Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

Sanaka nói: Như vậy, các hữu tình bị trói buộc và thúc đẩy bởi thòng lọng nghiệp, thọ hưởng phước báo ở cõi trời và các cảnh giới công đức khác; rồi lại phải chịu quả báo tội lỗi còn đau đớn hơn. Khi nghiệp đã cạn, họ trở về thế gian này và sinh vào các loài bất động—run sợ trước mọi nỗi kinh hoàng và bị ràng buộc bởi sự bức bách của tử vong. Cây, bụi, dây leo, núi và cỏ được gọi là “bất động”, bị màn đại si che phủ.

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

Khi hạt giống nằm trong đất và được tưới nước nhiều lần, thì nhờ sức của sự chuẩn bị đúng đắn và các duyên thuận, được hơi nóng bên trong sưởi ấm, nó phồng lên. Từ đó hình thành rễ; từ rễ nảy mầm; từ mầm sinh lá, cuống và thân; thân lại tiếp tục phát triển, và từ đó hoa được sinh ra.

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

Trong các đóa hoa ấy, có hoa vô quả, có hoa lại trở thành nhân duyên sinh quả. Khi hoa đã chín muồi, từ gốc nguồn của hoa ấy phát sinh lớp vỏ trấu (tuṣa). Rồi trong lớp vỏ ấy, nhờ sức của các tập khí (saṃskāra) nơi những hữu tình thọ dụng cùng các duyên cần thiết, và do ánh nắng mặt trời kề cận, nhựa của cây thuốc thấm vào trong vỏ, trở thành trạng thái như sữa; đến đúng thời, nó kết thành hạt như gạo. Vì thế, tùy theo tập khí thọ hưởng của chúng sinh, trong vòng một năm nó trở thành cây kết trái.

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

Dẫu đạt thân bất động như cây cỏ, trong thời gian dài vẫn bị khỉ và các loài khác ăn nhai; chịu khổ vì bị chặt, bị lửa rừng thiêu đốt, vì lạnh, nóng và bao nỗi đau khác, rồi cuối cùng chết. Sau đó lại hóa làm giun bọ, luôn đầy dẫy khổ não: sống nửa sát-na, chết nửa sát-na, không thể ngăn nổi sự hành hạ dữ dội của loài mạnh hơn; bị lạnh, gió và các khổ nạn khác bức bách; thường xuyên đói khát mà vẫn đói, lăn lóc giữa phân uế, nước tiểu và những thứ tương tự, chỉ nếm trải khổ đau.

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

Rồi nữa, khi đi vào cảnh giới của Đấng Sinh từ Hoa Sen (Phạm Thiên), chúng sinh bị thương tổn và kinh hãi bởi những tai hại mạnh mẽ, bị những lo âu vô ích lấn át, và phải chịu đói khát triền miên. Họ thường lang thang trong rừng; ngay cả đối với mẹ mình cũng bị các đối tượng dục lạc làm xao động. Họ bị nhiều chứng bệnh như rối loạn phong (vāta) và các khổ nạn khác. Có đời ăn cỏ; có đời ăn thịt và thức ăn ô uế; có đời sống bằng củ, rễ và trái. Mải mê làm hại loài yếu hơn, họ chỉ nếm trải khổ đau.

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

Dẫu sinh từ trứng, họ vẫn sống bằng gió, bằng thịt và những thức ăn ô uế, chuyên tâm làm hại kẻ khác, luôn đầy dẫy khổ đau. Và dù rơi vào loài gia súc, họ vẫn chịu mọi nỗi khổ: lìa xa đồng loại, mang vác gánh nặng, bị trói buộc bằng dây thừng và những thứ tương tự, bị đánh đập, và bị bắt phải kéo cày cùng các gánh nặng khác.

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

Như vậy, lang thang qua vô số loài sinh, chúng sinh dần dần mới đạt được thân người. Tuy nhiên, có kẻ nhờ phước đức đặc biệt mà cũng có thể được sinh làm người, vượt khỏi trình tự thông thường.

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

Họ thậm chí không được thân người đúng nghĩa; trái lại, phải sống trong những cảnh khổ đau—như sinh vào các nghề hèn kém hay khắc nghiệt (thợ thuộc da, kẻ bị coi là tiện dân, thợ săn, thợ cạo, người giặt, thợ gốm, thợ rèn, thợ kim hoàn, thợ dệt, thợ may, kẻ tóc bện, kẻ tự xưng “thành tựu”, người giặt, thư lại, phu thuê, người thu thuế, kẻ hầu hạ, v.v.), hoặc sinh làm kẻ nghèo, kẻ thiếu chi, hay thừa chi. Họ chịu vô vàn thống khổ: sốt, nóng rát, lạnh, bệnh đờm, u bướu trong bụng, và các cơn đau ở chân, mắt, đầu, tử cung, hông sườn cùng nhiều chứng khổ khác.

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

Ngay cả trong kiếp người, khi nam nữ giao hợp, ngay lúc tinh khí đi vào tử cung, thì chúng sinh hữu tình, bị thúc đẩy bởi nghiệp lực quá khứ, cũng theo tinh khí mà nhập vào tử cung và bắt đầu quá trình hình thành trong phôi thai được tạo nên từ tinh cha huyết mẹ.

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

Sau khi linh hồn nhập vào hạt giống ấy, trong vòng năm ngày nó trở thành một khối chất lỏng sệt (kalala). Trong nửa tháng, nó phát triển thêm, và trong vòng một tháng, nó đạt đến trạng thái một khối thịt nhỏ (palvala), đạt kích thước khoảng một gang tay.

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

Từ thời điểm đó trở đi, bị thúc đẩy bởi sức gió, mặc dù chưa có ý thức, nó trôi dạt trong tử cung; bởi vì, do sức nóng không thể chịu đựng nổi và sự cọ xát của lông tóc, nó không thể ở yên một chỗ.

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

Khi tháng thứ hai tròn đầy, phôi thai chỉ mới có hình dáng sơ khai của con người. Hết tháng thứ ba, tay chân hình thành. Qua bốn tháng, nó nhận biết các khớp xương. Qua năm tháng, móng tay xuất hiện; qua sáu tháng, các khớp móng rõ ràng. Được nuôi dưỡng qua dây rốn, thân thể nó ngập trong nước tiểu ô uế, bị trói buộc bởi nhau thai, trú ngụ trong cái thân xác dơ bẩn đầy máu, xương, giun, mỡ, tủy, gân và tóc. Thấy mình trong thân thể ô trược ấy, và thấy mẹ bị thiêu đốt bởi thức ăn cay, chua, mặn, nóng, linh hồn nhớ lại những khổ đau nơi địa ngục kiếp trước; bị thiêu đốt bởi nỗi sầu bi bên trong và sự khắc nghiệt của chất thải người mẹ bên ngoài, nó chìm vào sự mê man.

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

Than ôi! Ta thật là kẻ tội lỗi tày trời. Trong kiếp trước, vì quá luyến ái kẻ ăn người ở, con cái, bạn bè, thê thiếp, nhà cửa, ruộng đất, của cải và lúa gạo, và vì để nuôi vợ, ta đã dùng mọi thủ đoạn chiếm đoạt tài sản của người khác ngay trước mắt họ. Mù quáng bởi dục vọng, ta đã phạm những tội ác như cướp vợ người. Vì đã gây ra những đại tội như thế, chỉ mình ta phải chịu quả báo nơi địa ngục; và sau khi chịu đại khổ trong các loài vô tri giác, giờ đây—bị giam hãm trong tử cung—ta đang bị thiêu đốt bởi nỗi đau khổ bên trong và sự dày vò bên ngoài.

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

Dẫu ta đã nuôi dưỡng và nâng đỡ vợ con, nhưng họ cũng—do nghiệp riêng của mình—đã đi về nơi khác.

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

Ôi than! Quả thật, chúng sinh mang thân xác phải chịu biết bao khổ não!

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

Vì thân này vốn sinh từ tội lỗi, nên chớ lại gây thêm tội. Thế nhưng vì tôi tớ, người nương tựa và vợ, ta đã lấy (trộm) của cải của kẻ khác.

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

Bởi tội ấy ta bị thiêu đốt, như thể bị bọc trong một lớp màng. Thuở trước, thấy sự phú quý của người khác, ta luôn bị dày vò—khổ sở vì lòng ganh ghét.

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

Ngay lúc này ta, kẻ tạo tội, vẫn bị thiêu đốt bởi lửa của bào thai. Bằng thân, ý và lời, ta đã làm khổ người khác; vì tội ấy, chỉ riêng ta bốc cháy—ngập tràn sầu khổ dữ dội.

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

Như vậy, chúng sinh mang thân trong bào thai than khóc bằng nhiều cách—hoặc cất tiếng, hoặc tự than trong lòng.

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

Rồi sau khi sinh ra, tự an ủi mình, nhờ gần gũi bậc thánh và lắng nghe hạnh tích của đức Viṣṇu, tâm liền thanh tịnh. Làm các thiện nghiệp xong, người ấy một lòng bhakti đảnh lễ và phụng thờ đôi chân sen của đức Nārāyaṇa—Chúa tể của Lakṣmī, Nội Ngã của toàn vũ trụ, bản tính là Chân–Tri–Lạc, quyền năng hiển lộ trật tự các cõi—đôi chân được tôn kính bởi chư thiên, a-tu-la, dạ-xoa, càn-thát-bà, la-sát, long xà, các hiền thánh và kinnaras. Đặt trong tim bí mật của Veda được Upaniṣad làm sáng tỏ, là nơi nương tựa của muôn loài và là nhân duyên chặt đứt saṃsāra khó kham, người ấy quyết niệm: “Ta sẽ vượt qua ngôi nhà huân tập (saṃskāra) đầy khổ đau này.”

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

Vì thế, hỡi hiền giả Nārada, vào lúc người mẹ lâm bồn, chúng sinh còn trong thai bị các luồng khí sinh mệnh ép bức và hành hạ; lại còn gây đau đớn cho mẹ. Bị dây trói nghiệp lực cưỡng bách, nó phải đi ra qua đường sinh nở, và trong một khoảnh khắc trải nghiệm trọn vẹn mọi hình thái khổ não và thống khổ.

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

Bị hành hạ bởi nỗi khổ cực độ ấy—bị nghiền ép trong “cỗ máy” chật hẹp của bào thai—khi ra khỏi bụng mẹ, nó rơi vào trạng thái bất tỉnh.

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

Nhưng luồng khí bên ngoài làm nó hồi sinh. Ngay khi chạm gió ngoài, vì mất ký ức, nó không nhận ra mọi khổ đau đã từng trải qua—và cả những khổ đau đang hiện hữu—do thiếu chân trí; vì thế nó chịu nỗi thống khổ tột cùng.

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

Như vậy, khi hữu tình rơi vào thời thơ ấu, thân nó vẫn bị bôi nhơ bởi phân và nước tiểu của chính mình; tuy bị các khổ não nội tâm (ādhyātmika) và những khổ khác bức bách, nó không thể nói. Bị đói khát hành hạ, nó khóc; người chăm nom nghĩ rằng “nên cho sữa và những thứ tương tự”, liền cố gắng cho ăn và dỗ dành.

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

Vì thế, khi phải lệ thuộc vào người khác mà chịu nhiều khổ đau nơi thân, người ta trở nên bất lực, đến nỗi ngay cả việc xua đuổi vết cắn và những điều tương tự cũng không làm nổi.

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

Khi rơi vào tâm tính trẻ con, người ta chịu thứ khổ nội tâm (ādhyātmika) như sau: thường xuyên bị cha mẹ và thầy dạy đánh phạt, quen lang thang đây đó, chơi trong bụi, tro và bùn, luôn bị cuốn vào cãi vã, sống trong sự ô uế, và mãi bận rộn với cái vẻ như nhiều việc mà rốt cuộc chẳng thành tựu gì thật.

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

Rồi trong sức lực tuổi trẻ, họ chăm chăm giữ gìn của cải đã kiếm được, và đau khổ tột cùng vì mất mát, hao phí và những điều tương tự. Bị māyā mê hoặc, tâm bị dục vọng, sân hận và các tật xấu làm hoen đục, luôn nương theo lòng ganh ghét, họ theo đuổi mưu kế trộm đoạt tài sản người khác và bắt cóc vợ người. Mải miết trong những toan tính lo âu để nuôi con, bạn bè và vợ/chồng, lại bị cái ngã mạn hão huyền làm nhiễm ô; khi con cái và người thân bị bệnh tật, khổ đau, họ bỏ hết nề nếp đúng đắn; đứng bên những kẻ bị bệnh và gian nan giày vò, chính họ cũng bị nỗi sầu nội tâm (ādhyātmika) nhấn chìm. Theo cách sẽ nói tiếp, rốt cuộc họ đi đến giàn hỏa táng.

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

Người ta chưa hề suy xét dù chỉ một chút về nhà cửa, ruộng vườn và những thứ tương tự; vậy thì làm sao việc duy trì một gia đình sung túc có thể được lo liệu?

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

Tài sản gốc của ta chẳng còn; mưa cũng không rơi. Ngựa của ta đã chạy mất nơi đâu? Sao đàn bò của ta chưa trở về?

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

Vợ ta gánh nặng con thơ; ta lại bệnh tật và nghèo hèn. Vì thiếu suy xét, việc đồng áng tiêu tan, các con trai ta ngày nào cũng khóc.

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

Nhà ta tan nát, rách lìa; bà con thân thuộc cũng ở xa. Ta chẳng tìm được kế sinh nhai, lại chịu sự áp bức của vua quan, khắc nghiệt không sao chịu nổi.

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

Kẻ thù lao tới vây hãm ta—ta lấy gì mà thắng họ? Ta lại bất lực trước sự tinh cần bền bỉ; bọn chúng cuộn đến như cơn bão xoáy.

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

Vì thế, bị nỗi lo sầu cùng cực vây phủ, không đủ sức dẹp trừ khổ não của mình, người ấy trách Đấng Tạo Hóa: “Ôi số phận đáng nguyền! Cớ sao lại nặn ra ta, kẻ không có phúc phần?” Rồi cứ thế đổ lỗi cho định mệnh.

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

Cũng vậy, khi rơi vào tuổi già, sức lực bên trong dần suy kiệt; thân thể bị khổ não của lão suy—tóc bạc và các dấu hiệu khác—lại còn bị bệnh tật hành hạ. Tay chân run rẩy, bị khó thở, ho và nhiều chứng khác đè nén; mắt đảo không yên; cổ họng nghẹn đầy đờm; lại còn bị con cái, vợ và người thân quở trách. Tâm trí rối bời vì lo âu, người ấy nghĩ: “Bao giờ cái chết đến với ta? Và khi ta chết, con cái sẽ bảo vệ nhà cửa, ruộng đất và tài sản do ta tạo lập thế nào—hay rồi sẽ thuộc về ai?”

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

Khi của cải bị kẻ khác lấy mất, người ấy chìm ngập trong nỗi khổ do tâm chấp “của ta”, thở dài nặng nề và lo rằng: “Giờ con cái và những người còn lại sẽ sống thế nào?” Khi cái chết kề cận, người ấy cứ nhớ đi nhớ lại những việc nghiệp đã làm suốt đời—nhưng rồi từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác lại quên, quên mãi không thôi.

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

Bị bệnh tật hành hạ và lửa nóng nội tâm thiêu đốt, người ấy không yên một chỗ: lúc nằm trên giường, lúc nằm trên chõng, rồi lại đi quanh quẩn từ nơi này sang nơi khác. Bị đói khát dày vò, trong cảnh khốn cùng người ấy van xin: “Xin cho tôi chỉ một chút nước.” Nhưng khi người ta nói: “Người bị sốt uống nước không lợi,” thì trong tâm người ấy bừng lên sự oán ghét dữ dội, và ý thức trở nên đờ đẫn, mờ tối.

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

Rồi sau đó, đến cả việc bị kéo tay kéo chân người ấy cũng không chịu nổi; bị thân quyến khóc lóc vây quanh mà không thể nói được lời nào. Người ấy chỉ chìm trong nỗi lo: “Của cải do ta tự làm ra sẽ thuộc về ai?” Mắt mờ vì lệ; cổ họng khò khè; và khi sinh khí rời khỏi thân, người ấy bị sứ giả của Diêm Vương quở trách, bị thòng lọng trói buộc, rồi chịu các địa ngục và khổ hình khác đúng như đã nói trước.

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

Như kim loại khi nung trong lửa, bị thổi mạnh để đốt sạch tạp chất và tinh luyện, cũng vậy, mọi chúng sinh được thanh lọc sâu xa khi nghiệp đã tích tụ dần được tiêu tận.

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

Vì vậy, hỡi bậc Nhị-sinh tối thắng, kẻ bị thiêu đốt bởi sức nóng của ngọn lửa rừng saṃsāra hãy chuyên cần tu tập trí tuệ tối thượng; nhờ trí tuệ, người ấy thật sự đạt giải thoát (mokṣa).

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

Những người không có chân tri được gọi là như loài thú. Vì thế, để thoát khỏi saṃsāra, hãy chuyên cần tu tập trí tuệ tối thượng.

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

Đã được thân người—có khả năng thành tựu mọi mục đích thiêng liêng—mà kẻ nào không phụng sự Hari, thì còn ai mê muội hơn người ấy?

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

Ôi lạ thay, lạ thay, thật là lạ thay, hỡi các bậc đại thánh! Dẫu Viṣṇu—Đấng thành tựu mọi ước nguyện—đang hiện tiền và có thể nương tựa, con người vẫn đi vào khổ hình và thống khổ.

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

Dẫu Nārāyaṇa—Chúa tể vũ trụ, Đấng ban quả báo cho mọi ước nguyện—đang hiện tiền, những kẻ thiếu chân tri vẫn bị “nấu chín” trong các địa ngục, than ôi!

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

Trong thân người này—vô thường, rỉ ra nước tiểu và phân—kẻ vô tri bị đại mê che phủ lại tưởng điều không vĩnh cửu là vĩnh cửu.

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

Kẻ nào đã mang thân đáng khinh này, kết bởi thịt, máu và những thứ ấy, mà không thờ phụng Viṣṇu—Đấng chặt đứt xiềng xích luân hồi—thì trở thành kẻ đại tội.

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

Ôi, khổ thay—khổ thay thật là khổ—sự ngu si! Hỡi brāhmaṇa, ngay cả một caṇḍāla cũng được đại lạc khi chuyên tâm thiền niệm về Hari.

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

Thấy những thứ ô uế—phân, nước tiểu và các thứ khác—từ chính thân mình thải ra, kẻ ngu sinh ghê tởm; vậy sao kẻ tội lỗi lại không ghê sợ tội của mình?

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

Thân người khó được, đến chư thiên cũng còn ước cầu. Đã được rồi, bậc sáng suốt nên gắng sức tinh cần vì mục đích đời sau, vì thiện ích tối thượng.

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

Những ai đầy đủ tri kiến nội tâm (adhyātma-jñāna) và một lòng chuyên chú thờ phụng Hari sẽ đạt đến cảnh giới tối thượng—nơi khó có thể trở lại nữa, tức thoát khỏi tái sinh.

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

Đấng từ đó vũ trụ này sinh ra, từ đó nó đạt được ý thức, và vào đó rốt cuộc tan hòa—chính Ngài là Đấng giải thoát khỏi saṃsāra, vòng luân hồi thế gian.

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

Dẫu Ngài là Đấng tối thượng, vô biên, vượt ngoài mọi phẩm tính (nirguṇa), Ngài vẫn hiển lộ như thể có thuộc tính. Ai thành kính thờ phụng Đấng Chúa của chư thiên ấy sẽ được giải thoát trọn vẹn khỏi saṃsāra.