Adhyaya 109

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ९३ “लोक मिलाकर कुल १६५३ “लोक हैं) + अपने जन्मनक्षत्रसे वर्तमान नक्षत्रतक गिने

Yudhiṣṭhira thưa: “Hỡi bậc trượng phu ưu tú của dòng Bharata, xin nói cho ta biết: người anh cả phải đối xử với các em như thế nào, và các em phải cư xử với anh cả ra sao?”

Verse 2

भीष्म उवाच ज्येष्ठवत्‌ तात वर्तस्व ज्येष्ठोडसि सततं भवान्‌ । गुरोर्गरीयसी वृत्तिया च शिष्यस्यथ भारत

Bhishma nói: “Này con, hãy xử sự cho xứng với bậc trưởng, vì con luôn là anh cả giữa các huynh đệ. Như bậc thầy giữ phong thái nghiêm trang, trọng hậu và che chở đối với môn đồ, thì con cũng phải đối đãi với các em mình như thế, hỡi dòng Bharata.”

Verse 3

न गुरावकृतप्रज्ञे शक्‍्यं शिष्येण वर्तितुम्‌ । गुरोहिं दीर्घदर्शित्वं यत्‌ तच्छिष्यस्य भारत

Bhishma nói: “Người môn đồ không thể giữ trọn kỷ luật dưới một bậc thầy có phán đoán chưa chín. Hỡi Bharata, tầm nhìn xa của bậc thầy thế nào thì phẩm chất ấy cũng phản chiếu nơi môn đồ—khi người trưởng thượng thật sự biết nhìn xa, kẻ hậu bối cũng trở nên biết nhìn xa.”

Verse 4

अन्ध: स्यादन्धवेलायां जड: स्यादपि वा बुध: । परिहारेण तद्‌ ब्रूयाद्‌ यस्तेषां स्याद्‌ व्यतिक्रम:

Bhishma nói: “Đúng lúc, người anh cả phải biết như thể mù, như thể ngây, và cũng như thể minh triết. Khi các em phạm lỗi, thấy mà như không thấy; biết mà như không biết; rồi dùng lời hòa nhã khuyên răn để dứt đi khuynh hướng tái phạm.”

Verse 5

प्रत्यक्ष भिन्नहृदया भेदयेयु: कृतं नरा: । श्रियाभितप्ता: कौन्तेय भेदकामास्तथारय:

Bhishma nói: “Nếu người anh cả công khai trừng phạt lỗi lầm, lòng các em sẽ bị xé rách, tổn thương; rồi họ đem sự đối xử khắc nghiệt ấy truyền ra giữa thiên hạ. Thấy họ phú quý, nhiều kẻ thù—bị lửa ghen ghét thiêu đốt, hỡi con của Kunti—sẽ nảy ý muốn và tìm cách gieo rắc chia rẽ giữa họ.”

Verse 6

ज्येष्ठ: कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुन: । हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठ: कुलं यत्रावजायते

Bhishma nói: “Người trưởng có thể làm cho gia tộc hưng thịnh, hoặc cũng có thể đẩy vào diệt vong. Quả vậy, khi người trưởng mang tâm tính sa đọa, đáng khinh, thì có thể hủy hoại toàn bộ dòng tộc mà mình sinh ra.”

Verse 7

अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्टो भ्राता यवीयस: । अज्येष्ठ: स्यादभागश्ष नियम्यो राजभिक्ष सः:

Bhīṣma nói: Người anh cả mà đối xử xảo trá, gian hiểm với các em thì không còn xứng đáng được gọi là trưởng huynh, cũng không đáng hưởng phần của trưởng huynh. Kẻ ấy phải bị các bậc quân vương trừng phạt.

Verse 8

निकृती हि नरो लोकान्‌ पापान्‌ गच्छत्यसंशयम्‌ | विदुलस्येव तत्‌ पुष्पं मोधं जनयितु: स्मृतम्‌

Bhīṣma nói: Kẻ gian trá ắt không nghi ngờ gì sẽ rơi vào những cõi tội lỗi (địa ngục). Sự ra đời của hắn bị nhớ như điều vô ích đối với cha mình—tựa như hoa của cây vidula, vốn bị xem là không kết trái.

Verse 9

सर्वानर्थ: कुले यत्र जायते पापपूरुष: | अकीर्ति जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च

Bhīṣma nói: Trong gia tộc nào sinh ra một kẻ tội lỗi, kẻ ấy trở thành nguồn cơn của mọi tai ương. Hắn tất gây nên ô danh và đồng thời làm lu mờ tiếng thơm của dòng họ.

Verse 10

जिस कुलमें पापी पुरुष जन्म लेता है

Bhīṣma nói: Dẫu là anh em ruột, kẻ nào cứ bám chặt vào việc ác và hành vi trái pháp thì không xứng đáng nhận phần trong gia sản tổ tiên. Và người anh cả không được tự chiếm lấy phần gia nghiệp cho mình nếu chưa trao cho các em phần phân chia xứng đáng. Chỉ một kẻ ác sinh trong một nhà cũng đủ gây nên tai họa lan tràn: hắn làm hoen ố dòng dõi và hủy diệt tiếng thơm.

Verse 11

अनुपष्नन्‌ पितुर्दायं जड्घाश्रमफलोडध्वग: । स्वयमीहितलब्धं तु नाकामो दातुमहति

Bhīṣma nói: Nếu người anh cả, không làm hao hụt hay xâm phạm gia sản của cha, đi đến xứ lạ và tạo dựng của cải chỉ bằng sức lao động của chính đôi chân mình—bằng nỗ lực và nhọc nhằn của bản thân—thì của cải ấy là quả của công sức riêng. Vì vậy, nếu không muốn cho, người ấy không bị ràng buộc phải chia phần của cải tự mình làm ra cho các em.

Verse 12

भ्रातृणामविभक्तानामुत्थानमपि चेत्‌ सह | न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्‌ कदाचन

Bhīṣma nói: “Khi anh em chưa chia phần, lại cùng nhau góp sức làm cho gia sản của dòng tộc thêm tăng trưởng, thì—dẫu lúc người cha còn sống họ muốn tách ra—người cha cũng không bao giờ được chia phần bất bình đẳng cho các con trai. Ông phải ban phần bằng nhau.”

Verse 13

न ज्येष्ठटो वावमन्येत दुष्कृत: सुकृतोडपि वा । यदि स्त्री यद्यवरज: श्रेयश्लेत्‌ तत्‌ तदाचरेत्‌

Bhīṣma nói: “Chớ khinh người chỉ vì họ là bậc trưởng thượng, dẫu họ từng làm điều sai; cũng chớ khinh người chỉ vì họ làm điều thiện. Nếu điều thật sự lợi ích nằm ở một người phụ nữ hay ở kẻ trẻ tuổi hơn, thì hãy tiếp nhận và thực hành đúng theo điều ấy.”

Verse 14

दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्‌ पिता दश

Bhīṣma nói: “Một bậc thầy dạy đạo đáng trọng hơn mười người thầy; người cha đáng trọng hơn mười bậc thầy; và người mẹ còn vượt cả mười người cha về phẩm giá. Bởi sự vĩ đại của mình, mẹ có thể làm lu mờ cả cõi đất. Vì thế, không có vị guru nào sánh bằng mẹ.”

Verse 15

दश चैव पितृन्‌ माता सर्वा वा पृथिवीमपि । गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरु:

Bhīṣma nói: “Mẹ vượt cả mười người cha; quả thật, bằng sức nặng của phẩm giá và giá trị của mình, mẹ làm lu mờ cả cõi đất. Vì thế, không có bậc thầy nào sánh bằng mẹ. Bài kệ này tôn việc kính mẹ làm bổn phận đạo đức trọng yếu, coi lòng tri ân và phụng dưỡng mẹ là một hình thức dharma tối thượng.”

Verse 16

माता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते जन: । ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत

Bhīṣma nói: “Vì mẹ là bậc nặng hơn, đáng tôn kính hơn, nên người đời đặc biệt kính trọng mẹ. Và hỡi Bharata, khi cha đã qua đời, người anh cả phải được xem như ngang với cha.”

Verse 17

स होषां वृत्तिदाता स्यात्‌ स चैतान्‌ प्रतिपालयेत्‌ । कनिष्ठास्तं नमस्येरन्‌ सर्वे छन्दानुवर्तिन:

Bhīṣma nói: Người ấy nên trở thành kẻ chu cấp sinh kế cho họ, và cũng phải che chở, nuôi dưỡng họ. Những người nhỏ tuổi hơn phải cúi mình kính lễ người ấy; tất cả đều tự nguyện thuận theo sự chỉ dẫn và kỷ cương của người ấy.

Verse 18

शरीरमेतौ सृजत: पिता माता च भारत

Bhīṣma nói: “Hỡi Bhārata, chính hai người này—cha và mẹ—là những người làm cho thân thể được sinh thành.”

Verse 19

आचार्यशास्ता या जाति: सा सत्या साजरामरा | भारत! पिता और माता केवल शरीरकी सृष्टि करते हैं, किंतु आचार्यके उपदेशसे जो ज्ञानरूप नवीन जीवन प्राप्त होता है, वह सत्य, अजर और अमर है ।।

Bhīṣma nói: “Hỡi Bhārata, sự sinh ra nhờ lời chỉ dạy của bậc thầy (ācārya) mới là sự sinh ra chân thật—không già, không chết. Cha mẹ chỉ sinh ra thân xác; nhưng nhờ giáo huấn của vị đạo sư, người ta nhận được một đời sống mới dưới hình thức tri thức, và đời sống ấy là chân thực, vượt ngoài hoại diệt và vượt ngoài tử vong. Và người chị cả cũng phải được xem như mẹ, hỡi bậc anh hùng của dòng Bhārata.”

Verse 20

भ्रातुर्भार्या च तद्धत्‌ स्थाद्‌ यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत्‌

Bhīṣma nói: “Và vợ của anh trai cũng phải được xem như mẹ của mình—nhất là nếu thuở ấu thơ, mình đã từng bú sữa từ bầu ngực của nàng.”

Verse 104

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें आयु बढ़ानेवाले साधनोंका वर्णनविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ

Như vậy kết thúc chương thứ một trăm lẻ bốn của phần Dāna-dharma thuộc Anuśāsana Parva trong Śrī Mahābhārata, nói về sự mô tả những phương tiện giúp tăng trưởng thọ mạng.

Verse 105

भरतश्रेष्ठ! बड़ी बहिन भी माताके समान है। इसी तरह बड़े भाईकी पत्नी तथा बचपनमें जिसका दूध पिया गया हो, वह धाय भी माताके समान है ।।

Bhīṣma nói: “Hỡi bậc ưu tú trong dòng Bharata, chị cả phải được kính trọng như mẹ. Cũng vậy, vợ của anh cả—và người vú nuôi mà ta đã bú sữa thuở ấu thơ—đều phải được đối đãi như mẹ.”

Verse 136

धर्म हि श्रेय इत्याहुरिति धर्मविदो जना: । बड़ा भाई अच्छा काम करनेवाला हो या बुरा

Bhīṣma nói: “Những người am tường Dharma đều tuyên rằng: ‘Chính Dharma là thiện ích tối thượng.’ Vì thế, dù anh cả hành xử tốt hay xấu, em không nên sỉ nhục anh. Cũng vậy, nếu vợ hoặc em trai lạc vào đường tà, người bề trên phải dùng mọi phương cách sao cho thật sự đưa họ đến phúc lợi và sự sửa đổi—bởi Dharma được dạy là phương tiện hàng đầu của an lạc.”

Verse 1763

तमेव चोपजीवेरन्‌ यथैव पितरं तथा । बड़े भाईको उचित है कि वह अपने छोटे भाइयोंको जीविका प्रदान करे तथा उनका पालन-पोषण करे। छोटे भाइयोंका भी कर्तव्य है कि वे सब-के-सब बड़े भाईके सामने नतमस्तक हों और उसकी इच्छाके अनुसार चलें। बड़े भाईको ही पिता मानकर उनके आश्रयमें जीवन व्यतीत करें

Bhīṣma dạy rằng các em trai nên sống nương tựa người anh cả như nương tựa cha. Về phần anh cả, phải chu cấp sinh kế và chăm lo nuôi dưỡng họ. Còn các em trai, tất thảy phải cúi đầu trước anh cả và hành xử theo ý anh, coi anh như cha và sống dưới sự che chở của anh.