡi người yêu dấu, về phía nam–tây nam của đền thờ Thần Mặt Trời có một khe nứt dẫn xuống Pātāla. Tại đó cư ngụ các rākṣasa Maṃdeha, cùng bọn Śālakaṭaṃkaṭa.
Verse 33
सूर्यस्य तेजसा दग्धाः पातालमगमन्पुरा । कलौ तद्द्वारमेवास्ति न पाताले गतिः प्रिये
Bị thiêu đốt bởi hào quang của Mặt Trời, thuở xưa chúng đã rơi xuống Pātāla. Nhưng trong thời Kali, hỡi người yêu dấu, chỉ còn lại cánh cửa ấy—không còn lối đi vào Pātāla nữa.
Verse 34
योगिन्यस्तत्र रक्षंति ब्राह्म्याद्या मातरस्तथा । माघेकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ मातृगणान्यजेत् । बलिपुष्पोपहारैश्च ततः सिद्धिर्भविष्यति
Tại đó, các Yoginī canh giữ, và các Mẫu Thần bắt đầu từ Brāhmī cũng vậy. Vào đêm ngày mười bốn của nửa tháng tối trong tháng Māgha, nên thờ phụng hội chúng các Mẹ bằng lễ bali, hoa và các phẩm cúng dường khác; rồi siddhi sẽ hiển lộ.
Verse 35
इति हि सकलधर्मभावहेतोर्हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । तनुपरिलिखनं निशम्य भानोर्व्रजति दिवाकरलोकमायुषोंऽते
Quả thật như vậy—ai lắng nghe bản tường thuật về Bhānu (Thần Mặt Trời), đấng được Hara, Phạm Thiên ngự tòa sen và Viṣṇu tán dương, và là nguyên nhân làm thức dậy mọi khuynh hướng hướng về Dharma—thì khi mãn kiếp thọ mạng sẽ được đến thế giới của Divākara.