Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

Noong una, si Brahmā—di-nasisira at dalisay, tinatawag na kapwa transendente at immanente—nang magnasang lumikha ng mga nilalang sa pasimula, ay nagmuni-muni rin tungkol sa kanilang pag-iingat at pamamahala.

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

Habang Siya’y nagmumuni-muni, mula sa Kanyang katawan—sa kanang panig—lumitaw ang isang lalaki, may puting hikaw, pinalamutian ng puting kuwintas ng bulaklak at pinahiran ng puting pabango.

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

Nang siya’y makita, nagsalita ang Mapalad na Panginoon sa may apat na paa, anyong toro: “O marangal na isa, pangalagaan mo ang mga nilalang na ito; maging pinakapanguna sa daigdig.”

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

Nang masabihan nang gayon, nanatili siya sa kalagayang timbang: sa Kṛta Yuga ay ganap na apat na bahagi; sa Tretā ay tatlo; sa Dvāpara ay naging dalawa; at sa Kali, ang Panginoon ay nag-iingat sa mga nilalang na iisa na lamang ang natitirang bahagi.

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

Ang prinsipyong iyon ay inilalarawan na anim na uri sa mga Brāhmaṇa; tatlong uri sa mga Kṣatriya; dalawang uri sa mga Vaiśya; at iisang uri sa mga Śūdra. Ang Panginoon na sumasaklaw sa lahat ay nananahan sa lahat ng dako; tunay, ang Panginoon mismo ay naroroon sa lahat ng Rasātala at sa mga dvīpa-varṣa, mga pulo at mga lupain.

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

Ipinahahayag na mayroon itong apat na bahagi: dravya (sangkap), guṇa (katangian), kriyā (gawa), at jāti (uri). At sinasabi rin ng mga pantas na mayroon itong tatlong “tuktok”: saṁhitā (tuloy-tuloy na pagbigkas), pada (paghihiwalay ng salita), at krama (sunud-sunod na ayos).

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

Gayundin, ang prinsipyong pinagmulan at wakas, ang pantig na Oṁkāra—may dalawang ulo at pitong kamay—na nakagapos sa tatluhang pagkakabigkis; bilang pinakapanguna sa mga Brāhmaṇa, pinangangalagaan nito ang daigdig.

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

Noon, pinahirapan si Dharma ni Soma, na may kagila-gilalas na mga gawa, nang hangarin niyang agawin si Tārā, ang asawa ng kaniyang kapatid na si Aṅgirasa.

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

Pagkaraan, sa takot sa makapangyarihang yaon na may malulupit na gawa, umurong ang panginoon at pumasok sa masukal at nakapanghihilakbot na gubat.

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

Nang sila’y makaalis, ang mga asawa ng mga Asura—nalihis sa dharma—ay nagpagala-gala, nagnanais agawin ang kanilang mga tahanan; ang mga Asura rin, gayon din, ay gumala sa tahanan ng mga Deva.

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

Nang ang mga hangganan at kaugalian ay nalabag at gumuho ang dharma, O hari, naglaban ang mga Deva at Asura, nagngangalit dahil sa kasalanang kaugnay ni Soma; at, O marangal, nagbitbit sila ng sari-saring sandata, dahil sa isang babae ang sanhi.

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

Nang makita ni Nārada ang mga Deva na nakikipagdigma at nagngangalit kasama ng mga Asura, lumapit siyang masaya sa kaniyang ama na si Brahmā at nagsalita.

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

Pagkaraan, ang Lolo ng lahat ng daigdig, na sumakay sa kaniyang sasakyang sisne, ay pumigil sa kanila at nagsabi noon: “Para kanino ang digmaang ito?”

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

Pinuri ng lahat si Soma; ngunit siya, nang maunawaang iyon ay sarili niyang anak—na umurong dahil sa matinding pagdurusa—ay sumilong sa isang masukal na gubat.

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

Pagkatapos, nagmadaling nagtungo roon si Brahmā, kasama ang mga deva at asura. Kasama ng mga deva, nakita niya ang isang nilalang na may apat na paa, anyong toro, na gumagala at kumikislap na parang buwan; pagkakita nito, nagsalita siya sa mga diyos.

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

Wika ni Brahmā: “Ito ang aking panganay na anak, ang dakilang muni na kilala bilang Dharma; siya’y labis na pinahirapan ni Śaśin (ang Buwan) nang tangkain ng kaniyang kapatid na agawin ang kaniyang asawa.”

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

“Ngayon nga, kayong lahat—mga deva at asura—ay magbigay ng kasiyahan (sa nararapat pagbigyan), upang maganap ang katatagan para sa inyo, nang pantay sa deva at asura,” gayon ang sinabi.

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

Pagkaraan, silang lahat ay nagalak at bumuo ng isang himno ng papuri sa banal na Diyos na iyon, sapagkat naunawaan nila sa pahayag ni Brahmā na ang Kanyang ningning ay tulad ng ganap na kabilugan ng buwan.

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

Wika ng mga diyos: “Pagpupugay sa Iyo, O may ningning na tulad ng buwan; pagpupugay sa Iyo, Panginoon ng sanlibutan. Pagpupugay sa Iyo na nagpapakita sa anyong banal, tagapagpahayag ng landas tungo sa langit. Pagpupugay sa Iyo na ang likas ay ang landas ng karma, O sumasaklaw sa lahat—pagpupugay, pagpupugay.”

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

Sa Iyo pinananatili ang Daigdig na ito, at tunay na sa Iyo rin lamang pinananatili ang tatlong daigdig. Ang mga tao, ang pagsasagawa ng tapas, at ang katotohanan—lahat ng ito ay inaalalayan Mo.

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

Walang anumang bagay sa sanlibutan—maging di-gumagalaw o gumagalaw—ang umiiral nang hiwalay sa Iyo. Tunay, kapag nawala Ka, ang daigdig ay agad na napapahamak.

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

Ikaw ang Ātman, ang Sarili ng lahat ng nilalang; sa mga matuwid, Ikaw ay may likas na sattva. Sa mga pinangingibabawan ng rajas, Ikaw ang rajas mismo; at sa mga pinangingibabawan ng tamas, Ikaw nga ang tamas mismo.

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

O Diyos, ikaw ay may apat na paa; may apat na sungay at tatlong mata. May pitong kamay ka at may tatlong kasukasuan/bigkis; O may anyong toro, pagpupugay at pagyukod sa iyo.

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

O Deva, kung wala Ka, kaming lahat ay lumalakad sa landas na naliligaw. Ipagkaloob Mo sa aming mga nalilinlang ang tamang landas, sapagkat Ikaw ang aming pinakamataas na kanlungan at hantungan.

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

Sa gayon, nang panahong iyon, nang purihin ng mga diyos, si Prajāpati na nag-anyong toro ay nasiyahan, may payapang isipan, at tumingin nang may mahinahong mga mata.

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

Ngunit ang mga diyos na iyon, sa pagtanaw pa lamang sa Kanya, sa paningin na nakaugat sa mismong dharma, sa isang iglap ay napawi ang pagkalito at naihanay sa tunay at wastong dharma.

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

Gayon din ang ginawa ng mga Asura; saka nagsalita si Brahmā sa Kanya: “Mula ngayon, O Dharma, nawa’y ang Trayodaśī (ika-labintatlong araw ng buwan) ang maging iyong dharma-tithi, ang itinakdang araw ng pagsamba.”

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

Ang taong nagsagawa ng gayong pag-aayuno at disiplina, at sa wastong paraan ay nagkakamit ng Iyong biyaya; kahit nakapagtipon siya ng bunton ng kasalanan, ang tao ay pinalalaya mula roon.

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

O Panginoon, yamang ang gubat na ito ay matagal nang napupuno ng Iyong pag-iral—Ikaw na siyang Dharma—kaya sa pangalan ay makikilala ito bilang “Dharmāraṇya,” O Panginoon.

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

O Panginoon, nakikilala Ka ng mga daigdig sa pamamagitan ng Kṛta at iba pang mga yuga, bilang yaong nagpapakita ng apat, tatlo, dalawa, at isang ‘paa’ nang sunud-sunod. Kaya, sa lupain ng gawa (sa mundo) at maging sa kalangitan, na halos laging abala, ingatan Mo ang sansinukob bilang Iyong sariling tahanan.

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

Pagkasabi pa lamang nito ng Matandang Lumikha, O hari, sa harap mismo ng mga deva at asura, siya’y naglaho sa paningin. At ang mga deva, kasama ang toro (Vṛṣa), ay nagtungo sa kani-kanilang tahanan, walang dalamhati.

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

Sinumang magpapabigkas ng salaysay na ito tungkol sa “paglitaw ng Dharma,” ay dapat ding maghandog ng tṛpti (tarpana) sa mga ninuno sa panahon ng śrāddha. Sa ikalabintatlong araw, mag-alay ng pāyasa (kaning-gatas) ayon sa makakaya; ang taong iyon, patungo sa langit, ay makakamit ang pakikisama ng mga deva.

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

Dahil sa takot sa makapangyarihang yaon na may malulupit na gawa, siya’y tumakas; at noon ang Panginoon ay pumasok sa masukal at kakila-kilabot na gubat.