Adhyaya 91

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें आठवें दिनके युद्धसे सम्बन्ध रखनेवाला सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८७ ॥ अपन हू< बक। है २ >> अष्टाशीतितमो<् ध्याय: भीष्मका पराक्रम

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, khi Bhīṣma nổi giận giữa chiến địa, uy lực bừng cháy khắp bốn phương, quân Pāṇḍava không thể chịu nổi mà nhìn thẳng vào ngài—cũng như không ai có thể nhìn mặt trời khi nó rực nóng dữ dội nhất.

Verse 2

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात्‌ | अभ्यद्रवन्त गाड़ेयं मर्दयन्तं शितै: शरै:

Rồi theo lệnh của Dharmaputra Yudhiṣṭhira, toàn quân đồng loạt xông lên chống lại Bhīṣma, người con của sông Gaṅgā. Dẫu ngài đang dùng những mũi tên sắc bén chém giết quân Pāṇḍava, họ vẫn ào tới đối đầu.

Verse 3

स तु भीष्मो रणश्लाघी सोमकान्‌ सहसृञज्जयान्‌ | पज्चालांश्व महेष्वासान्‌ पातयामास सायकै:,युद्धकी स्पृहा रखनेवाले भीष्म अपने बाणोंके द्वारा सोमक, सृंजय और पांचाल महाधनुर्धरोंको रणभूमिमें गिराने लगे

Sañjaya thưa: Bhīṣma, hân hoan trong chiến trận, bắt đầu dùng tên bắn hạ các Somaka, các Sahasṛñjaya và những cung thủ kiệt xuất của Pāñcāla, quật họ ngã trên chiến địa.

Verse 4

ते वध्यमाना भीष्मेण पठ्चाला: सोमकै: सह । भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्ण त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम्‌,भीष्मके द्वारा घायल किये जाते हुए वे सोमक (सूृंजय) और पांचाल भी मृत्युका भय छोड़कर तुरंत भीष्मपर ही टूट पड़े

Sañjaya thưa: Dẫu đang bị Bhīṣma đánh gục, quân Pāñcāla cùng với các Somaka vẫn gạt bỏ nỗi sợ do cái chết sinh ra, và lập tức lao thẳng vào chính Bhīṣma.

Verse 5

स तेषां रथिनां वीरो भीष्म: शान्तनवो युधि । चिच्छेद सहसा राजन्‌ बाहूनथ शिरांसि च,राजन! वीर शान्तनुनन्दन भीष्म उस युद्धके मैदानमें सहसा उन रथियोंकी भुजाओं और मस्तकोंको काट-काटकर गिराने लगे

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, giữa chiến địa, Bhīṣma dũng mãnh, con của Śāntanu, bỗng chốc chém phăng tay và cả đầu của những chiến binh trên chiến xa ấy, khiến họ gục ngã.

Verse 6

विरथान्‌ रथिनश्षक्रे पिता देवव्रतस्तव । पतितान्युत्तमाज़ानि हयेभ्यो हयसादिनाम्‌,आपके ताऊ देवव्रतने बहुत-से रथियोंको रथहीन कर दिया। घोड़ोंसे घुड़सवारोंके मस्तक कट-कटकर गिरने लगे

Sañjaya nói: Phụ vương của bệ hạ, Devavrata (Bhīṣma), đã khiến nhiều dũng sĩ chiến xa bị tước mất chiến xa; và từ trên lưng ngựa, đầu của những kỵ binh rơi xuống, bị chém lìa hết lần này đến lần khác.

Verse 7

निर्मनुष्यांश्न मातज्रान्‌ शयानान्‌ पर्वतोपमान्‌ | अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमोहितान्‌

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, chúng thần đã thấy những voi chiến lớn như núi nằm la liệt trên chiến địa; kỵ tượng đã mất, chúng bị vũ khí của Bhīṣma làm cho mê man bất tỉnh.

Verse 8

न तत्रासीत्‌ पुमान्‌ कश्नित्‌ पाण्डवानां विशाम्पते । अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठाद्‌ भीमसेनान्महाबलात्‌

Sañjaya nói: Hỡi bậc chúa của muôn dân, khi ấy trong phe Pāṇḍava không một ai có thể đứng vững trước Bhīṣma—ngoại trừ Bhīmasena hùng lực, bậc nhất trong hàng chiến xa.

Verse 9

स हि भीष्म समासाद्य ताडयामास संयुगे | ततो निष्ठानको घोरो भीष्मभीमसमागमे

Sañjaya nói: Áp sát Bhīṣma giữa chiến trường, chàng liên tiếp bắn tên đánh vào ngài. Rồi khi Bhīṣma và Bhīmasena giáp chiến dữ dội, một cơn náo động ghê rợn dậy lên khắp các đạo quân; còn phe Pāṇḍava, tràn đầy hân hoan, gầm vang như sư tử.

Verse 10

बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानक: । तथैव पाण्डवा हृष्टा: सिंहनादमथानदन्‌

Sañjaya nói: Một cơn náo động ghê rợn, đáng sợ bùng lên giữa toàn thể các đạo quân. Đồng thời, phe Pāṇḍava tràn đầy hân hoan, gầm vang như sư tử.

Verse 11

ततो दुर्योधनो राजा सोदर्य: परिवारित: । भीष्म॑ जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये,जिस समय युद्धमें वह जनसंहार हो रहा था, उसी समय राजा दुर्योधन अपने भाइयोंसे घिरा हुआ वहाँ आ पहुँचा और भीष्मकी रक्षा करने लगा

Sañjaya nói: Bấy giờ vua Duryodhana, được các anh em ruột vây quanh, đã đến nơi ấy; và giữa lúc chiến trận đang cuồn cuộn, người người ngã xuống như mưa, nhà vua liền đứng ra che chở cho Bhīṣma. Ngay trong cơn tàn sát đại quy mô, lòng trung thành đối với vị thống soái và bậc trưởng thượng hiện rõ—một hành vi vừa là bổn phận vừa là ràng buộc tình cảm giữa hỗn mang đạo lý của chiến tranh.

Verse 12

भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वर: । प्रद्रुताश्वे रथे तस्मिन्‌ द्रवमाणे समनन्‍्तत:ः

Sañjaya nói: Bhīma, bậc nhất trong hàng chiến xa, đã giết người đánh xe của Bhīṣma. Người điều khiển ngã xuống, bầy ngựa trở nên hoang dại, kéo cỗ xe ấy lao vòng vèo khắp chiến địa, chạy về mọi phía.

Verse 13

(चचार युधि राजेन्द्र भीमो भीमपराक्रम: । सुनाभस्तव पुत्रो वै भीमसेनमुपाद्रवत्‌ ।।

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, Bhīma với uy lực đáng sợ đã tung hoành khắp chiến địa. Khi ấy con trai của ngài, Sunābha, xông tới Bhīmasena và bắn bảy mũi tên sắc nhọn xuyên vào chàng. Bhīmasena nổi giận dữ dội, liền dùng một mũi tên lưỡi như dao cạo, mài bén, có khớp cong, chém phăng đầu Sunābha trong chớp mắt. Trúng mũi tên ghê gớm ấy, Sunābha ngã gục xuống đất.

Verse 14

हते तस्मिन्‌ महाराज तव पुत्रे महारथे । नामृष्यन्त रणे शूरा: सोदरा: सप्त संयुगे,महाराज! आपके उस महारथी पुत्रके मारे जानेपर उसके सात रणवीर भाई, जो वहीं मौजूद थे, भीमसेनका यह अपराध सहन न कर सके

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, khi vị đại xa thủ ấy—con trai của ngài—bị giết, bảy người em ruột, những dũng sĩ có mặt ngay trên chiến trường, không thể chịu đựng nổi. Họ không dung thứ hành động của Bhīmasena và bừng bừng ý muốn báo thù.

Verse 15

आदित्यकेतुर्बह्नाशी कुण्डधारो महोदर: । अपराजित: पण्डितको विशालाक्ष: सुदुर्जय:

Sañjaya nói: Adityaketu, Bahnāśī, Kuṇḍadhāra, Mahodara, Aparājita, Paṇḍitaka và dũng sĩ Viśālākṣa—kẻ cực khó khuất phục—bảy anh em chuyên nghiền nát quân thù ấy, khoác lên mình y phục lạ lùng nổi bật, mang giáp trụ và cờ hiệu khác thường, tràn vào chiến địa với ý muốn giao chiến, lao thẳng đến Bhīmasena, con trai của Pāṇḍu.

Verse 16

पाण्डवं चित्रसंनाहा विचित्रकवचधध्वजा: । अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दना:

Sañjaya nói: Bảy anh em—lừng danh là những kẻ nghiền nát quân thù—trang sức bằng chiến cụ rực rỡ, mang giáp trụ và cờ hiệu muôn vẻ, đã ào vào chiến địa, lòng háo chiến bừng bừng. Ādityaketu, Bahnāśī, Kuṇḍadhāra, Mahodara, Aparājita, Paṇḍitaka, và Viśālākṣa—dũng sĩ cực khó khuất phục—đều ăn vận uy nghi, khoác giáp và dựng cờ khác lạ, cuồn cuộn xông qua chiến trường với ý định giao chiến cùng Bhīmasena, con của Pāṇḍu.

Verse 17

महोदरस्तु समरे भीम॑ विव्याध पत्रिभि: | नवभिर्वज्ञसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा

Sañjaya nói: Giữa trận tiền, Mahodara bắn Bhīma chín mũi tên, sáng lóa như lôi chùy của Indra—tựa như bậc diệt Vṛtra thuở trước từng giáng đòn lên ác quỷ Namuci.

Verse 18

आदित्यकेतु: सप्तत्या बह्ॉलाशी चापि पञ्चभि: | नवत्या कुण्डधारश्न विशालाक्षश्न पञ्चभि:

Tâu Đại vương! Ādityaketu bắn bảy mươi mũi, Bahnāśī bắn năm mũi, Kuṇḍadhāra bắn chín mươi mũi, Viśālākṣa bắn năm mũi; và Aparājita cũng trút thêm vô số tên, nhằm làm khổ và khuất phục Bhīmasena—vị đại chiến xa, sức mạnh phi thường.

Verse 19

अपराजितो महाराज पराजिएष्णुर्महारथम्‌ | शरैर्बहुभिरानर्च्छद्‌ भीमसेन॑ महाबलम्‌

Tâu Đại vương! Aparājita, vị đại chiến xa khát khao khuất phục đối thủ, đã bắn vô số mũi tên vào Bhīmasena—dũng lực vô song—mong quật ngã chàng giữa chiến trường.

Verse 20

रणे पण्डितकश्नैनं त्रिभिर्बाणै: समार्पयत्‌ । स तन्न ममृषे भीम: शत्रुभिर्वधमाहवे

Sañjaya nói: Giữa trận mạc, Paṇḍitaka bắn Bhīmasena ba mũi tên. Bhīma không thể chịu nổi đòn đánh của quân thù nơi chiến địa, và cơn thịnh nộ trong chàng bừng dậy.

Verse 21

धनु: प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शन: । शिरक्षिच्छेद समरे शरेणानतपर्वणा

Sañjaya nói: Dùng tay trái ghì chặt cây cung, kẻ khuất phục quân thù giữa trận tiền đã dùng mũi tên có các khớp thẳng, không cong, chém lìa đầu đối thủ—phơi bày sự chính xác tàn nhẫn và hậu quả không thể đảo ngược của chiến tranh khi bổn phận võ sĩ được thi hành không chút do dự.

Verse 22

पराजितस्य भीमेन निपपात शिरो महीम्‌,भीमसेनसे पराजित हुए अपराजितका मस्तक धरतीपर जा गिरा। तत्पश्चात्‌ भीमसेनने एक-दूसरे भल्‍ल्लके द्वारा सब लोगोंके देखते-देखते महारथी कुण्डधारको यमराजके लोकमें भेज दिया

Sañjaya nói: Khi bị Bhīma khuất phục, đầu của kẻ bại trận rơi xuống mặt đất. Rồi trước mắt mọi người, Bhīmasena lại dùng một mũi tên sắc khác đưa đại chiến xa Kuṇḍadhāraka về cõi của Yama. Câu kệ nhấn mạnh tính chung cuộc nghiệt ngã của nghiệp nơi chiến địa: tài nghệ và quyết tâm định đoạt sống chết trong chiến tranh, và sự chứng kiến công khai khiến cả vinh quang lẫn suy vong đều không thể chối cãi.

Verse 23

अथापरेण भल्‍्लेन कुण्डधारं महारथम्‌ | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यत:

Sañjaya nói: Rồi với một mũi tên sắc khác, Bhīmasena hạ gục Kuṇḍadhāra, đại chiến xa, đưa ông về cõi Tử Thần trước mắt toàn quân. Cảnh ấy nhấn mạnh đạo lý chiến tranh nghiệt ngã của Mahābhārata: tài nghệ và quyết tâm quyết định sống chết nơi trận mạc, còn sự chứng kiến công khai làm phóng đại cả vinh quang lẫn cái giá bi thương của bạo lực.

Verse 24

ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम्‌ | प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत,भरतनन्दन! तब अमेय आत्मबलसे सम्पन्न भीमने समरमें पुन: एक बाणका संधान करके उसे पण्डितककी ओर चलाया

Sañjaya nói: Rồi nữa, chiến binh có khí phách khôn lường ấy, sau khi cẩn trọng đặt một mũi tên sắc, đã phóng nó giữa trận mạc về phía Paṇḍita, hỡi Bhārata. Câu kệ nhấn mạnh việc dùng vũ lực có chủ ý và được rèn luyện trong chiến tranh—hành động bằng sự điềm tĩnh và chính xác, chứ không bởi cơn giận bốc đồng.

Verse 25

स शर: पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम्‌ | यथा नरं निहत्याशु भुजग: कालचोदित:,जैसे कालप्रेरित सर्प किसी मनुष्यको शीघ्र ही डँँसकर लापता हो जाता है, उसी प्रकार वह बाण पण्डितककी हत्या करके धरतीमें समा गया

Sañjaya nói: Sau khi giết Paṇḍita, mũi tên ấy cắm sâu rồi lún vào mặt đất. Như con rắn bị Thời Gian (định mệnh) thúc đẩy, chớp nhoáng cắn người rồi biến mất, mũi tên cũng vậy: sau khi hạ Paṇḍita, nó tan vào lòng đất—gợi lên sự tất yếu lạnh lùng chi phối cái chết nơi chiến tranh.

Verse 26

विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले । त्रिभि: शरैरदीनात्मा स्मरन्‌ क्लेशं पुरातनम्‌

Sañjaya nói: Nhớ lại những khổ nạn thuở xưa, dũng sĩ không nao núng ấy đã bắn ba mũi tên, chém đứt đầu Viśālākṣa và quăng xuống mặt đất. Hành động ấy được khắc họa như hệ quả nghiệt ngã của nỗi đau quá khứ: ký ức về thương tích hun đúc ý chí không lùi bước giữa bổn phận và sự tàn khốc của chiến tranh.

Verse 27

महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे । विव्याध समरे राजन्‌ स हतो न्‍्यपतद्‌ भुवि,राजन! तत्पश्चात्‌ उन्होंने महाधनुर्धर महोदरकी छातीमें एक नाराचसे प्रहार किया। उससे मारा जाकर वह युद्धमें धरतीपर गिर पड़ा

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, giữa trận tiền, ông đã dùng mũi tên nārāca đâm xuyên ngực Mahodara, cung thủ vĩ đại. Bị hạ sát, Mahodara ngã xuống đất—một cảnh đoạn nhấn mạnh sự dứt khoát lạnh lùng của chiến tranh theo bổn phận, nơi tài nghệ và sinh mạng có thể chấm dứt trong khoảnh khắc.

Verse 28

आदित्यकेतो: केतुं च छित्त्वा बाणेन संयुगे । भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्रिच्छेद भारत,भारत! तदनन्तर भीमने रणक्षेत्रमें एक बाणसे आदित्यकेतुकी ध्वजा काटकर अत्यन्त तीखे भल्लके द्वारा उसका मस्तक भी काट दिया

Sañjaya nói: Hỡi Bhārata, giữa trận tiền, Bhīma trước hết dùng một mũi tên chém đứt lá cờ của Ādityaketu; rồi với mũi bhalla sắc như dao cạo, ông chặt luôn đầu hắn. Câu kệ nhấn mạnh sự quyết liệt lạnh lùng của chiến trận kṣatriya, nơi tài nghệ và ý chí được phô bày bằng những đòn chí tử nhanh gọn giữa đòi hỏi của bổn phận trên chiến địa.

Verse 29

बह्बाशिनं ततो भीम: शरेणानतपर्वणा । प्रेषयामास संक़रुद्धो यमस्य सदन प्रति,इसके बाद क्रोधमें भरे हुए भीमसेनने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे मारकर बह्लाशीको यमलोक भेज दिया

Sañjaya nói: Rồi Bhīma, bừng bừng phẫn nộ, bắn Bahvāśin bằng mũi tên có các đốt cong, và tiễn hắn về cõi của thần Yama. Trong đạo lý khốc liệt của chiến địa, hành động ấy không được kể như sự tàn nhẫn riêng tư, mà như sự thi hành mau lẹ vai trò của một chiến binh dưới luật chết chóc không thể cưỡng của chiến tranh.

Verse 30

प्रदुद्रुवुस्ततस्ते<न्ये पुत्रास्तव विशाम्पते । मन्यमाना हि तत्‌ सत्यं सभायां तस्य भाषितम्‌,प्रजानाथ! तब आपके दूसरे पुत्र भीमसेनके द्वारा सभामें की हुई उस प्रतिज्ञाको सत्य मानकर वहाँसे भाग खड़े हुए

Sañjaya nói: Rồi các con trai khác của bệ hạ, hỡi chúa của muôn dân, đã bỏ chạy khỏi đó—coi lời tuyên bố từng nói trước hội đường là sự thật. Câu kệ nhấn mạnh rằng một lời thề hay lời đe dọa đã thốt ra trước nhân chứng sẽ mang sức nặng đạo lý và tâm lý, khiến cả kẻ quyền thế cũng phải hành động vì sợ hãi và hệ quả.

Verse 31

ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शित: । अबवीत्‌ तावकान्‌ योधान्‌ भीमो<यं युधि वध्यताम्‌

Bấy giờ vua Duryodhana, đau đớn vì tai ương giáng xuống các huynh đệ mình, liền nói với quân sĩ của ngài: “Tên Bhīma này—hãy giết hắn ngay giữa chiến địa.”

Verse 32

एवमेते महेष्वासा: पुत्रास्तव विशाम्पते । भ्रातृन्‌ संदृश्य निहतानू प्रास्मरंस्ते हि तद्‌ वच:

Sañjaya thưa: “Bởi vậy, hỡi bậc chúa tể muôn dân, các con trai của ngài—những cung thủ hùng mạnh—khi thấy anh em mình bị giết, liền bắt đầu nhớ lại chính những lời ấy. Bởi lời khuyên của hiền giả Vidura, nói vì an lạc và lợi ích chân thật của họ, nay dường như đã ứng nghiệm như một hệ quả không thể tránh.”

Verse 33

यदुक्तवान्‌ महाप्राज्ञ: क्षत्ता हितमनामयम्‌ | तदिदं समनुप्राप्तं वचन दिव्यदर्शिन:

Sañjaya thưa: “Vị đại trí, quan chưởng nội Vidura, xưa đã nói những lời vì lợi ích và không gây tổn hại cho chúng ta. Hỡi bậc chúa tể muôn dân, nay chính lời của bậc có thiên nhãn ấy đã ứng nghiệm.”

Verse 34

लोभमोहसमादविष्ट: पुत्रप्रीत्या जनाधिप । न बुध्यसे पुरा यत्‌ तत्‌ तथ्यमुक्तं वचो महत्‌

Sañjaya thưa: “Hỡi bậc trị vì loài người, vì thương con mà ngài bị lòng tham và mê muội chế ngự, nên đã không lắng nghe từ trước lời khuyên lớn lao, chân thật ấy—lời nói vì lợi ích của ngài.”

Verse 35

तथैव च वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली । नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति सम कौरवान्‌

Sañjaya thưa: “Cũng vậy, chính để giết các con trai của ngài mà vị Pāṇḍava hùng mạnh ấy đã xuất hiện. Quả thật, người anh hùng tay lớn ấy sinh ra như thế để đánh gục các Kaurava không chừa một ai—đẩy họ đến chỗ diệt vong.”

Verse 36

ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममासाद्य संयुगे । दुःखेन महता5<विष्टो विललाप सुदु:ःखित:,उस समय राजा दुर्योधन युद्धभूमिमें भीष्मके पास जाकर महान्‌ दुःखसे व्याप्त एवं अत्यन्त शोकमग्न होकर विलाप करने लगा--

Bấy giờ vua Duryodhana tiến đến gần Bhīṣma giữa chiến địa; bị nỗi đau lớn lao phủ trùm, lòng sầu thảm tột cùng, liền cất tiếng than khóc.

Verse 37

निहता भ्रातर: शूरा भीमसेनेन मे युधि | यतमानास्तथान्ये5पि हन्यन्ते सर्वसैनिका:

Sañjaya thưa: «Ôi Tổ phụ! Những người anh em dũng mãnh của con đã bị Bhīmasena giết trong trận. Còn toàn quân còn lại, dẫu gắng sức hết mình vì chiến thắng, vẫn lần lượt bị chính chàng chém ngã.»

Verse 38

भवांश्व॒ मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते । सो<हं कुपथमारूढ: पश्य दैवमिदं मम,“आप मध्यस्थ बने रहनेके कारण सदा हम-लोगोंकी उपेक्षा करते हैं। मैं बड़े बुरे मार्गपर चढ़ आया। मेरे इस दुर्भाग्यको देखिये"

Sañjaya thưa: «Ngài cứ giữ thế trung lập mãi, nên luôn bỏ mặc chúng con. Vì thế con đã bước lên con đường tà vạy—xin hãy nhìn lấy số phận này của con.»

Verse 39

एतच्छुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्‌ साश्रुलोचन:,यह क्रूरतापूर्ण वचन सुनकर आपके ताऊ भीष्म अपने नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए वहाँ दुर्योधनसे इस प्रकार बोले--

Sañjaya thưa: Nghe những lời cay nghiệt ấy, tổ phụ Devavrata (Bhīṣma) của ngài, mắt đẫm lệ, liền nói với Duryodhana như sau.

Verse 40

उक्तमेतन्मया पूर्व द्रोणेन विदुरेण च । गान्धार्या च यशस्विन्या तत्‌ त्वं तात न बुद्धवान्‌

Sañjaya thưa: «Mọi điều ấy đã được nói từ trước—bởi con, bởi Drona, bởi Vidura, và cả mẫu hậu Gandhārī lẫy lừng. Thế nhưng, hỡi con, con đã chẳng để tâm, chẳng hành xử bằng trí tuệ.»

Verse 41

समयश्न मया पूर्व कृतो वै शत्रुकर्शन । नाहं युधि नियोक्तव्यो नाप्याचार्य: कथंचन

Sañjaya nói: “Hỡi kẻ khuất phục quân thù, ta đã sớm bày tỏ quyết định này: ta không nên bị điều ra giao chiến trong cuộc chiến này, và bậc Đạo sư (Droṇa) cũng không nên bị sử dụng theo bất cứ cách nào. Lẽ phải đã rõ—người mang lòng thương mến ngang nhau đối với cả hai phe thì không nên bị ép buộc vào bạo lực thiên vị.”

Verse 42

य॑ य॑ हि धार्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे । हनिष्यति रणे नित्यं सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते

Ta nói với ngươi điều này là sự thật: trong chiến địa, hễ Bhīmasena nhìn thấy người con nào của Dhṛtarāṣṭra đối diện trong giao tranh, thì trong mỗi ngày chinh chiến, chàng nhất định sẽ giết kẻ ấy.

Verse 43

स त्वं राजन्‌ स्थिरो भूत्वा रणे कृत्वा दृढां मतिम्‌ । योधयस्व रणे पार्थान्‌ स्वर्ग कृत्वा परायणम्‌

Vì vậy, hỡi Đại vương, hãy đứng vững. Trong trận chiến này, hãy làm cho ý chí của bệ hạ kiên cố không lay chuyển, và giao chiến với các con của Pṛthā. Hãy lấy cõi trời làm mục tiêu và nơi nương tựa tối hậu—hành động với tâm thế vững bền, không do dự.

Verse 44

“अतः राजन! तुम स्थिर होकर युद्धके विषयमें अपना दृढ़ निश्चय बना लो और स्वर्गको ही अन्तिम आश्रय मानकर रणभूमिमें पाण्डवोंके साथ युद्ध करो ।।

Vì vậy, hỡi Đại vương, hãy tự giữ vững và lập một quyết tâm không lay chuyển về cuộc chiến. Lấy cõi trời làm nơi nương tựa tối hậu, hãy giao chiến với các Pāṇḍava trên chiến địa. Các Pāṇḍava không thể bị khuất phục—dẫu chư thiên và a-tu-la hợp sức, với Indra đứng đầu, cũng không thể thắng họ. Bởi thế, hỡi hậu duệ Bharata, trước hết hãy làm cho tâm trí kiên định vì chiến trận, rồi hãy bước vào cuộc chiến.

Verse 88

इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सुनाभादिधृतराष्ट्रपुत्रवधे अष्टाशीतितमो<ध्याय:

Như vậy, trong bộ Mahābhārata tôn quý, thuộc Bhīṣma Parva—đặc biệt trong phần nói về việc Bhīṣma bị hạ sát—chương thứ tám mươi tám kết thúc, thuật lại việc Sunābha và các con khác của Dhṛtarāṣṭra bị giết. Lời kết này đánh dấu sự khép lại của một đơn vị tự sự, nơi sức nặng đạo lý của chiến tranh được nhấn mạnh qua sự ngã xuống của các vương tử và bước tiến không thể cưỡng của định mệnh trên chiến địa.

Verse 213

अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे । उन शत्रुसूदन वीरने बायें हाथसे धनुषको अच्छी तरह दबाकर झुकी हुई गाँठवाले बाणसे समरभूमिमें आपके पुत्र अपराजितका सुन्दर नासिकासे युक्त मस्तक काट डाला

Sañjaya nói: Giữa cơn giao chiến dữ dội, vị dũng sĩ diệt thù đã ghì chặt cây cung bằng tay trái, rồi bằng một mũi tên có ngạnh, chém lìa chiếc đầu tuấn tú, mũi cao đẹp của con trai bệ hạ—Aparājita—ngay trên chiến địa. Cảnh tượng ấy phơi bày sự dứt khoát tàn khốc của chiến trận kṣatriya: nơi dũng lực và kỹ nghệ rực sáng, nhưng sinh mệnh bị cắt đứt chỉ trong một sát-na.