Setu Khanda
Setubandha Mahatmya
Setukhaṇḍa is anchored in the sacred geography of Setu (Rāma-setu / Setubandha) and adjacent coastal-pilgrimage zones associated with the crossing to Laṅkā. The section treats the seashore as a ritual boundary-space where vows, propitiation of the ocean (Varuṇālaya), and tīrtha networks converge. It maps merit through named bathing-sites (tīrthas) and narratively legitimizes them via the Rāma-cycle, presenting the region as both an epic memorial landscape and a functional pilgrimage itinerary.
Adhyayas in Setubandha Mahatmya
52 chapters to explore.
Adhyaya 1
सेतुमाहात्म्य-प्रस्तावना — Prologue to the Glory of Setu (Rāmasetu/Rāmeśvara)
Binubuksan ang kabanata sa mga taludtod na panawagan at sa paglalarawan ng mga pantas na naghahangad ng kalayaan sa Naimiṣāraṇya: may disiplina, walang pagkamakamkam, nakatuon sa katotohanan, at deboto kay Viṣṇu. Nagtipon ang napakalaking kapulungan ng mga ṛṣi upang pag-usapan ang mga salaysay na nakapapawi ng kasalanan at upang magtanong tungkol sa kapakanan sa daigdig at sa landas ng paglaya. Dumating si Sūta, bantog na tagapagsalaysay ng Purāṇa at alagad ni Vyāsa, at pinarangalan siya ni Śaunaka at ng iba pa ayon sa ritwal. Tinanong siya ng mga pantas tungkol sa mga banal na pook at tīrtha, kung paano makamit ang mokṣa mula sa saṃsāra, kung paanong sumisibol ang bhakti kay Hari at Hara, at ang bisa ng tatluhang karma. Sumagot si Sūta na ang Rāmeśvara sa Rāmasetu ang pinakadakila sa mga tīrtha: ang pagtanaw pa lamang sa Setu ay sinasabing nagpapaluwag sa gapos ng saṃsāra, at ang pagligo at pag-alaala ay mga kasangkapan ng paglilinis. Isang mahabang phalaśruti ang naglilista ng mga bunga: pagwasak ng mabibigat na pagkukulang, pag-iwas sa mga kalagayang parusa sa kabilang-buhay, at malawak na meritong katumbas ng mga handog, panata, kaloob, at pag-aayuno o tapa. Ipinakikilala rin ang etika ng paglalakbay-dambana: katapatan ng layunin, pagiging wasto ng paghingi ng tulong para sa paglalakbay, mga hangganan sa pagtanggap ng regalo, at mariing paghatol sa panlilinlang tungkol sa pondong panglakbay sa Setu. Sa wakas, itinatanghal ang Setu bilang lunas sa lahat ng yuga: kaalaman sa Kṛta, sakripisyo sa Tretā, pagbibigay sa mga sumunod na yuga, ngunit ang pagsasagawa sa Setu ay pinupuri bilang kapaki-pakinabang sa lahat ng panahon.
Adhyaya 2
सेतुबंधनवर्णनम् (Setubandha—Account of the Bridge and the Setu Tīrthas)
Nagsisimula ang adhyāya sa pagtatanong ng mga rishi kay Sūta: (i) paano ni Rāma—na kilala sa payapang pagkilos na walang pag-aalala—naigapos ang tulay sa ibabaw ng malalim na karagatan (Varuṇālaya), at (ii) ilan ang mga tīrtha sa Setu at sa kaugnay na salaysay ng Gandhamādana. Isinalaysay ni Sūta nang pinaikli ang siklo ni Rāma: ang pagkatapon sa Daṇḍaka at Pañcavaṭī; ang pagdukot kay Sītā ni Rāvaṇa sa pamamagitan ng pagbabalatkayo ni Mārīca; ang paghahanap ni Rāma at ang pagkikita nila ni Hanumān; ang pakikipag-alyansa kay Sugrīva na pinagtibay ng apoy bilang saksi; ang pagkatalo ni Vāli; ang pagtipon ng hukbong vānara para sa pagliligtas kay Sītā; ang matagumpay na pagsisiyasat ni Hanumān at ang pagbabalik na may tanda, ang cūḍāmaṇi; ang pagmartsa patungong Mahendra at paninirahan sa Cakra-tīrtha; ang pagdating ni Vibhīṣaṇa, ang pagsubok sa kanya, at ang pagtatalaga sa kanya. Sa suliranin ng pagtawid sa dagat, may mga mungkahi tungkol sa mga bangka, mga palutang, o pagpapalubag sa karagatan. Nagsagawa si Rāma ng mahigpit na upāsanā, nakahiga sa higaan ng damong kuśa sa loob ng tatlong gabi; nang hindi pa rin magpakita ang dagat, naghanda siyang patuyuin ito sa pamamagitan ng mga sandata. Lumitaw ang diyos ng karagatan, nagpuri kay Rāma sa isang stotra ng debosyon, ipinaliwanag ang batas ng kalikasan (svabhāva) at ang mga hangganan nito, at nagbigay ng praktikal na lunas: si Nāla, ang bihasang manggagawa sa mga vānara, ang magpapalutang sa mga ibinabato at magbubuo ng tulay. Inatasan ni Rāma si Nāla; nagtipon ang mga vānara ng mga bundok, bato, punò at baging, at naitayo ang tulay na inilalarawang may huwarang sukat. Pagkaraan, ipinahayag ang kapangyarihang nagpapadalisay ng Setu-snānā at inilalahad ang talaan ng pangunahing Setu tīrtha—dalawampu’t apat—na binabanggit ang ilan: Cakra-tīrtha, Vetāla-varada, Sītā-saras, Maṅgala-tīrtha, Amṛta-vāpikā, Brahma-kuṇḍa, Hanūmat-kuṇḍa, Agastya-tīrtha, Rāma-tīrtha, Lakṣmaṇa-tīrtha, Jaṭā-tīrtha, Lakṣmī-tīrtha, Agni-tīrtha, Śiva-tīrtha, Śaṅkha-tīrtha, Yāmuna-tīrtha, Gaṅgā-tīrtha, Gayā-tīrtha, Koṭi-tīrtha, Mānasa-tīrtha, Dhanuskoṭi. Nagtatapos ito sa phalaśruti: ang pakikinig o pagbigkas sa adhyāyang ito ay sinasabing nagdudulot ng tagumpay sa kabilang daigdig at pagluwag sa pagdurusang kaugnay ng muling pagsilang.
Adhyaya 3
चक्रतीर्थ-धर्मपुष्करिणी-माहात्म्य (Cakratīrtha and Dharma Puṣkariṇī: Etiology and Merit)
Nagsisimula ang kabanata sa pagtatanong ng mga ṛṣi kay Sūta tungkol sa pinakadakila sa dalawampu’t apat na Setu tīrtha, lalo na ang unang itinuturing ng tradisyon na Cakratīrtha. Tugon ni Sūta: walang kapantay ang kapangyarihang maglinis nito—ang pag-alaala, pagpupuri, o isang pagligo lamang ay sinasabing nakapapawi kahit ng naipong kasalanan at nakapag-aalis ng takot sa paulit-ulit na pagpasok sa sinapupunan (pahiwatig ng paglaya). Isinalaysay niya ang pinagmulan. Ang pantas na si Gālava, tapat kay Viṣṇu, ay nagsagawa ng matinding tapas sa timog na baybayin malapit sa Dharma Puṣkariṇī. Nagpakita si Viṣṇu sa banal na pagpapamalas at nagkaloob ng biyaya: matatag na bhakti, patuloy na paninirahan sa āśrama, at katiyakang poprotektahan ng Kanyang cakra (Sudarśana). Sa isang nakapaloob na salaysay, ang Dharma na isinakatao ay nag-tapas kay Śiva, tumanggap ng biyayang maging sasakyan (vṛṣa) ni Śiva, at nagtatag ng paliguang tinawag na Dharma Puṣkariṇī, na pinupuri bilang walang-hanggang mabunga. Pagbalik sa kuwento ni Gālava, sinalakay siya ng isang rākṣasa; nanalangin siya kay Nārāyaṇa, kaya dumating ang Sudarśana, pinaslang ang rākṣasa, at nagpahayag na mananatiling tagapangalaga sa tabi ng lawa. Dahil sa palagiang paglapit ng cakra, sumikat ang lugar bilang Cakratīrtha; ang pagligo at pag-aalay para sa mga ninuno roon ay sinasabing kapaki-pakinabang sa mga inapo at sa mga nauna. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pakikinig o pagbigkas ng adhyāya ay nagbibigay ng bunga na tulad ng banal na pagligo sa Cakratīrtha, nagdudulot ng kagalingan sa buhay na ito at mabuting hantungan sa kabila.
Adhyaya 4
Cakra-tīrtha Māhātmya and the Curse of Durdama (चक्रतीर्थमाहात्म्यं तथा दुर्दमशापवृत्तान्तः)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong tanong at sagot: tinanong ng mga ṛṣi si Sūta kung aling rākṣasa ang nang-api sa pantas na si Gālava, deboto ni Viṣṇu. Isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan sa Hālāsyakṣetra, kung saan maraming pantas na deboto ni Śiva, sa pangunguna ni Vasiṣṭha, ang nagsasagawa ng pagsamba. Isang gandharva na nagngangalang Durdama, abala sa magaan at mapaglarong asal kasama ang maraming babae, ay hindi nagtakip ng katawan nang makita ang mga pantas; kaya isinumpa siya ni Vasiṣṭha na maging rākṣasa. Nakiusap ang mga babae para sa awa, kaya nilimitahan ni Vasiṣṭha ang sumpa sa labing-anim na taon at ipinahayag na maibabalik din ang dating anyo. Pagkaraang magpagala-gala at manakit ng mga nilalang, dumating si Durdama sa Dharma-tīrtha at sinalakay si Gālava. Pinuri ni Gālava si Viṣṇu, kaya ipinadala ang Sudarśana-cakra na pumutol sa ulo ng rākṣasa; nagbalik si Durdama sa anyong gandharva, umawit ng papuri sa banal na cakra, at bumalik sa langit. Pagkatapos, hiniling ni Gālava na manatili roon ang Sudarśana, at itinatag ang Cakra-tīrtha bilang pook na pumupuksa ng kasalanan, nag-aalis ng takot (kabilang ang mula sa bhūta at piśāca), at nagdudulot ng kalayaan. Sa wakas, ipinaliwanag kung bakit tila “nahahati” ang anyo ng tīrtha: noong unang panahon, pinutol ni Indra ang mga bundok na may pakpak; may mga bahaging bumagsak at nagbago sa lupain, kaya nagmukhang hati at bahagyang napuno ang gitna ng tīrtha.
Adhyaya 5
Vidhūma–Alambusā Brahmaśāpa-nivṛttiḥ (Cakratīrtha Māhātmya) | Release from Brahmā’s Curse through Cakratīrtha
Isinalaysay ni Sūta sa mga pantas ang pambihirang bisa ng Cakratīrtha, isang tīrtha na pumupuksa ng kasalanan. Nagsisimula ang salaysay kina Vasu Vidhūma at sa makalangit na mananayaw na si Alambusā, na kapwa tinamaan ng mabigat na sumpa ni Brahmā. Sa kapulungan ni Brahmā, inihangin ang kasuotan ni Alambusā; nakita ni Brahmā ang pagbangon ng pagnanasa kay Vidhūma kaya isinumpa siyang ipanganak bilang tao at itinakda si Alambusā bilang magiging asawa niya. Sa pagmamakaawa ni Vidhūma, nagtakda si Brahmā ng hangganan: matapos maghari bilang hari, magkaanak na tagapagmana, at iluklok ang tagapagmanang iyon sa trono, kailangang maligo si Vidhūma kasama ang asawa sa Cakratīrtha malapit sa Phullagrāma sa pampang ng katimugang karagatan; doon lamang mapapawi ang sumpa. Sinundan ng kuwento ang pag-usad ng sumpa sa kasaysayan sa pamamagitan ng haring Śatānīka at reynang Viṣṇumatī na kaugnay ng Somavaṃśa; sa tulong ng rishī na si Śāṇḍilya, isinilang si Sahasrānīka (na si Vidhūma rin), at ang kanyang mga kasama ay isinilang bilang mga kapanalig sa palasyo. Si Alambusā naman ay isinilang bilang si Mṛgāvatī, anak ni haring Kṛtavarman. Nagkaroon ng paghihiwalay: tinangay si Mṛgāvatī ng isang ibon, sumilong sa āśrama ni Jamadagni, at isinilang si Udayana; kalaunan, sa pamamagitan ng mga tanda ng pagkakakilanlan at pamamagitan ng rishī, nagkita at nagkaisa silang muli. Matapos iluklok si Udayana bilang pinuno, tinupad ni Sahasrānīka ang itinakdang paglalakbay sa Cakratīrtha kasama si Mṛgāvatī at mga kasama; pagkaligo, naglaho agad ang kalagayang-tao, nagbalik ang anyong-diyos, at inilarawan ang pag-akyat sa langit. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pagbigkas o pakikinig nito ay nagbibigay ng ninanais na bunga at nagpapatibay sa kabanalan at kapangyarihang-ritwal ng tīrtha.
Adhyaya 6
देवीपत्तन-चक्रतीर्थ-प्रश्नः तथा दुर्गोत्पत्तिः (Devīpattana & Cakratīrtha Inquiry; Manifestation of Durgā)
Binubuksan ng Kabanata 6 ang pagtatanong ng mga ṛṣi kay Sūta tungkol sa tiyak na kinalalagyan at pinagmulan ng pangalang Devīpura/Devīpattana, at sa hangganan ng iginagalang na Cakratīrtha, lalo na kaugnay ng “ugat ng Setu” kung saan naliligo ang mga peregrino. Ipinakilala ni Sūta ang salaysay bilang nakapagdudalisay na katha para sa mambabasa at tagapakinig, at itinakda ang banal na heograpiya sa paggunita sa unang gawa ni Rāma sa pagtatatag ng Setu sa pamamagitan ng mga batong inilatag, kaya’t inilalagay ang Devīpura sa kaparehong sagradong paligid. Pagkaraan, lumilipat ang kuwento sa mitikong kasaysayang nakasentro sa Devī: si Diti, nagdadalamhati matapos ang tunggalian ng deva at asura, ay inutusan ang kaniyang anak na babae na magsagawa ng matinding tapas upang magkaanak na lalaki na hahamon sa mga deva. Ipinagkaloob ng pantas na si Supārśva ang biyaya at inilarawan ang magiging anak na si Mahīṣa—mukhang kalabaw ngunit katawang-tao—na nakatakdang pahirapan si Indra at ang kaayusan ng langit. Lumakas si Mahīṣa, tinipon ang mga pinunong asura, at nagsagawa ng mahabang digmaan hanggang mapaalis ang mga deva sa kanilang mga tungkulin, kaya’t napilitan silang humingi ng pamamagitan kay Brahmā. Lumapit si Brahmā kina Viṣṇu at Śiva; mula sa poot at pinagsama-samang tejas ng maraming diyos ay nabuo ang maningning na anyong pambabae—si Durgā—na ang mga bahagi ng katawan ay malinaw na iniuugnay sa mga lakas-ilahi. Inarmasan at pinalamutian siya ng mga deva; ang kaniyang dagundong ay yumanig sa sansinukob. Sumunod ang labanan: si Durgā at ang kaniyang mga gaṇa ay humarap sa napakalaking hukbo at mga ministro ni Mahīṣa, nilipol ang mga pangkat ng asura sa pamamagitan ng palaso at sandata, at muling pinatapang ang mga deva sa kaniyang nagbibigay-lakas na presensya. Sa gayon, iniuugnay ng kabanata ang pinangalanang tīrtha sa aral tungkol sa kapangyarihan ng Devī, kaayusang kosmiko, at bisa ng pakikinig sa salaysay ng Purāṇa.
Adhyaya 7
Chapter 7: Durgā’s Victory over Mahiṣāsura and the Setu-Tīrtha Itinerary (Dharmapuṣkariṇī–Cakratīrtha–Setumūla)
Ang kabanatang ito ay may dalawang bahaging salaysay na pinagsasama ang mitong pangdigma at gabay sa banal na paglalakbay. Una, isinalaysay ni Sūta ang sunod-sunod na labanan kung saan si Devī—tinatawag na Ambikā/Caṇḍikā/Durgā/Bhadrakālī—ay tinalo ang mga ministro at kampeon ni Mahiṣāsura tulad nina Caṇḍakopa, Citrabhānu, at Karāla sa pamamagitan ng sandata, estratehiya, at kapangyarihang maka-Diyos. Paulit-ulit na nag-anyong mapanlinlang si Mahiṣāsura (kalabaw, anyong tila leon, taong may tabak, elepante, at muling kalabaw), at nakilahok din sa digmaan ang leon na sasakyan ni Devī. Isang tinig na walang katawan (aśarīrā vāc) ang nag-utos na siya’y puksain sapagkat nagtatago sa tubig ng Dharmapuṣkariṇī; ininom ng leon ang tubig hanggang matuyo, nalantad ang asura, at si Devī ay umapak sa ulo, itinutok ang sibat sa lalamunan, at pinugutan siya, kasunod ang papuri at pagbabalik ng kaayusan sa sanlibutan. Pagkaraan, lumilipat ang aral sa tīrtha-māhātmya at pagtuturo ng ruta: nagtatag si Devī ng lungsod sa timog na baybayin; ang mga tīrtha ay pinangalanan at pinagkalooban ng biyaya (may ugnay sa amṛta). Itinatakda ang ritwal na paglalakbay—pagligo sa pook na navapāṣāṇa, pagpunta sa Cakratīrtha, at paglalakbay na may saṅkalpa patungong Setubandha. Isinasama rin ang pagtatayo ni Rāma ng Setu sa tulong ni Nala at ng mga vānaras, binabanggit ang sukat at kabanalan nito, at nagtatapos sa phalaśruti na nangangakong may gantimpalang espirituwal sa magbabasa o makikinig nang may debosyon.
Adhyaya 8
Vetalavaradā-Tīrtha Māhātmya (वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्य) — The Origin of the Vetalavarada Sacred Ford
Binubuksan ng Kabanata 8 ang salaysay sa paghingi ng mga ṛṣi kay Sūta ng higit pang mapalad na mga kuwento, at partikular nilang tinanong ang tanyag na Vetalavaradā tīrtha na nasa timog ng Cakratīrtha. Ipinakilala ni Sūta ang isang lihim ngunit kapaki-pakinabang sa madla na alamat, na nag-ugat sa aral na minsang isinalaysay ni Śambhu sa Kailāsa. Umiikot ang kuwento sa pantas na si Gālava at sa anak niyang si Kāntimatī, na ang disiplinadong paglilingkod sa ama ay nagtataguyod ng huwaran ng paggalang sa magulang at pagpipigil sa sarili. Nakita ng dalawang prinsipe ng Vidyādhara—si Sudarśana at ang mas batang kasama niyang si Sukarṇa—si Kāntimatī; at ang pagnanasa ni Sudarśana ay umabot sa pamimilit nang agawin niya ang dalaga. Sa pag-iyak niya sa harap ng marami, nagtipon ang mga pantas, at isinumpa ni Gālava si Sudarśana: babagsak siya sa kapanganakang-tao, dadaan sa paghamak ng lipunan, at magiging vetāla; si Sukarṇa nama’y magiging tao rin ngunit hindi magiging vetāla dahil mas magaan ang sala, at may kundisyong paglaya na nakaugnay sa pagkilala sa isang panginoon ng Vidyādhara sa hinaharap. Natupad ang sumpa sa muling pagsilang: naging mga anak sila ng marunong na brāhmaṇa na si Govindasvāmin sa pampang ng Yamunā, sa gitna ng mahabang taggutom. Isang mapangilabot na basbas ng isang nagtalikod-sa-mundo ang nagbabadya ng paghihiwalay sa panganay na si Vijayadatta (si Sudarśana). Isang gabi sa bakanteng dambana, inatake ng ginaw-lagnat ang panganay at humingi ng apoy; naghanap ang ama sa libingan at pook-sunugan. Sumunod ang anak, nakita ang apoy ng libing, binasag ang bungo, tumikim ng dugo at taba, at biglang nagbagong-anyo bilang nakapanghihilakbot na vetāla. Pinigil siya ng tinig na makalangit na saktan ang ama; umalis siya upang sumama sa ibang vetāla, tinawag na Kapālasphoṭa (“Tagabasag ng Bungo”), at kalauna’y umangat bilang pinuno. Sa gayon, itinatali ng kabanata ang pagkakakilanlan ng tīrtha sa batas ng karma: ang pagnanasa na lumalabag sa dharma ay humahantong sa pagbagsak, at ang lupain ay nagtatanda nito sa pangalan ng banal na tawiran.
Adhyaya 9
Aśokadatta’s Exploits and the Revelation of Vetalavaradā Tīrtha (अशोकदत्त-वीरचरितम् • वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्यम्)
Inilalahad ng adhyaya na ito ang magkakaugnay na aral ng kabutihang-asal at ang paghahayag ng kabanalan ng isang tīrtha. Ang nagdadalamhating brāhmaṇa na si Govindasvāmin ay pinatuloy at iningatan ng mahabaging mangangalakal na si Samudradatta. Lumaki ang anak niyang si Aśokadatta na bihasa sa śāstra (mga banal na aral) at sa sining ng pakikidigma. Kinuha siya ng hari ng Kāśī na si Pratāpamukuṭa upang talunin ang mabagsik na “harì ng mga manlalaban” mula sa timog, kaya’t tumibay ang kanyang dangal at pabor ng palasyo. Kalaunan, narinig ng hari at ni Aśokadatta ang daing ng isang lalaking nakatusok at nauuhaw; iniutos ng hari na bigyan siya ng tubig, na itinatampok ang habag bilang tungkuling etikal ng pamumuno. Sa śmaśāna (pook ng pagsusunog) na pinamumugaran ng bhūta, vetāla, at piśāca, nakatagpo si Aśokadatta ng isang kahanga-hangang babae na nagsabing siya ang minamahal ng nakatusok na lalaki at humiling na ialok ang balikat upang maabot ang biktima. Nakita ni Aśokadatta ang mapanirang layon, kinuha ang hiyas na pulseras sa bukung-bukong (nūpura), at iniulat sa hari; ginawaran siya ng karangalan at ng ugnayang kasal kay Madanalekhā. Ninais ng hari ang kaparehong pulseras; bumalik si Aśokadatta sa śmaśāna, gumamit ng pain (pag-aalay ng ‘malaking karne’) upang akitin ang rākṣasī, at nakuha ang ikalawang pulseras at ikalawang kabiyak na si Vidyutprabhā, kasama ang gintong lotus (hemāmbuja) na kaugnay ng isang banal na lawa. Dinala siya sa lawa na may ugnay sa haring vetāla na si Kapālavisphoṭa; nakipaglaban siya sa masasamang nilalang, ngunit namagitan ang panginoong Vidyādhara na si Vijñaptikautuka at ibinunyag ang bisa ng sumpa: ang kapatid na si Sukarṇa ay naging vetāla dahil sa paglabag sa hangganan ng pakikisalamuha, at ang kalagayan ni Aśokadatta ay nakaugnay rin sa sumpang iyon. Ang lunas ay ang kataas-taasang tīrtha malapit sa Chakratīrtha sa pampang ng timog na karagatan. Pagdating, ang mga patak na dala ng hangin ay sapat upang palayain si Sukarṇa mula sa pagiging vetāla; si Aśokadatta ay naligo nang may saṅkalpa at nagkamit ng anyong dibino. Sa wakas, pinangalanan ang lugar na Vetalavaradā, ipinahayag ang pambihirang bisa nito, at itinakda ang mga wastong ritwal gaya ng piṇḍadāna para sa mga ninuno; ang phalaśruti ay nangangako ng paglaya sa mga bumabasa at nakikinig.
Adhyaya 10
गन्धमादन-सेतुरूप-वर्णनम् तथा पापविनाशन-तीर्थमाहात्म्यम् (Gandhamādana as Setu-form and the Glory of Pāpavināśana Tīrtha)
Binubuksan ng kabanata ang tagubilin ni Sūta na parang tala ng paglalakbay: matapos maligo sa Vetālavaradā-tīrtha, ang manlalakbay-panrelihiyon ay dahan-dahang tutungo sa Gandhamādana, na inilalarawang nakatindig sa gitna ng karagatan sa “anyo ng setu” (banal na tulay), isang landas na hinubog ng pagka-Diyos at inuugnay sa Brahmaloka. Inisa-isa ang sagradong tanawin—mga lawa, ilog, dagat, gubat, āśrama at mga dambanang Veda—na tinitirhan ng mga pantas tulad ni Vasiṣṭha, pati ng mga siddha, cāraṇa at kinnara; at sinasabing nananahan doon ang mga dakilang diyos araw at gabi. Ang hangin ng Gandhamādana ay pinupuri bilang nakapapawi ng napakalalaking naipong kasalanan, at ang pagtanaw pa lamang ay nagbibigay ng kaginhawaan sa isip. Itinatakda ang wastong asal sa ritwal: dapat manikluhod ang pilgrim sa bundok—ang iginagalang na tagapasan ng setu—at humingi ng tawad sa pagyapak dito, humiling ng darśana kay Śaṅkara na nananahan sa tuktok, at saka magpatuloy sa marahang hakbang. Pagkaraan, iniuutos ang pagligo sa dagat sa Gandhamādana at ang piṇḍadāna para sa mga ninuno, kahit kasingliit ng butil ng mustasa, na sinasabing nagdudulot ng pangmatagalang kasiyahan sa mga yumao. Sumunod, nang tanungin ng mga ṛṣi ang tungkol sa tīrtha na Pāpavināśana, isinalaysay ni Sūta ang isang āśrama malapit sa Himavat na pinaninirahan ng mahigpit na tagasunod ng Veda. Isang śūdra na si Dṛḍhamati ang humingi ng inisasyon at aral, ngunit tumanggi ang kulapati at iginiit ang mga hanggahang panlipunan at pang-ritwal sa pagtuturo. Gayunman, nagtayo si Dṛḍhamati ng hiwalay na kubol at naglingkod nang may debosyon sa pamamagitan ng pag-aasikaso sa mga panauhin. Ang brāhmaṇa na si Sumati ay napalapit at kalaunan ay nagturo sa kanya ng lihim na mga ritong Veda (havyakavya, śrāddha, mahālaya, atbp.), na nagbunga ng mabigat na pagbagsak ng karma para kay Sumati—pagdurusa sa mga impiyerno, maraming muling pagsilang, at sa isang sumunod na buhay ay pagkapit ng brahmarakṣasa. Dinala ang anak na pinahihirapan kay Agastya; ipinaliwanag niya ang sanhi ng karma at itinuro ang tanging lunas: maligo sa loob ng tatlong araw sa Pāpavināśana-tīrtha na nasa itaas ng Gandhamādana sa rehiyong Setu. Nagtagumpay ang ritwal: nawala ang sumpa, bumalik ang kalusugan at kasaganaan, at ipinangako ang kalayaan (mokṣa) sa oras ng kamatayan. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay na ang Pāpavināśana ay isang makapangyarihang tīrtha ng pag-aalis ng kasalanan—nagkakaloob ng langit at paglaya, iginagalang nina Brahmā, Viṣṇu at Maheśa—at ang salaysay ay babala sa wastong paglipat ng kaalamang ritwal at gabay sa paglilinis sa pamamagitan ng lehitimong paglalakbay-panrelihiyon.
Adhyaya 11
सीतासरः-माहात्म्यं (Sītāsaras / Sītākuṇḍa Māhātmya: Indra’s Purification Narrative)
Ang adhyāya na ito ay isang paglalahad ng tīrtha-māhātmya na isinalaysay ni Sūta sa mga nagtatanong na ṛṣi. Nagsisimula ito sa tuntuning pang-ritwal: matapos maligo sa Pāpanāśa na tagapawi ng kasalanan, ang pilgrim ay dapat magpanatili ng niyama (banal na disiplina) at magtungo sa Sītāsaras/Sītākuṇḍa upang magsnāna para sa ganap na paglilinis. Ipinahahayag din na ang mga gantimpala ng mahahalagang tīrtha ay naroroon sa pook na ito, kaya’t ang Sītāsaras ay itinuturing na pinagsamang luklukan ng kabanalan. Sumunod, tinatalakay ang tanong na pang-teolohiya: paano nagkaroon si Indra (Purandara) ng brahmahatyā at paano siya napawalang-sala. Isinalaysay ni Sūta ang digmaan: ang makapangyarihang rākṣasa na si Kapālābharaṇa, na pinangangalagaan ng mga biyaya, ay sumalakay sa Amarāvatī; matapos ang mahabang labanan, pinatay siya ni Indra gamit ang vajra. Ngunit bakit brahmahatyā ang sumunod sa pagpatay sa isang rākṣasa? Ibinunyag na ang pinagmulan ni Kapālābharaṇa ay may ugnay sa binhing brāhmaṇa: siya’y isinilang mula sa paglabag ng pantas na si Śuci kay Suśīlā, asawa ng rākṣasa na si Trivakra. Dahil dito, ang kasalanang pagpatay na may kaugnayan sa brāhmaṇa ay umusig kay Indra. Humingi si Indra ng kanlungan kay Brahmā; iniutos ni Brahmā ang paglalakbay sa Sītākuṇḍa sa Gandhamādana, ang pagsamba kay Sadāśiva, at ang pagligo sa lawa upang maalis ang kapinsalaan at maibalik si Indra sa kanyang kaharian. Sa wakas, ipinaliliwanag ang pinagmulan ng pangalan at kapangyarihan ng tīrtha sa pamamagitan ng presensya ni Sītā, at may phalaśruti: ang pagligo, pag-aalay ng dāna, at pagsasagawa ng mga ritwal doon ay nagbibigay ng ninanais at mabuting hantungan pagpanaw; ang pakikinig o pagbigkas ng salaysay ay nagdudulot ng kagalingan sa buhay na ito at sa kabilang-buhay.
Adhyaya 12
मंगलतीर्थमाहात्म्यम् (Mangalatīrtha Māhātmya: The Glory of the Auspicious Tīrtha)
Ang kabanatang ito ay isang tīrtha-māhātmya na pumupuri sa “Maṅgala Tīrtha,” sa salaysay ni Sūta. Matapos maligo sa Sītākuṇḍa, iniuutos sa deboto na lumapit sa Maṅgala Tīrtha nang may kapanatagan; inilalarawan ang pook na laging pinagpapala ni Lakṣmī (Kamala), dinadalaw ng mga diyos, at kinikilalang lugar na nag-aalis ng alakṣmī—kamalasan at kapinsalaan. Sumunod ang itihāsa ni Haring Manojava mula sa angkan ng Soma. Sa simula’y siya’y makatarungang pinuno: nagsasagawa ng yajña, gumagalang sa mga ninuno, at nag-aaral ng śāstra; ngunit dahil sa pagmamataas (ahaṃkāra) ay napasama—sumibol ang kasakiman, pita, galit, karahasan, at inggit. Nilapastangan niya ang mga brahmin at inagaw ang deva-dravya (yaman ng templo), pati mga lupain; kaya natalo siya ng kaaway na si Golabha at ipinatapon sa nakatatakot na gubat kasama ang reyna Sumitrā at anak na si Candrakānta. Sa gubat, ang gutom ng bata ang nagbukas ng pagsisisi ng hari. Inisa-isa ni Manojava ang mga tungkuling napabayaan—pagkakaloob ng dāna, pagsamba kina Śiva at Viṣṇu, mga ritwal na śrāddha, pag-aalay, pag-aayuno, nāma-kīrtana, pagsusuot ng mga tanda ng debosyon, japa, at mga gawaing pampubliko tulad ng pagtatanim ng puno at paggawa ng balon o imbakan ng tubig—bilang sanhi ng pagdurusa ayon sa batas ng karma. Dumating ang pantas na si Parāśara, inaliw si Sumitrā, at sa pamamagitan ng mantra at bhakti kay Tryambaka (Śiva) ay ibinangon si Manojava mula sa pagkahimatay; saka itinuro ang lunas: paglalakbay-pananampalataya sa Maṅgala Tīrtha sa Gandhamādana malapit sa Rāmasetu, kasama ang pamilya, upang maligo, magsagawa ng śrāddha, at magpanatili ng disiplina. Isinagawa ni Manojava ang mahabang pagsasanay, kabilang ang apatnapung araw na japa ng isang-pantig na mantra. Sa bisa ng tīrtha at gabay ng pantas, lumitaw ang mga banal na sandata at kasuotang panghari; isinagawa ni Parāśara ang abhiṣeka at itinuro ang kaalamang astra. Nagbalik ang hari, tinalo si Golabha gamit ang Brahmāstra, at namuno nang walang pagmamataas at pananakit. Sa huli’y tinalikuran niya ang daigdig, bumalik sa Maṅgala Tīrtha upang magtapas at magnilay kay Śiva, at sa kamatayan ay nakamit ang Śivaloka; sumunod din si Sumitrā. Sa phalaśruti, pinupuri ang tīrtha bilang nagbibigay ng kagalingang makamundo at bunga tungo sa kalayaan, sinusunog ang kasalanan na parang apoy sa tuyong damo.
Adhyaya 13
Amṛtavāpikā-Māhātmya and the Origin of Ekāntarāmanātha-kṣetra (अमृतवापिकामाहात्म्यं तथा एकांतरामनाथक्षेत्रोत्पत्तिः)
Ang Kabanata 13 ay isang pagtatalakay ng tīrtha-māhātmya na isinalaysay ni Śrī Sūta. Matapos maligo sa Maṅgalākhya Mahātīrtha, ang mga manlalakbay-panrelihiyon ay tutungo sa Ekāntarāmanātha-kṣetra, kung saan si Rāma (Jagannātha) ay inilalarawang laging naroroon kasama sina Sītā, Lakṣmaṇa, Hanumān at ang mga vānaras, tanda ng walang patid na kabanalan at malapit na banal na pag-iingat. Ipinakikilala rin ang Amṛtavāpikā, isang mapagpalang lawa na sinasabing nag-aalis ng takot na kaugnay ng pagtanda at kamatayan. Ang snāna na ginagawa nang may śraddhā ay pinupuri bilang tagapaglinis, at sa biyaya ni Śaṅkara ay nakakamtan ang “amṛtatva” (kawalang-kamatayan sa diwa). Nang tanungin ng mga pantas ang pinagmulan ng pangalang “Amṛtavāpikā,” isinalaysay ni Sūta ang etiological na kuwento: malapit sa Himavat, ang nakababatang kapatid ni Agastya (anuja ni Kumbhaja) ay nagsagawa ng matinding tapas sa mahabang panahon, mahigpit na tinutupad ang araw-araw na gawi (sandhyā, japa, atithi-pūjā, pañcayajña, śrāddha). Nagpakita si Śiva at itinuro na ang pagligo sa Maṅgalākhya tīrtha malapit sa Setu/Gandhamādana ang mabilis na daan tungo sa mokṣa. Sumunod ang ascetic, naligo ayon sa niyama sa loob ng tatlong taon; sa ikaapat na taon ay umalis sa katawan sa paraang yogic sa pamamagitan ng brahma-randhra at napalaya sa pagdurusa. Kaya sumikat ang lawa bilang Amṛtavāpikā, at ang tatlong-taóng panata ng pagligo ay sinasabing nagdudulot ng amṛtatva. Ipinaliwanag din ang pinagmulan ng pangalang Ekāntarāmanātha: sa pagtatayo ng Setu, dahil sa ugong ng malalakas na alon, si Rāma ay nakipagpulong nang lihim (ekānte) sa mga kapanalig tungkol sa pagdaig kay Rāvaṇa; ang pook ng lihim na payo ay naging kṣetra na ito. Sa wakas, binibigyang-diin na kahit ang kulang sa malalim na pag-unawa sa pilosopiya o sa masalimuot na ritwal ay makaaabot pa rin sa “amṛta” sa pamamagitan ng banal na pagligo rito.
Adhyaya 14
Brahmakūṇḍa-māhātmya and the Liṅga-Origin Discourse (ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्य तथा लिङ्गोद्भव-प्रसङ्ग)
Ang kabanatang ito ay may dalawang bahagi na tumatalakay sa teolohiya at ritwal. Una, inilalahad ni Sūta ang sunod-sunod na paglalakbay-pananampalataya na nagtatapos sa Brahmakūṇḍa, na nasa Gandhamādana sa loob ng sagradong heograpiyang nakasentro sa Setu. Ang darśana (mapagpugay na pagtanaw) at snāna (banal na pagligo) roon ay ipinapahayag na ganap na sumusunog sa kasalanan at maaari pang maging sanhi ng pag-abot sa Vaikuṇṭha. Natatangi ang diin sa bhasma (banal na abo) na nagmumula sa Brahmakūṇḍa: ang paglalagay nito bilang tripuṇḍra o kahit isang munting butil sa noo ay inilalarawan na agad na nakatuon sa kalayaan (mokṣa). Ang paghamak o pagtanggi sa bhasma ay itinuturing na mabigat na paglihis sa ritwal at asal-dharma, na may masamang bunga pagkamatay. Ikalawa, bilang tugon sa mga tanong ng mga pantas, isinasalaysay ni Sūta ang pagtatalo ng pagmamataas nina Brahmā at Viṣṇu, at ang paglitaw ng anādi–ananta, sariling nagliliwanag na liṅga. Tapat na umamin si Viṣṇu, samantalang nagkunwari si Brahmā; si Śiva ang nagtakda ng pamantayang hatol: nililimitahan ang pagsamba sa anyong larawan ni Brahmā, ngunit nananatili ang pagsambang Vedic/Smārta, at inuutusan si Brahmā na magsagawa ng malalawak na yajña sa Gandhamādana bilang pag-alis ng kasalanan. Ang pook ng paghahandog ay nakilala bilang Brahmakūṇḍa, na may sagisag ng pagbubukas sa mokṣa na parang “pagbasag sa kandado ng pinto” ng paglaya. Ang bhasma mula rito ay sinasabing nagpapawalang-bisa ng mabibigat na kasalanan at nagpapahupa ng masasamang nilalang. Nagtatapos ang kabanata sa paglalarawan ng patuloy na pagdalaw ng mga diyos at mga ṛṣi at sa payong ipagpatuloy ang mga paghahandog sa banal na lugar.
Adhyaya 15
हनूमत्कुण्डमाहात्म्यं तथा धर्मसखराजचरितम् (Glory of Hanumat-Kuṇḍa and the Account of King Dharmasakha)
Isinalaysay ni Sūta ang itinakdang pagkakasunod ng paglalakbay-dambana: matapos maligo sa lubhang mapagpala at makapangyarihang Brahmakuṇḍa, ang disiplinadong manlalakbay ay tutungo sa Hanumat-Kuṇḍa. Itinatanghal ang Hanumat-Kuṇḍa bilang pinakamataas na tīrtha na itinatag ni Hanumān (Mārutātmaja) para sa kapakanan ng lahat; sinasabing natatangi ang bisa nito at maging si Rudra ay naglilingkod dito. Ang pagligo roon ay inilarawang nag-aalis ng mabibigat na kasalanan, unti-unting nagpapahina sa mga bunga ng impiyerno, at nagdadala sa pangmatagalang mapalad na hantungan gaya ng Śiva-loka. Pagkaraan ay lumipat ang salaysay sa halimbawa ng isang hari: si Dharmasakha ng angkang Kekaya. Matuwid at matagumpay siya sa pamamahala, ngunit nagdurusa dahil walang tagapagmana kahit marami siyang asawa at nagsagawa ng maraming gawaing-dharma—dāna, yajña tulad ng Aśvamedha, pamamahagi ng pagkain, śrāddha, at mantra-japa. Matapos ang mahabang panahon, nagkaroon siya ng iisang anak na lalaki, si Sucandra; subalit nang masugatan ito ng turok ng alakdan, nabalisa ang hari sa kahinaan ng pagpapatuloy ng lahi. Kumonsulta siya sa mga ṛtvij at sa purohita upang humingi ng paraang ayon sa dharma upang magkaroon ng maraming anak—mainam kung tig-isa sa bawat asawa. Ipinayo ng mga pari ang paglalakbay sa rehiyong Gandhamādana/Setu patungo sa Hanumat-Kuṇḍa, ang banal na pagligo, at ang pagsasagawa ng putrīyeṣṭi sa pampang. Naglakbay ang hari kasama ang sambahayan at mga kagamitang pang-ritwal, nagpatuloy sa pagligo at tinapos ang seremonya, nagbigay ng saganang dakṣiṇā at mga handog, at umuwi. Sa takdang panahon, bawat asawa ay nagsilang ng isang anak na lalaki—mahigit sandaang lahat; hinati ng hari ang mga kaharian sa kanila, bumalik sa Setu upang magtapasya sa Hanumat-Kuṇḍa, namatay nang payapa at sinasabing nakaabot sa Vaikuṇṭha; ang mga anak ay namuno nang walang alitan. Sa phalaśruti, sinasabing ang pagbasa o pakikinig nang may taimtim na pagtuon ay nagdudulot ng ligaya sa dalawang daigdig at pakikisama sa banal.
Adhyaya 16
अगस्त्यतीर्थमहिमा तथा कक्षीवान्-स्वनय-कथा (Glory of Agastya Tīrtha and the Kakṣīvān–Svanaya Narrative)
Isinalaysay ni Sūta ang sunod-sunod na paglalakbay-dambana: nagsisimula sa pagligo sa kuṇḍa ni Hanumān at nagpapatuloy sa Agastya Tīrtha. Sinasabing itinatag ito ni Kumbhayoni (ṛṣi Agastya) sa sinaunang alitan na kinasasangkutan ng Meru at Vindhya, nang ang paglaki ng Vindhya ay nagbanta sa balanse ng sansinukob. Ayon sa tagubilin ni Śiva, pinigil ni Agastya ang Vindhya; at inilipat ang banal na pantas sa rehiyong Gandhamādana, kung saan itinatag niya ang isang tīrtha na lubhang mapagpala at tinawag sa kanyang pangalan. Mariing ipinahayag ang phala: ang pagligo at pag-inom ng tubig doon ay sinasabing nag-aalis ng paulit-ulit na kapanganakan, at ang pook ay walang kapantay sa tatlong panahon sa pagbibigay ng kapwa tagumpay sa daigdig at bungang nakatuon sa kalayaan (mokṣa). Pagkaraan, lumilipat ang kabanata sa isang kuwentong halimbawa: si Kakṣīvān, anak ni Dīrghatamas, ay nagtapos ng malawak na pag-aaral ng Veda sa ilalim ni Udanka at pinayuhang manirahan nang may disiplina sa Agastya Tīrtha sa loob ng tatlong taon; ipinangako sa kanya ang paglitaw ng isang elepanteng may apat na pangil bilang kaloob na sasakyan. Nanata ang anak na babae ng haring Svanaya na pakakasalan lamang ang darating sakay ng gayong elepante; sa pagsunod ni Kakṣīvān, natupad ang kundisyon at naganap ang kasalang ayon sa dharma. Ipinapakita rin ang pormal na paghingi ng pahintulot sa pamamagitan ng sugo na si Sudaśana kay Dīrghatamas, na pumayag at naglakbay sa tīrtha, pinatitibay ang wastong asal sa pahintulot sa pag-aasawa, pagtupad sa panata, at disiplina sa banal na pook.
Adhyaya 17
कक्षीवद्विवाहः — Kakṣīvān’s Marriage at Agastya-tīrtha (Rituals, Gifts, and Phalaśruti)
Isinasalaysay ng kabanatang ito ang isang kasalan sa Agastya-tīrtha sa loob ng tanawin ng Setukhaṇḍa. Ikinuwento ni Sūta na si Kakṣīvān, sa pagsunod sa tagubilin ng guro at sa paghahanap ng angkop na paraan upang magpakasal, ay dumating sa tīrtha. Nabalitaan ni Haring Svanaya na naroon sa pampang ang pantas na si Dīrghatamas (kasama ang kanyang anak) kaya siya’y nagbigay-galang; dumating din si Udanka kasama ang mga alagad upang maligo sa Rāmasetu/Dhanuṣkoṭi at lumahok bilang may kapangyarihang tagapangasiwa ng ritwal. Sumunod ang mga tuntunin ng pagtanggap (pagbati, pagpapala, pag-aalay ng arghya), ang pagtatakda ng mapalad na oras, at ang pag-aayos sa paghatid sa nobya mula sa palasyo. Inilarawan ang kasal sa mga pampublikong mapalad na gawain: prusisyon, pagtanggap na nīrājana, pagpapalitan ng kuwintas na bulaklak, pagtatatag ng sagradong apoy, lājā-homa at kaugnay na mga hakbang, at ang pormal na paghawak-kamay (pāṇigrahaṇa) sa ilalim ng pangangasiwa ni Udanka. Pagkaraan, nagpakain ang hari at nagbigay ng malalaking handog sa mga Brahmin, at nagkaloob ng saganang strīdhana at mga regalong parang dote sa kanyang anak na babae. Bumalik ang mga pantas sa kanilang ashram sa Veda-araṇya, umuwi ang hari sa lungsod, at nagwakas ang kabanata sa phalaśruti: ang pakikinig o pagbigkas sa sinaunang salaysay na nakaugat sa Veda ay nagdudulot ng kagalingan at nagpapawi ng hirap at karalitaan.
Adhyaya 18
रामतीर्थ-रघुनाथसरः-माहात्म्य तथा धर्मपुत्रप्रायश्चित्तवर्णनम् (Rāma-tīrtha and Raghunātha-saras Māhātmya; Yudhiṣṭhira’s Expiation Narrative)
Nagbubukas ang kabanata sa isang tala ng paglalakbay sa mga tīrtha: maligo sa Kumbhasaṃbhava-tīrtha at magtungo sa Rāma-kuṇḍa upang mapawi ang kasalanan. Pagkatapos, pinupuri ang Raghunātha-saras bilang pook na pumapawi ng pāpa; kahit munting handog sa mga nakaaalam ng Veda ay dumodoble ang bisa ng puṇya, at ang pag-aaral at japa ay nagiging higit na mabunga. Ipinakikilala ni Sūta ang banal na kasaysayan ni Sutīkṣṇa, alagad ni Agastya, na tapat sa mga paa ni Rāma. Sa pampang ng Rāmacandra-saras, nagsagawa siya ng mahigpit na tapas, walang patid na inuusal ang anim-na-pantig na Rāma-mantra, at naghandog ng mahabang himno ng pagpupugay sa mga gawa at mga pangalan ni Rāma. Sa patuloy na pagsasanay at paglilingkod sa tīrtha, naging matatag at dalisay ang kanyang bhakti, kasabay ng pananaw na di-dalawa (non-dual) at tala ng mga siddhi-yoga na itinuturing na pangalawang bunga. Pinalalawak pa ang pangakong pagliligtas ng pook: itinatag ni Rāma ang isang dakilang liṅga sa pampang para sa kapakanan ng mga nilalang; ang pagligo at darśana sa liṅga ay sinasabing humahantong sa mokṣa. Sumunod ang halimbawa ni Dharmaputra (Yudhiṣṭhira) na agad napalaya sa kasalanang dulot ng di-katotohanan; nang magtanong ang mga rishi, isinalaysay ni Sūta ang pangyayari sa Mahābhārata tungkol sa pagkamatay ni Droṇa, ang estratehikong pahayag hinggil sa “Aśvatthāmā,” at ang bigat na moral na sumunod. Paglaon, isang tinig na walang katawan ang nagbabala laban sa paghahari nang walang prāyaścitta; dumating si Vyāsa at nagtakda ng lunas na nakatuon sa Rāma-setu sa katimugang dagat. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pagbigkas o pakikinig ay nagdadala sa Kailāsa at nagpapalaya sa paulit-ulit na kapanganakan.
Adhyaya 19
श्रीलक्ष्मणतीर्थ-माहात्म्य एवं बलभद्र-ब्रह्महत्या-शोधन (Lakṣmaṇa-tīrtha Māhātmya and Balabhadra’s Expiation Narrative)
Binubuksan ang kabanata sa paglalarawan ni Sūta sa dakilang bisa ng pagligo sa Lakṣmaṇa-tīrtha. Ang tubig nito’y itinatanghal na tagapaglinis ng pāpa, panlaban sa karalitaan, at tagapaghatid ng mga mapalad na bunga—mahabang buhay, karunungan, at supling. Ang pampang ay lalo pang pinabanal sa mantra-japa na nagbibigay ng kahusayan sa śāstra, at sa pagtatatag ni Lakṣmaṇa ng dakilang liṅga na tinawag na Lakṣmaṇeśvara, kaya’t nabuo ang pinagsamang pagsamba sa tubig at liṅga. Pagkaraan, tinanong ng mga ṛṣi kung paano nagkaroon si Balabhadra ng brahmahatyā at paano ito napawi. Isinalaysay ni Sūta na nanatiling walang kinikilingan si Balabhadra sa digmaan sa Kurukṣetra sa pagdadahilang paglalakbay sa mga tīrtha; sa pagdating niya sa Naimiṣāraṇya, nagalit siya sa isang Sūta na nakaupo sa mataas na upuan nang hindi tumatayo o nagbibigay-galang. Sa parusa, pinatay niya ito gamit ang talim ng kuśa; ipinahayag ng mga pantas na ito’y mabigat na brahma-vadha at iniutos ang prāyaścitta para sa lokasaṅgraha. Hiniling ng mga pantas na patayin niya ang demonyong si Balvala na dumudungis sa kanilang yajña; winasak ni Balabhadra si Balvala at nagsagawa ng isang taong tīrtha-vrata. Gayunman, sinundan pa rin siya ng maitim na anino ng karumihan at may tinig na nagsabing hindi pa ganap ang pagkapawi. Sa huli, itinuro siya sa Gandhamādana sa Rāma-setu: maligo sa Lakṣmaṇa-tīrtha at yumukod sa liṅga; nang gawin niya, pinatotohanan ng tinig na lubos na siyang nalinis. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pagbasa o pakikinig nang may pagninilay ay umaakay sa mokṣa, ang kalayaang walang pagbabalik (apunarbha-va).
Adhyaya 20
जटातीर्थमाहात्म्य (Jatātīrtha Māhātmya: The Glory of Jatātīrtha)
Ang kabanatang ito ay isang tīrtha-māhātmya na inihahain bilang aral tungkol sa panloob na paglilinis at pag-alis ng kamangmangan. Kinausap ni Sūta ang mga brāhmaṇa at itinuro na mula sa dakilang tīrtha ni Lakṣmaṇa (na sinasabing pumupuksa sa kasalanang brahmahatyā) ay dapat magpatuloy ang mga naghahanap sa Jatātīrtha upang makamit ang citta-śuddhi. Pinupuna ng teksto ang pakikibahagi sa Vedānta na puro salita lamang—pagtatalo, pakikipagdebate, at pagkakabuhol sa iskolarship—sapagkat kapag pinaghaharian ng kontrobersiya, maaaring hindi luminis ang isip. Bilang “magaan na paraan” (laghūpāya), itinatanghal ang Jatātīrtha bilang tuwirang daan sa antaḥkaraṇa-śuddhi, ajñāna-nāśa, at pag-usbong ng jñāna na humahantong sa mokṣa at sa pagdama ng Akhaṇḍa-saccidānanda (di-nahahating pag-iral-kamalayan-kaligayan). Ipinapako ang kabanalan ng pook sa mga salaysay ng pinagmulan: sinasabing itinatag ito ni Śambhu para sa kapakinabangan ng lahat, at si Rāma naman, matapos talunin si Rāvaṇa, ay hinugasan ang kaniyang jaṭā sa tubig nito kaya napangalanan ang lugar. May mga pahayag ng paghahambing ng gantimpala na nagsasabing kahit isang paligo rito ay mabisa, katumbas o higit pa sa mga tanyag na siklo ng banal na pagligo. Sumusunod ang isang halimbawang pang-aral: tinanong ni Śuka si Vyāsa tungkol sa lihim na paraan na nagdudulot ng paglilinis ng isip, kaalaman, at ganap na paglaya; itinuro ni Vyāsa ang Jatātīrtha. Iba pang mga naunang halimbawa (si Bhṛgu na tinuruan ni Varuṇa; si Durvāsā; si Dattātreya) ang nagpapatibay na ang pagligo lamang—walang yajña, japa, pag-aayuno, o masalimuot na pagtalima—ay nagdudulot ng buddhi-śuddhi. Sa wakas, sinasabi ng phalaśruti na ang pagbasa o pakikinig sa adhyāya na ito ay naglilinis ng mga kasalanan at nagbibigay ng kalagayan/kapupuntahang Vaiṣṇava.
Adhyaya 21
लक्ष्मीतीर्थमाहात्म्य (Laxmī-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Lakṣmī Tīrtha
Ang kabanatang ito ay isinalaysay ni Sūta sa mga pantas, na naglalahad ng sunod-sunod na mga tīrtha at itinatampok ang Lakṣmī-tīrtha bilang huwarang pook ng paglilinis at kasaganaan. Sa simula, itinakda ang ritwal na pagpasok: matapos maligo sa Jaṭā-tīrtha—na sinasabing sumisira ng kasalanan—ang nalinis na manlalakbay ay tutungo sa Lakṣmī-tīrtha, kung saan ang pagligo na may wastong layon at panata ay tumutupad sa ninanais. Isinisingit ang isang halimbawa mula sa epiko: si Yudhiṣṭhira (Dharmaputra) sa Indraprastha ay sumangguni kay Śrī Kṛṣṇa tungkol sa dharma na nagdudulot ng dakilang paghahari at pag-unlad. Itinuro ni Kṛṣṇa ang rehiyon ng Bundok Gandhamādana, at pinangalanan ang Lakṣmī-tīrtha bilang natatanging sanhi ng aiśvarya; ang pagligo roon ay nagpaparami ng yaman at ani, nagpapahina sa mga kaaway, nagpapalakas ng kapangyarihang kṣātra, nag-aalis ng kasalanan, at nagpapabawas ng karamdaman. Sinunod ni Yudhiṣṭhira ang mga niyama, paulit-ulit na naligo sa loob ng isang buwan, at naghandog ng malalaking dāna sa mga brāhmaṇa, kaya nagkaroon ng kakayahang isagawa ang Rājasūya. Pagkaraan, itinuro ni Kṛṣṇa na ang Rājasūya ay nangangailangan muna ng digvijaya (pananakop sa mga direksiyon) at pangongolekta ng tributo; tinupad ito ng mga Pāṇḍava, nagbalik na may napakaraming kayamanan, at isinagawa ni Yudhiṣṭhira ang sakripisyo na may malawak na pamamahagi ng handog. Sa wakas, malinaw na iniuugnay ang lahat ng bunga sa māhātmya ng Lakṣmī-tīrtha; ayon sa phalaśruti, ang pagbasa o pakikinig nito ay pumupuksa sa masasamang panaginip, nagbibigay ng ninanais, nagdudulot ng kasaganaan sa buhay na ito, at nangangako ng mokṣa sa dulo ng buhay matapos ang makatarungang pagtamasa ng mga ginhawa sa mundo.
Adhyaya 22
अग्नितीर्थमहात्म्य (Agnitīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Agni Tīrtha)
Binubuksan ng kabanata ang pagtuturo ni Śrī Sūta sa mga manlalakbay mula Lakṣmītīrtha patungong Agnitīrtha, na ipinapahayag bilang tīrtha na may pinakadakilang bisa at dakilang puṇya, at kayang magwasak ng mabibigat na kasalanan kapag nilapitan nang may bhakti. Nagtanong ang mga ṛṣi tungkol sa pinagmulan, kinalalagyan, at natatanging kapangyarihan ng Agnitīrtha. Isinalaysay ni Sūta ang isang nakapaloob na pangyayari kay Rāma: matapos talunin si Rāvaṇa at italaga si Vibhīṣaṇa bilang hari ng Laṅkā, naglakbay si Rāma sa rutang Setu kasama si Sītā, Lakṣmaṇa, mga deva, mga pantas, mga ninuno, at mga vānarā. Sa Lakṣmītīrtha, sa harap ng maraming saksi, tinawag ni Rāma si Agni upang patunayan ang kalinisan ni Sītā; nagpakita si Agni, pinuri ang katapatan ni Sītā, at ipinahayag na si Sītā ang walang hanggang banal na kabiyak ni Viṣṇu sa lahat ng avatāra. Ang pook na pinag-angat ni Agni mula sa tubig ay tinawag na Agnitīrtha. Pagkaraan, itinatakda ang asal ng paglalakbay-dambana: pagligo nang may debosyon, pag-aayuno, paggalang sa marurunong na brāhmaṇa, at pagbibigay-dāna—tela, yaman, lupa, at isang dalagang nararapat ang ayos—na nagbubunga ng pag-alis ng kasalanan at Viṣṇu-sāyujya. Sinundan ito ng mahabang halimbawa: si Duṣpaṇya, anak ng mangangalakal, ay paulit-ulit na pumatay ng mga bata, ipinatapon, sinumpa ng isang pantas, nalunod, at nagtiis nang matagal bilang piśāca. Sa huli, itinuturo ang habag at ang lunas na pagsasagawa ng sagradong ritwal (binabanggit sina Agastya/Sutīkṣṇa na naghahanap ng ginhawa sa Agnitīrtha), na nagpapatibay na ang mga ritong nakaugat sa banal na pook ay naglilinis at nagbabalik-loob kapag sinasabayan ng wastong etika.
Adhyaya 23
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Glory of Chakratīrtha): Sudarśana’s Protection and Savitṛ’s Restoration
Ang kabanatang ito ay inihaharap bilang pangaral ni Sūta tungkol sa sunod-sunod na paglalakbay-dambana: matapos maligo sa Agnitīrtha—na pinupuri bilang pumupuksa sa lahat ng kasalanan—ang nalinis na manlalakbay ay itinuturo patungo sa Chakratīrtha. Sinasabi ng teksto na ang pagligo sa Chakratīrtha na may tiyak na layon ay nagbubunga ng katumbas na kaganapan ng ninanais, kaya’t ang pook na ito’y kinikilalang lugar ng pagtupad ng panalangin sa loob ng banal at makatarungang paglalakbay. Itinatag ang kapangyarihan ng tīrtha sa isang sinaunang pangyayari: ang pantas na si Ahirbudhnya ay nagsagawa ng tapas sa Gandhamādana ngunit ginambala ng nakatatakot na mga rākṣasa na nagnanais humadlang sa pag-austeridad. Dumating si Sudarśana, winasak ang mga humahadlang, at sinasabing nananatiling naroroon sa tīrtha upang tumugon sa dalangin ng mga deboto; kaya tinawag itong Chakratīrtha, at ipinahahayag na ang mapaminsalang salot mula sa gayong mga nilalang ay hindi sumisibol doon. Isang ikalawang alamat ang nagpapaliwanag sa bansag na “chinna-pāṇi” (naputol ang mga kamay) ni Savitṛ/Āditya: nang gipitin ang mga deva ng mga daitya, sumangguni sila kay Bṛhaspati at lumapit kay Brahmā, na nag-utos ng Māheśvara Mahāyajña sa Gandhamādana sa ilalim ng pag-iingat ng biyaya ni Sudarśana. Inililista ang mga tungkulin ng mga ṛtvij (hotṛ, adhvaryu, atbp.) upang patunayan ang pagiging wasto ng ritwal. Sa pamamahagi ng makapangyarihang bahagi ng prāśitra, naputol ang mga kamay ni Savitṛ sa pagdikit dito, at nagkaroon ng krisis. Pinayuhan siya ni Aṣṭāvakra na maligo sa kalapit na tīrtha (dating Munitīrtha, ngayo’y Chakratīrtha); pag-ahon niya, naibalik ang kaniyang mga kamay bilang gintong mga kamay. Sa phalaśruti, ipinangako na ang pagbasa o pakikinig sa kabanatang ito ay tumutulong sa pagbabalik ng kabuuan ng katawan, nagbibigay ng ninanais na layunin, at nagkakaloob ng kalayaan sa naghahangad ng mokṣa.
Adhyaya 24
शिवतीर्थमाहात्म्ये कालभैरवब्रह्महत्याशमनवृत्तान्तः (Śivatīrtha Māhātmya: The Kālabhairava Narrative of Brahmahatyā Pacification)
Nagbubukas ang kabanata sa tagubilin ng paglalakbay-dambana: matapos maligo sa Cakratīrtha, dapat magtungo sa Śivatīrtha; ang paglulubog doon ay pinupuri na nakatutunaw ng napakalalaking naipong mabibigat na kasalanan. Nang tanungin kung bakit nagkaroon si Kālabhairava ng dungis na brahmahatyā, isinalaysay ni Sūta ang dating pagtatalo nina Brahmā at Viṣṇu tungkol sa kung sino ang pangunahing sanhi ng kosmos. Namagitan ang mga Veda at ipinahayag na may Panginoong higit sa kanilang dalawa; ipinaliwanag ng Praṇava (Oṃ) ang pagkalampas-sa-lahat ni Śiva at ang Kanyang pamamahala sa mga guṇa: si Brahmā para sa paglikha (rajas), si Viṣṇu para sa pag-iingat (sattva), at si Rudra para sa pagkalusaw (tamas). Ngunit nanatiling nalilinlang si Brahmā at nagpakita ng nagliliyab na ikalimang ulo; inatasan ni Śiva si Kālabhairava na putulin iyon, at ang brahmahatyā ay naging isang personipikadong puwersang sumunod kay Bhairava. Itinakda ni Śiva ang landas ng paglilinis: paglalagalag bilang pulubi-asceta na may mangkok na bungo (kapāla), pagpasok sa Vārāṇasī upang mabawasan ang dungis, at sa huli ay pagligo sa Śivatīrtha malapit sa Gandhamādana sa tabi ng timog na dagat upang lipulin ang nalalabi. Pagkatapos ng paglulubog, pinagtibay ni Śiva ang ganap na pagdalisay at iniutos na itatag ang bungo sa Kāśī, na pinagmulan ng Kapālatīrtha. Nagtatapos ito sa phalāśruti: ang pagbigkas at pakikinig sa māhātmya ay sinasabing nag-aalis ng pagdurusa at nagtatanggal ng mabibigat na pagkukulang.
Adhyaya 25
Śaṅkhatīrtha Māhātmya (शंखतीर्थमाहात्म्य) — Purification from Kṛtaghnatā (Ingratitude)
Isinalaysay ni Sūta ang dakilang bisa ng Śaṅkhatīrtha bilang pook ng paglilinis: ang banal na pagligo (snāna) rito ay sinasabing nakapapawi kahit ng mabibigat na pagkakasalang moral, lalo na ang kṛtaghnatā (kawalan ng utang-na-loob/di-pagkilala sa kabutihan), kabilang ang mga pagkakasala laban sa ina, ama, at guro. Ipinakikilala ng kabanata ang isang itihāsa: ang pantas na si Vatsanābha ay nagsagawa ng mahabang tapas na may di-matitinag na katahimikan ng katawan, hanggang matakpan siya ng bunton ng anay (valmīka). Dumating ang marahas at tuluy-tuloy na bagyo sa lupain. Ang Dharma na isinakatao, dahil sa habag at paghanga sa katatagan ng pantas, ay nag-anyong isang malaking kalabaw (mahiṣa) upang salagin ang ulan at protektahan si Vatsanābha sa loob ng pitong araw. Pagkatapos ng bagyo, nakita ng pantas ang kalabaw, pinag-isipan ang asal nitong tila ayon sa dharma, ngunit nagbalik pa rin sa pagninilay at tapas. Di naglaon, nabalisa ang kanyang isipan; sa pagsisiyasat sa sarili, natukoy niyang ang sanhi ay ang hindi niya paggalang at pagtanaw ng utang-na-loob sa tagapagligtas—na inunawa niyang kṛtaghnatā—kaya naisip pa niyang wakasan ang sarili bilang pagtubos. Nagpahayag si Dharma ng tunay na anyo, pinigil ang gagawin, at nagtakda ng lunas na hindi marahas: maligo sa Śaṅkhatīrtha sa Gandhamādana. Nang makaligo si Vatsanābha, nakamit niya ang kadalisayan ng isip at sinasabing umabot sa brahma-bhāva. Sa wakas, inuulit ang bisa ng tīrtha at ang phalaśruti: ang debosyonal na pagbasa o pakikinig sa kabanatang ito ay tumutulong sa mga bungang nakatuon sa paglaya.
Adhyaya 26
Tīrthatraya-Āvāhana and Jñāna-Upadeśa (यमुनागङ्गागयातीर्थत्रयप्रादुर्भावः)
Binubuksan ng adhyayang ito sa pagsasalaysay ni Sūta ng sunod-sunod na lohika ng paglalakbay-dambana: matapos ang mga ritwal sa Śaṅkhatīrtha, tutungo sa Yamunā, Gaṅgā, at Gayā—tatlong tanyag na tīrtha na kilala sa pag-aalis ng hadlang, pagpapagaan ng pagdurusa, at lalo na sa pagwasak ng kamangmangan at pagbibigay ng kaalaman. Nagtanong ang mga ṛṣi kung paano naparoon ang tatlong tīrtha sa Gandhamādana at kung paano nagkamit ng jñāna si Haring Jānaśruti sa pamamagitan ng pagligo. Isinalaysay ni Sūta ang tungkol sa ermitanyong si Raikva (tinatawag ding Sayugvāṅ), na may kapansanan mula pagkasilang ngunit may napakalakas na tapas. Dahil hindi makapaglakbay, nagpasya siyang tawagin (āvāhana) ang mga tīrtha sa pamamagitan ng mantra at pagninilay. Mula sa kailaliman ng lupa ay lumitaw ang Yamunā, Gaṅgā (Jāhnavī), at Gayā, nag-anyong tao, at hiniling na manatili sa lugar ng kanilang paglitaw. Ang mga pook na iyon ay naging Yamunātīrtha, Gaṅgātīrtha, at Gayātīrtha; at ang pagligo roon ay sinasabing nag-aalis ng avidyā at nagpapasibol ng kaalaman. Pagkaraan, lumipat ang salaysay kay Haring Jānaśruti, bantog sa pag-aaruga sa panauhin at sa pagkakaloob. Sa pag-uusap ng mga makalangit na pantas na nag-anyong gansa, inihambing ang kanyang kabutihang-loob sa higit na mataas na brahmajñāna ni Raikva. Nabagabag ang hari, hinanap si Raikva, nag-alay ng yaman, at humingi ng turo. Tinanggihan ni Raikva ang pagtantya sa espirituwal sa pamamagitan ng materyal; at nagwawakas ang adhyaya sa aral na ang paglayo ng loob sa saṃsāra at maging sa merito/demerito ang kailangan upang makamtan ang di-dalawang kaalaman, na siyang ganap na tagapagpawi ng kamangmangan patungo sa brahmabhāva.
Adhyaya 27
Kotitīrtha-māhātmya and Pilgrimage Ethics (कोटितीर्थमाहात्म्य तथा तीर्थयात्रानैतिकता)
Sa Kabanata 27, isinalaysay ni Sūta sa mga ṛṣi ang isang nakaayos na paglalakbay sa mga tīrtha at ang aral kung bakit mahalaga ang pagligo ayon sa dinaanang ruta. Binubuksan ito sa payo na ang pilgrim na nakaligo nang wasto sa Yamunā, Gaṅgā, at Gayā ay dapat magtungo sa Kotitīrtha—isang banal na pook na tanyag sa lahat, nagbibigay ng kasaganaan, nagdudulot ng kadalisayan, sumisira sa kasalanan, at nagpapawi ng masasamang panaginip at malalaking hadlang. Ipinapaliwanag ang pinagmulan: matapos mamatay si Rāvaṇa, hinangad ni Rāma ang paglaya mula sa brahmahatyā at nagtatag ng liṅga na tinawag na Rāmanātha sa Gandhamādana. Dahil walang angkop na tubig para sa abhiṣeka, inalala niya si Jāhnavī (Gaṅgā) at tinusok ang lupa gamit ang “koṭi” (dulo) ng kanyang pana, kaya sumibol ang Gaṅgā; dito nagmula ang pangalang Kotitīrtha. Ang pagligo rito ay itinuturing na sukdulang paglilinis: maaaring hindi mapawi ng ibang tīrtha ang malalim na naipong demerit, ngunit ang paliligo sa Kotitīrtha ay sinasabing tumutunaw maging ng naipon sa maraming kapanganakan. Nagtanong ang mga ṛṣi: kung sapat na ang Kotitīrtha, bakit kailangan pang maligo sa iba? Sumagot si Sūta sa etika ng paglalakbay-dambana: ang paglampas at pagwawalang-bahala sa mga tīrtha/templo na nadaanan ay nagdudulot ng “tīrthātikrama-doṣa” (kasalanan ng paglampas), kaya dapat gawin ang mga paliligo sa gitna ng ruta, at ang Kotitīrtha ang huling nag-aalis ng natitirang dungis. Bilang halimbawa, napalaya si Rāma mula sa brahmahatyā at nagbalik sa Ayodhyā; si Kṛṣṇa naman, sa payo ni Nārada para sa loka-śikṣā, ay naligo sa Kotitīrtha upang ma-neutralisa ang “doṣa” na itinatakda ng lipunan sa pagpatay kay Kaṃsa, ang kanyang tiyuhin sa ina, at saka bumalik sa Mathurā. Sinasabi ng phala-śruti na ang pakikinig o pagbigkas ng kabanatang ito ay nagpapalaya sa brahmahatyā at kaugnay na mga kasalanan.
Adhyaya 28
साध्यामृततीर्थमाहात्म्यं तथा पुरूरवोर्वशी-वियोगशापमोक्षणम् (The Glory of Sādhyāmṛta Tīrtha and the Curse-Release of Purūravas and Urvaśī)
Binubuksan ang kabanata sa paglalarawan ni Sūta sa Koṭitīrtha at sa pagtuon sa Sādhyāmṛta, isang dakilang tīrtha sa Gandhamādana na pinupuri bilang natatanging mabisa para sa banal na pagligo. Ipinahahayag ng mga pahayag ng bunga (phala) na ang Sādhyāmṛta-snāna ay higit pa sa pag-aayuno at pagtitiis, brahmacarya, paghahandog na yajña, at pagkakawanggawa sa pagbibigay-linis at pag-akyat sa mas mataas na kalagayan; ang pagdampi sa tubig nito ay sinasabing agad sumusunog sa kasalanang nakakabit sa katawan. Ang mga naliligo bilang pagsisisi ay pinararangalan sa Viṣṇuloka, at maging ang mabibigat ang karma ay nakaiiwas sa nakapanghihilakbot na mga impiyerno. Sumunod ang huwarang salaysay: nagkaisa si Haring Purūravas at ang apsaras na si Urvaśī sa ilalim ng mga kundisyon (bawal makita ang kahubaran, bawal kumain ng tira-tirang pagkain, at dapat pangalagaan ang dalawang kordero). Nagbalak ang mga Gandharva upang masira ang kasunduan; sa kislap ng kidlat ay nakita ang hari na walang saplot kaya umalis si Urvaśī. Kalaunan sa korte ni Indra, habang sumasayaw si Urvaśī, kapwa sila natawa at isinumpa ni Tumburu ang agarang paghihiwalay. Nakiusap si Purūravas kay Indra, at itinuro ni Indra ang paglalakbay-pananampalataya sa Sādhyāmṛta—pinaglilingkuran ng mga deva, siddha, at mga yoging ermitanyo—na hayagang sinasabing nagbibigay ng bhukti at mukti at nag-aalis ng sumpa. Naligo roon si Purūravas, napawalang-bisa ang sumpa, muling nakapiling si Urvaśī, at nagbalik sa Amarāvatī. Sa phalaśruti: ang pagligo upang maghangad ay nagdudulot ng ninanais at langit; ang pagligo nang walang pagnanasa ay humahantong sa mokṣa; ang pagbigkas o pakikinig sa kabanata ay nagkakaloob ng kapalarang nakatuon sa Vaikuṇṭha.
Adhyaya 29
Sarvatīrtha-Māhātmya (मानसतीर्थ / सर्वतीर्थ माहात्म्य) — The Glory of the ‘All-Tīrthas’ Bath
Binubuksan ang kabanata sa paglalarawan ni Sūta ng isang paglilinis: ang disiplinadong manlalakbay, matapos maligo sa naunang pook na nagbibigay-laya, ay tutungo sa “Sarvatīrtha,” na itinatanghal na lubhang mapagpala at kayang magwasak maging ng mabibigat na kasalanan. Inilalarawan na nanginginig ang mga dungis ng asal sa harap ng naliligo, at sinasabi na ang mga biyayang karaniwang nakukuha sa mahabang pagbigkas ng Veda, malalaking yajña, pagsamba sa mga diyos, pag-aayuno sa banal na araw, at japa ng mantra—ay maaaring makamtan dito sa pamamagitan lamang ng paglubog sa tubig. Tinanong ng mga ṛṣi kung paano nagkaroon ng pangalang “Sarvatīrtha,” kaya isinalaysay ni Sūta ang kuwento ng asetikong mula sa angkan ni Bhr̥gu na si Sucaritā—bulag, matanda, at di makapaglakbay sa lahat ng tīrtha sa India. Upang makahanap ng katumbas na paraan, nagsagawa siya ng mahigpit na Śaiva austerities sa Gandhamādana malapit sa timog na karagatan: pagsamba sa tatlong panahon ng araw, paggalang sa panauhin, pag-aayuno at pagtitiis ayon sa panahon, paglalagay ng banal na abo, pagsusuot ng rudrākṣa, at tuluy-tuloy na disiplina. Nalugod si Śiva at nagpakita, ibinalik ang kanyang paningin, at pinahilingin siya ng biyaya. Hiniling ni Sucaritā ang bunga ng pagligo sa lahat ng tīrtha nang hindi naglalakbay. Ipinahayag ni Śiva na tatawagin Niya ang lahat ng tīrtha upang manahan sa mismong lugar na iyon—na pinabanal ng Setu ni Rāma—kaya ito’y naging “Sarvatīrtha,” na tinatawag ding “Mānasa Tīrtha,” na nagbibigay ng layuning makamundo at ng paglaya. Pagkaligo ni Sucaritā ay agad siyang nagbagong-lakas at nagkabata; inutusan siyang manirahan doon, maligo nang palagian habang inaalala si Śiva, at iwasan ang malalayong paglalakbay. Sa wakas, nakamit niya si Śiva sa dulo ng buhay, at sinasabi ng phalaśruti na ang pagbasa o pakikinig sa salaysay na ito ay nagpapalaya sa mga kasalanan.
Adhyaya 30
धनुष्कोटि-तीर्थमाहात्म्य (Dhanuskoṭi Tīrtha-Māhātmya)
Ang kabanatang ito ay isang tīrtha-māhātmya tungkol sa Dhanuskoṭi, na isinalaysay ni Sūta sa mga tagapakinig sa Naimiṣa. Una nitong ipinahahayag na ang maayos at may disiplina na pagligo at pagdulog sa Dhanuskoṭi ay nakapaglilinis kahit ng mabibigat na kasalanan. Pagkaraan, inililista ang dalawampu’t walong daigdig ng impiyerno (naraka) at sinasabing ang sinumang maligo roon—o kahit umugnay sa lugar sa pamamagitan ng pag-alaala, pagsasalaysay, o pagpupuri—ay makaiiwas sa mga pook ng parusa. Sumusunod ang mga halimbawang pang-etika: mga mapanirang gawa tulad ng pagnanakaw, pagtataksil, karahasan, pamumuhay na salungat sa dharma, paglabag sa dangal sa pakikipagtalik, pang-aabuso sa kapangyarihan, at pagwasak sa mga pamantayan ng ritwal ay itinatambal sa kani-kaniyang naraka; at paulit-ulit na inuulit na ang pagligo sa Dhanuskoṭi ang pumipigil sa pagbagsak na iyon. Pinalalawak din ang tala ng phala (bunga ng kabanalan), na itinuturing na katumbas ng malalaking handog at dakilang sakripisyo (gaya ng aśvamedha), at nagbubunga ng pagkakilala sa sarili at apat na paraan ng paglaya. Sa huli, ipinaliliwanag ang pinagmulan ng pangalan: matapos magapi si Rāvaṇa at mailuklok si Vibhīṣaṇa, nakiusap si Vibhīṣaṇa kay Rāma tungkol sa setu; naging “Dhanuskoṭi” ang lugar dahil sa tanda o gawa ni Rāma na kaugnay ng kanyang pana, na nagpakabanal sa pook. Nagtatapos ang kabanata sa paglalagay sa Dhanuskoṭi sa mas malawak na tatluhang banal na pook ng Setu at sa muling pagtiyak na ito’y ganap na tagapaglinis at tagapagkaloob ng bhukti at mukti.
Adhyaya 31
Aśvatthāmā’s Night Assault (Suptamāraṇa) and Prescribed Expiation (Prāyaścitta)
Ang kabanatang ito ay inihahain bilang isang talakayang pangteolohiya na nakabatay sa mga tanong. Itinanong ng mga ṛṣi kung paano isinagawa ni Aśvatthāmā ang pagpatay sa mga natutulog (suptamāraṇa) at paano siya napalaya mula sa masamang bunga nito, na may pagbanggit sa paglilinis sa pamamagitan ng paliligo sa isang tīrtha ayon sa sukat na “dulo ng busog”. Isinasalaysay ang huling yugto ng digmaan sa Mahābhārata: matapos bumagsak si Duryodhana, umurong sina Aśvatthāmā, Kṛpa, at Kṛtavarmā sa gubat na malapit sa tubig. Nakita nila ang isang mandaragit na ibon na pumapatay sa mga uwak na natutulog, at inunawa ito ni Aśvatthāmā bilang aral ng taktika para sa paglusob sa gabi. Bagaman tumutol si Kṛpa sa ngalan ng dharma, nagpatuloy si Aśvatthāmā: sumamba siya kay Mahādeva (Śiva), tumanggap ng dalisay na espada, at pumasok sa kampong mahimbing, pinaslang si Dhṛṣṭadyumna at iba pa, habang binabantayan nina Kṛpa at Kṛtavarmā ang tarangkahan. Pagkaraan, hinatulan siya ng mga ascetic dahil sa mabigat na kasalanan. Lumapit si Aśvatthāmā kay Vyāsa upang humingi ng prāyaścitta (pagsisisi at pagtubos), at itinuro sa kanya ang isang buwang tuluy-tuloy na paliligo (snāna) bilang paglilinis sa suptamāraṇa-doṣa. Nagtatapos ang kabanata sa phalāśruti: ang masidhing pagbigkas o pakikinig ay nag-aalis ng kasalanan at nagdudulot ng karangalan sa daigdig ni Śiva.
Adhyaya 32
धनुष्कोटि-माहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya: The Glory of Dhanuṣkoṭi)
Hinarap ni Sūta ang mga pantas sa Naimiṣāraṇya at isinalaysay ang ‘vaibhava’ (kaluwalhatian) ng Dhanuṣkoṭi. Ang haring Soma-vaṃśa na si Nanda ay ipinagkatiwala ang kaharian sa anak na si Dharmagupta at pumasok sa gubat ng pag-aaske. Si Dharmagupta ay namuno ayon sa dharma, nagsagawa ng maraming yajña, at umalalay sa mga Brāhmaṇa; inilarawan ang lipunan na matatag at payapa, walang panggugulo ng mababangis. Sa isang pangangaso sa mapanganib na gubat, dumilim ang gabi; isinagawa ng hari ang panggabing pagtalima at inusal ang Gāyatrī. Isang oso (ṛkṣa) na hinahabol ng leon ang umakyat sa parehong puno at nagmungkahi ng kasunduang moral: magtanggol sa isa’t isa hanggang mag-umaga. Nang makatulog ang oso, sinikap ng leon na udyukan ang pagtataksil; mariing tinuligsa ng oso ang paglabag sa tiwala, sapagkat ang ‘viśvāsa-ghāta’ (pagtataksil sa tiwala) ay mas mabigat kaysa ibang kasalanan. Kalaunan, napaniwala ng leon ang hari na ihulog ang natutulog na oso; ngunit naligtas ito dahil sa bisa ng kabutihan at nagpakilalang isang rishi ng angkan ni Bhṛgu, si Dhyanakāṣṭha, na nasa anyong oso. Isinumpa niya ang hari na mabaliw dahil sa pananakit sa inosenteng natutulog. Ang leon naman ay nahayag na isang yakṣa, si Bhadranāma, kalihim ni Kubera, na naging leon dahil sa sumpa ni Gautama; sa pakikipag-usap kay Dhyanakāṣṭha, napalaya siya at nagbalik sa anyong yakṣa. Dahil sa pagkabaliw ni Dharmagupta, dinala siya ng mga ministro sa amang si Nanda, na sumangguni kay rishi Jaimini. Ipinayo ni Jaimini ang pagligo sa Dhanuṣkoṭi sa katimugang dagat malapit sa Setu—isang tīrtha na sukdulang nagpapadalisay, nakapaglilinis kahit ng mabibigat na dungis. Dinala roon ni Nanda ang anak; sa wastong pagligo at pagsamba kay Rāmanātha (Śiva), agad na nawala ang pagkabaliw. Naghandog si Dharmagupta ng yaman at lupain at muling namuno nang matuwid; pinalawak ng teksto ang bisa ng tīrtha para sa mga suliraning pangkaisipan at pagdurusa. Sa phalaśruti, sinasabing ang pakikinig pa lamang sa salaysay ay nakapagdalisay, at ang pagbigkas ng “Dhanuṣkoṭi” nang tatlong ulit bago maligo ay nagdudulot ng dakilang bunga.
Adhyaya 33
धनुष्कोटि-माहात्म्यं (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Expiation through the Dhanuṣkoṭi Tīrtha
Ang adhyāya na ito ay nasa anyong diyalogo: sa pag-uudyok ng mga ṛṣi, ipinaliwanag ni Sūta ang nakatagong at pambihirang vaibhava (kaluwalhatian) ng Dhanuṣkoṭi Tīrtha. Umiikot ang salaysay sa magkapatid na Arvāvasu at Parāvasu, mga anak ni Raibhya na dalubhasa sa ritwal, na tumulong kay Haring Bṛhaddyumna sa mahabang sattra-yajña nang may ganap na kahusayan at kawastuhan. Nagkaroon ng matinding krisis nang si Parāvasu, pagbalik sa gabi, ay nagkamaling akalain na usa ang kanyang ama sa gubat at napatay ito nang di sinasadya; inilalarawan ito bilang napakalaking paglabag sa diwa ng brahmahatyā. Pinag-usapan ng magkapatid ang pananagutan at prāyaścitta (pagbabayad-sala): ang nakababatang si Arvāvasu ang tumanggap ng mahabang panata kapalit ng nakatatanda, samantalang ipinagpatuloy ni Parāvasu ang mga tungkulin sa paghahandog. Dahil sa tugon ng lipunan at ng hari, itinakwil si Arvāvasu kahit iginiit niyang siya’y walang sala. Nagsagawa siya ng mahigpit na tapas at nagkamit ng banal na pakikipagtagpo sa mga deva. Ipinahayag ng mga deva ang tiyak na lunas: ang pagligo sa Dhanuṣkoṭi sa rehiyong Setu ay makapangyarihang panlinis ng malalaking kasalanan, kabilang ang limang dakilang kasalanan, at nagbibigay ng kapakanan sa daigdig at bunga tungo sa mokṣa. Naligo roon si Parāvasu nang may wastong layon; isang tinig na walang katawan ang naghayag na napuksa ang mabigat na kasalanan, at naganap ang pagkakasundo. Sa phalaśruti, sinasabing ang pagbabasa/pakikinig sa kabanatang ito at ang pagligo sa pook ay nagpapawi ng matitinding kapighatian.
Adhyaya 34
धनुष्कोटिप्रशंसनम् (Praise of Rāma-dhanus-koṭi) — Sṛgāla–Vānara Saṃvāda and the Expiatory Bath
Ipinakilala ni Sūta ang kabanatang ito bilang isang “itihāsa” na pumupuri sa Dhanuṣkoṭi (Rāma-dhanuṣ-koṭi). Dalawang nilalang—isang asong-gubat/jakal (sṛgāla) at isang unggoy (vānara)—ay inilarawang jāti-smara, na nakaaalala ng mga dating kapanganakan, at dati’y magkaibigang tao. Sa tagpo ng libingan o pook ng pagsusunog ng bangkay, tinanong ng unggoy kung bakit hamak ang pagkain at kalagayan ng jakal. Ipinaliwanag ng jakal na sa nakaraang buhay siya’y isang marunong na brāhmaṇa na si Vedaśarman, ngunit nabigo siyang tuparin ang ipinangakong handog sa isang brāhmaṇa; ang kasalanang “nangako ngunit hindi nagbigay” (pratiśrutya-apradāna) ang sanhi ng pagkawala ng naipong kabutihan at ng pagkasilang bilang jakal, kalakip ang mabigat na babala laban sa paglabag sa pangako. Tinanong naman ng jakal ang sanhi ng pagkasilang ng unggoy; umamin ang unggoy na sa nakaraang buhay siya’y brāhmaṇa na si Vedanātha at nagnakaw ng gulay mula sa bahay ng isang brāhmaṇa. Binibigyang-diin ng teksto na ang brahmasva-haraṇa (pagnanakaw ng ari-arian ng brāhmaṇa) ay napakabigat na kasalanan, na nagdudulot ng pagdurusa sa impiyerno at muling pagsilang bilang hayop. Naghahanap ng paglaya, lumapit sila sa banal na pantas na si Sindhudvīpa—nababalutan ng abo, may tripuṇḍra at may suot na rudrākṣa—na nagpatunay sa kanilang mga dating pagkakakilanlan at nagtakda ng lunas: ang paliligo sa Rāma-dhanuṣ-koṭi sa timog na karagatan upang makamtan ang paglilinis. Upang patunayan ang bisa ng tīrtha, isinalaysay ni Sindhudvīpa ang tungkol kay Sumati, anak ng brāhmaṇa na si Yajñadeva, na nalugmok sa masamang samahan, pagnanakaw, paglalasing, at maging sa brahmahatyā; ang kasalanang Brahmahatyā ay inilarawang parang nilalang na humahabol sa kanya. Sa huli, dumating si Durvāsas at nagpahayag na ang paliligo sa Śrī Rāma-dhanuṣ-koṭi ay nagbibigay ng mabilis na paglaya kahit mula sa mabibigat na kasalanan. Pinag-uugnay ng kabanata ang aral ng sanhi at bunga sa asal, ang kapangyarihan ng mga pantas, at ang pag-alis ng kasalanan sa pamamagitan ng banal na pook.
Adhyaya 35
धनुष्कोटिस्नानमाहात्म्यं — The Māhātmya of Bathing at Dhanuṣkoṭi
Ang kabanatang ito ay isang maraming-tinig na pagtalakay sa prāyaścitta—pagbabayad-sala at paglilinis—sa pamamagitan ng pagsasagawa sa mga tīrtha. Tinanong ni Yajñadeva si Durvāsā tungkol sa isang brāhmaṇa na si Durvinīta na, dahil sa pagkalito at pagnanasa, lumabag sa banal na hangganan ukol sa kanyang ina at nagkasala nang mabigat; pagkaraan ay tinupok ng pagsisisi. Isinalaysay ni Durvāsā ang pinagmulan: mula sa lupain ng Pāṇḍya, lumipat sa Gokarṇa dahil sa taggutom, bumagsak sa asal, at naghanap ng patnubay sa mga pantas. May mga pantas na tumanggi sa kanya, ngunit namagitan si Vyāsa at nagtakda ng disiplinang nakaugnay sa lugar at panahon: maglakbay kasama ang ina patungong Rāma-setu/Dhanuṣkoṭi, sa buwan ng Māgha kapag ang araw ay nasa Makara; magpigil-sa-sarili, umiwas sa pananakit at poot, at magsagawa ng tuluy-tuloy na paliligo habang nag-aayuno sa loob ng isang buwan. Naganap ang paglilinis para sa mag-ina. Pagkatapos, nagbigay si Vyāsa ng mas malawak na aral upang makabalik sa buhay-gṛhastha: ahimsa, araw-araw na ritwal (sandhyā, nitya-karma), pagpipigil ng mga pandama, paggalang sa panauhin at nakatatanda, pag-aaral ng śāstra, debosyon kina Śiva at Viṣṇu, japa ng mantra, pagkakawanggawa, at kalinisan sa ritwal. Lumawak pa ang salaysay: isinalaysay ni Sindhudvīpa na dinala ni Yajñadeva ang kanyang anak sa Dhanuṣkoṭi upang mapalaya mula sa brahmahatyā at iba pang kasalanan; isang tinig na walang katawan (aśarīriṇī vāk) ang nagpatunay ng paglaya. Sa huli, sinasabi ng phalaśruti na ang pakikinig o pagbigkas sa adhyāya ay nagkakaloob ng bunga na tulad ng paliligo sa Dhanuṣkoṭi at mabilis na paglapit sa kalagayang wari’y mokṣa, na mahirap maabot kahit ng kapulungan ng mga yogi.
Adhyaya 36
धनुष्कोटि-माहात्म्यम् (Dhanushkoti Māhātmya: Bathing Merit and Mahālaya Śrāddha)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong pag-uusap nina Sūta at ng mga pantas, at gumagamit ng halimbawang salaysay tungkol sa Brahmanang si Durācāra upang ipaliwanag ang dalawang magkakaugnay na aral na etikal at pang-ritwal. Una, ang saṅga-dharma: ang matagal na pakikisama sa mga gumagawa ng mahāpātaka (malalaking kasalanan) ay unti-unting sumisira sa bisa ng kabutihang Brahmaniko, hanggang sa maging kapantay ng kasalanan kapag nakikitira, nakikisalo sa pagkain, at nakikitulog. Ikalawa, ang tīrtha-śakti: ang banal na tubig ng Dhanuṣkoṭi, na iniuugnay sa pana ni Rāmacandra at itinatanghal bilang pook na pumupuksa sa mahāpātaka, ay nagbibigay ng agarang pagkalaya mula sa pāpa at nakapagliligtas din mula sa sapilitang pagkapossess ng vetāla. Pagkaraan, lumalawak ang salaysay sa mga tuntuning pangkalendaryo para sa Mahālaya śrāddha sa Bhādrapada kṛṣṇa pakṣa, binabanggit ang mga bunga ng debosyon ayon sa bawat tithi at ang kapinsalaan kapag pinabayaan. Binibigyang-diin ang pagpapakain sa mga Brahmanang bihasa sa Veda at may mabuting asal, ayon sa kakayahan. Nagtatapos ito sa phalaśruti: ang pakikinig at pag-alam sa kaluwalhatian ng Dhanuṣkoṭi ay tumutulong sa pagkalaya mula sa mga kasalanan at sa paglapit sa mokṣa.
Adhyaya 37
Kṣīrakuṇḍa–Kṣīrasaras Māhātmya (Origin and Merit of the Milk-Tīrtha)
Sa Kabanata 37, sa isang pag-uusap, hiniling ng nagtitipong mga rishi kay Sūta na ipaliwanag ang kaluwalhatian at pinagmulan ng Kṣīrakuṇḍa na nabanggit noon malapit sa Cakratīrtha. Itinatakda ni Sūta ang pook sa Phullagrāma sa tabi ng katimugang karagatan, na pinabanal dahil sa kaugnayan nito sa gawain ni Rāma sa pagtatayo ng Setu. Ang tīrtha ay inilalarawan bilang tagapuksa ng kasalanan at tagapagkaloob ng mokṣa sa pamamagitan ng pagtanaw, paghipo, pagninilay, at pagbigkas ng papuri rito. Isinasalaysay ang tungkol sa pantas na si Mudgala na nagsagawa ng handog na ayon sa Veda upang kalugdan si Nārāyaṇa. Nagpakita si Viṣṇu, tinanggap ang mga alay, at nagkaloob ng mga biyaya. Hiningi ni Mudgala ang di-nagbabagong bhakti na walang panlilinlang, at dagdag pa ang kakayahang magsagawa ng dalawang ulit na pag-aalay ng gatas bawat araw (payo-homa) kahit wala siyang yaman. Ipinatawag ni Viṣṇu si Viśvakarmā upang magtayo ng isang marikit na lawa at inutusan si Surabhī na punuin ito ng gatas araw-araw upang magpatuloy ang ritwal ni Mudgala. Ipinahayag ni Viṣṇu na ang tīrtha ay sisikat sa pangalang Kṣīrasaras, na ang mga maliligo roon ay mapapawi ang mabibigat na kasalanan, at si Mudgala ay makakamit ang paglaya sa wakas ng buhay. Nagtatapos ang kabanata sa karagdagang pagpupuri sa tīrtha, may paliwanag na kaugnay ni Kadru (asawa ni Kāśyapa), at phalaśruti: ang pagbigkas o pakikinig sa kabanatang ito ay may bunga na tulad ng pagligo sa Kṣīrakuṇḍa.
Adhyaya 38
Kadrū–Vinatā Saṃvāda, Garuḍa-Amṛtāharaṇa, and Kṣīra-kuṇḍa Praśaṃsā (कद्रू-विनता संवादः, गरुडामृताहरणम्, क्षीरकुण्डप्रशंसा)
Tinanong ng mga pantas si Sūta tungkol sa paglaya ni Kadrū mula sa paglulubog sa Kṣīra-kuṇḍa at sa mapanlinlang na pustahan na nagpaalipin kay Vinatā. Isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan sa Kṛtayuga: ang magkapatid na Kadrū at Vinatā ay naging mga asawa ni Kaśyapa; isinilang ni Vinatā sina Aruṇa at Garuḍa, samantalang si Kadrū ay nagsilang ng maraming nāga na pinamumunuan ni Vāsuki. Nang makita ang kabayong Uccaiḥśravas, nagtayaan sila sa kulay ng buntot; nagbalak si Kadrū na padilimin ito sa pamamagitan ng pag-uutos sa mga anak na ahas, at nang tumutol ang mga ito ay isinumpa niya sila—hudyat ng magiging pagkapuksa ng mga nāga sa isang maharlikang paghahandog. Natalo si Vinatā at naging alipin; lumitaw si Garuḍa, nalaman ang sanhi, at humanap ng paraan upang palayain ang ina. Ipinag-utos ng mga nāga na dalhin niya ang amṛta mula sa mga deva; pinayuhan siya ni Vinatā tungkol sa makatarungang pagpipigil sa pagkain, kabilang ang hindi pananakit sa isang brāhmaṇa. Kumonsulta si Garuḍa kay Kaśyapa, nilamon ang elepante at pagong (mga kaaway na isinumpa), inilipat ang sanga upang hindi mapinsala ang mga Vālakhilya, at hinarap ang mga deva upang makuha ang amṛta. Pinagkalooban siya ni Viṣṇu at itinatag bilang sasakyan Niya; nakipagkasundo si Indra upang maibalik ang amṛta. Napalaya si Vinatā; at sa huli, pinuri ang panata sa Kṣīra-kuṇḍa (tatlong araw na pag-aayuno at banal na pagligo), at sinasabi ng phalaśruti na ang pagbigkas/pagbigyang-dinig nito ay nagdudulot ng dakilang meritong tulad ng malalaking handog.
Adhyaya 39
कपितीर्थ-माहात्म्य तथा रंभा-शापमोचन (Kapitīrtha Māhātmya and Rambhā’s Release from the Curse)
Ang adhyayang ito ay may dalawang daloy. Una, isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan at bisa ng Kapitīrtha sa Bundok Gandhamādana: matapos magapi si Rāvaṇa at ang mga kaugnay na puwersa, nilikha ng mga vānarā ang tīrtha para sa kapakinabangan ng lahat, naligo roon, at tumanggap ng mga biyaya. Pagkaraan, pinalawak ni Rāma ang kaloob: ang pagligo sa Kapitīrtha ay katumbas ng Gaṅgā-snāna at Prayāga-snāna, ng pinagsamang merit ng lahat ng tīrtha, ng malalaking soma-yajña gaya ng Agniṣṭoma, ng japa ng mahāmantra (kabilang ang Gāyatrī), ng dakilang dāna tulad ng pag-aalay ng mga baka, ng pagbigkas ng Veda, at ng deva-pūjā. Nagtipon ang mga deva at mga ṛṣi, pinuri ang pook bilang walang kapantay, at nagbilin na ang naghahangad ng mokṣa ay tiyak na dapat dumalaw. Ikalawa, dahil sa mga tanong ng mga pantas, ikinuwento ni Sūta ang sumpa at paglaya ni Rambhā. Si Viśvāmitra, dating hari ng angkan ng Kuśika, ay natalo sa kapangyarihang espirituwal ni Vasiṣṭha at nagsagawa ng matinding tapas upang makamit ang kalagayang brāhmaṇa. Nangamba ang mga deva sa kanyang tagumpay kaya ipinadala ang apsaras na si Rambhā upang gambalain siya; nang makita ni Viśvāmitra ang pakana, isinumpa niya si Rambhā na maging bato sa mahabang panahon, at ang paglaya ay nakasalalay sa tulong ng isang brāhmaṇa. Kalaunan, si Śveta na alagad ni Agastya ay ginulo ng isang rākṣasī; sa isang gawaing tila pangkalangitan, naitulak ang bato at bumagsak sa Kapitīrtha. Sa pagdikit sa tīrtha, nagbalik ang anyo ni Rambhā, pinarangalan ng mga deva, at nagbalik sa langit habang paulit-ulit na pinupuri ang Kapitīrtha at sumasamba kina Rāmanātha at Śaṅkara. Sa phalaśruti, sinasabing ang pakikinig o pagbigkas ng adhyayang ito ay nagbibigay ng bunga na tulad ng pagligo sa Kapitīrtha.
Adhyaya 40
Gayatrī–Sarasvatī Sannidhāna at Gandhamādana and the Establishment of the Twin Kuṇḍas (गायत्रीसरस्वती-सन्निधानं तथा कुण्डद्वय-माहात्म्यम्)
Binubuksan ang kabanata sa pagsasalita ni Sūta sa mga pantas, na ipinahahayag ang mapagpalayang kadakilaan (muktida) at kapangyarihang pumuksa ng kasalanan ng mga tradisyon nina Gāyatrī at Sarasvatī, lalo na para sa nakikinig at bumibigkas. Itinatampok na ang masayang pagligo sa mga tīrtha nina Gāyatrī at Sarasvatī ay pumipigil sa muling pagsilang na inihahambing sa pananatili sa sinapupunan (garbhavāsa) at nagdudulot ng tiyak na kalayaan. Tinanong ng mga pantas kung bakit nananahan sina Gāyatrī at Sarasvatī sa Gandhamādana. Isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan: si Prajāpati/Brahmā ay nahumaling sa kaniyang anak na si Vāk; nag-anyong usa si Vāk at hinabol siya ni Brahmā. Kinondena ng mga diyos ang ipinagbabawal na gawa. Si Śiva, nag-anyong mangangaso, ay pinana si Brahmā; mula sa tinamaan niyang katawan ay sumiklab ang dakilang liwanag na naging konstelasyong Mṛgaśīrṣa, at si Śiva ay inilalarawang humahabol dito sa sagisag ng kalangitan. Pagkaraan ng pagbagsak ni Brahmā, nagdalamhati sina Gāyatrī at Sarasvatī at nagnasang maibalik ang kanilang asawa, kaya nagsagawa sila ng mahigpit na tapas sa Gandhamādana—pag-aayuno, pagpipigil sa pita, pagninilay kay Śiva, at pagbigkas ng pañcākṣara-mantra. Para sa banal na pagligo, lumikha sila ng dalawang tīrtha/kuṇḍa na may kani-kanilang pangalan at nagsagawa ng tri-savana na pagligo (tatlong ulit sa maghapon). Nalugod si Śiva at nagpakita kasama si Pārvatī at mga kasamang diyos; pinuri nila Siya sa isang stotra bilang tagapangalaga at tagapagpawi ng dilim. Ipinagkaloob ni Śiva ang biyaya: muling binuo si Brahmā sa pamamagitan ng pagdadala ng mga ulo at pagdurugtong sa katawan, ibinabalik ang apat-na-mukhang Lumikha. Nagsisi si Brahmā at humingi ng pag-iingat upang hindi na maulit ang ipinagbabawal; pinaalalahanan siya ni Śiva laban sa kapabayaan. Pagkatapos ay ipinahayag ni Śiva ang walang-kupas na kapangyarihang nagliligtas ng kambal na kuṇḍa: ang pagligo roon ay nagbibigay-linis, nag-aalis ng mabibigat na kasalanan, nagdudulot ng kapayapaan at ninanais na layon, at maging katumbas na gantimpala para sa kulang sa pag-aaral ng Veda o sa araw-araw na ritwal. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang debotong pakikinig o pagbigkas ng adhyāya ay may bungang tulad ng pagligo sa dalawang tīrtha.
Adhyaya 41
गायत्री-सरस्वतीतीर्थमाहात्म्य तथा कश्यपप्रायश्चित्तकथा (Glory of the Gayatrī–Sarasvatī Tīrthas and the Atonement Narrative of Kaśyapa)
Ang adhyaya na ito ay binubuksan sa pangako ni Sūta na magsasalaysay ng isang itihāsa ng paglilinis na nakasentro sa magkapares na tīrtha na Gayatrī at Sarasvatī. Muling isinasalaysay ang pangyayari kay Haring Parīkṣit: sa pangangaso, nilapastangan niya ang isang rishī na nagmumuni sa pamamagitan ng pagpatong ng patay na ahas sa balikat nito. Ang anak ng rishī na si Śṛṅgī ay nagbitiw ng sumpa na sa loob ng pitong araw ay mamamatay si Parīkṣit sa kagat ni Takṣaka. Gumawa ang hari ng mga pag-iingat, samantalang ang brāhmaṇa-mantrika na si Kaśyapa ay naglakbay upang salagin ang lason. Hinarang siya ni Takṣaka, ipinakita ang nakamamatay na kapangyarihan sa pagsunog ng isang punong balete, at hinamon naman ni Kaśyapa sa mantra hanggang muling mabuhay ang puno at ang lalaking nasa ibabaw nito. Ngunit napaurong si Kaśyapa sa pang-akit ng yaman, at sa huli ay napatay si Parīkṣit nang si Takṣaka ay magkubli bilang uod sa loob ng prutas at doon siya kinagat. Pagkaraan, tumuon ang salaysay sa krisis ng budhi ni Kaśyapa: pinuna siya ng lipunan dahil hindi niya iniligtas ang isang taong tinamaan ng lason kahit may kakayahan siya. Humingi siya ng payo kay Ṛṣi Śākalya, na naglatag ng mahigpit na tuntunin ng dharma: ang sadyang pagtanggi sa pagliligtas ng buhay dahil sa kasakiman ay itinuturing na sukdulang kasalanan, na may mabibigat na bunga sa lipunan at sa ritwal. Bilang lunas, itinuro ni Śākalya ang paglalakbay sa katimugang karagatan–rehiyong Setu, sa pook na kaugnay ng Ghaṇḍamādana, kung saan naroroon ang kambal na tīrtha na Gayatrī at Sarasvatī. Isinagawa ni Kaśyapa ang niyama, naligo nang may saṅkalpa, at agad na nalinis. Nagpakita ang mga Diyosa na sina Gayatrī at Sarasvatī, ipinahayag ang kanilang sarili bilang nananahan sa mga tīrtha, nagkaloob ng biyaya, at tinanggap ang himno ni Kaśyapa na pumupuri sa kanila bilang anyo ng vidyā at ina ng Veda. Nagtatapos ang kabanata sa phala: ang pagligo o pakikinig na may kaugnayan sa mga tīrtha na ito ay nagdudulot ng paglilinis at kabanalan.
Adhyaya 42
ऋणमोचन–देवतीर्थ–सुग्रीव–नल–नीलादि तीर्थमाहात्म्य (Release from Debts and the Glories of Key Setu Tīrthas)
Sa kabanatang ito, isinalaysay ni Śrī Sūta sa mga pantas ang “vaibhava” (kaluwalhatian at bisa) ng maraming tīrtha sa rehiyong Setu. Nagsisimula ito sa Ṛṇamocana, isang pook-paliguang sinasabing nag-aalis ng tatlong sinaunang “utang”: utang sa mga ṛṣi (ṛṣi-ṛṇa), sa mga deva (deva-ṛṇa), at sa mga ninuno (pitṛ-ṛṇa). Ipinaliwanag na ang mga utang na ito’y nagmumula sa hindi pagsunod sa disiplina ng brahmacarya, sa hindi pagganap ng mga handog-yajña, at sa hindi pagpapatuloy ng lahi para sa mga ninuno; at ipinahayag na ang pagligo sa Ṛṇamocana ay nagbibigay ng paglaya mula sa mga pananagutang ito. Binanggit din ang isang “mahā-tīrtha” na kaugnay ng Pāṇḍava, kung saan ang pag-alaala tuwing umaga at gabi ay itinuturing na katumbas ng pagligo sa mga dakilang tīrtha, at iniuutos ang tarpaṇa, pag-aalay, at pagpapakain sa isang brāhmaṇa bilang dakilang kabutihan. Sumunod ang Devatīrtha/Devakuṇḍa na inilalarawang napakabihirang marating; ang pagligo roon ay katumbas ng malalaking ritwal na Veda sa gantimpala, nakapupuksa ng kasalanan at nakapag-aangat sa mas matataas na loka. Ang maikling pananatili (dalawa hanggang anim na araw) at paulit-ulit na pagligo ay itinatampok ding makapangyarihan. Pagkaraan, ipinakilala ang Sugrīvatīrtha: sa pamamagitan ng pagligo, pag-alaala, pag-aayuno, at abhiṣeka na may tarpaṇa, nakakamit ang daigdig ng Araw, ang pag-alis ng mabibigat na kasalanan, at mga bunga ng mataas na ritwal. Kasunod ang Nalatīrtha at Nīlatīrtha, kapwa ukol sa paglilinis at sa kabutihang katumbas ng mahā-yajña; si Nīla ay pinararangalan bilang nagtatag (anak ni Agni). Lumalawak ang salaysay sa mga tīrtha na itinatag ng mga Vānara at nagtatapos sa mga tīrtha ni Vibhīṣaṇa na nag-aalis ng pagdurusa, sakit, kahirapan, masasamang panaginip, at pahirap ng impiyerno, at nagbibigay ng kalagayang tulad ng Vaikuṇṭha na hindi na pagbabalik. Sa huli, ipinahahayag na ang Setu/Gandhamādana ay palagiang tahanan ng mga deva, pitṛ, resi at iba pang nilalang sa ilalim ng utos ni Rāmacandra; ang pagbasa o pakikinig nito’y nag-aalis ng dalamhati at humahantong sa kaivalya.
Adhyaya 43
रामनाथ-महालिङ्ग-माहात्म्यम् (Glory of the Rāmanātha Mahāliṅga)
Sa adhyaya na ito na binigkas ni Śrīsūta, itinatag ang masinsing māhātmya ng Rāmanātha/Rāmeśvara Mahāliṅga na itinatag ni Śrī Rāma. Nagsisimula ito sa pangakong phala na ang pakikinig sa salaysay ay nagpapalaya sa tao mula sa mga kasalanan, at itinatampok na ang minsanang darśana sa liṅga na itinayo ni Rāma ay nagbubunga ng kaligtasan—Śiva-sāyujya, ang pakikiisa kay Śiva. Ginagamit ng diskurso ang pagbibilang ng mga yuga upang ipakita na sa Kali-yuga ay mas mabilis at mas pinararami ang bunga ng debosyon. Ipinapahayag na sa banal na pook na ito ay naroroon ang lahat ng tīrtha, mga diyos, mga ṛṣi, at mga ninuno; at ang pag-alaala, pagpupuri, pagsamba, at maging ang pagbigkas lamang ng pangalan ay nagiging panangga laban sa pagdurusa at parusa pagkamatay. May mahabang phalaśruti na naglilista ng pagkapawi ng mabibigat na kasalanan sa pagtanaw o pagpupuri sa Diyos. Pagkaraan, itinatakda ang walong anyo ng bhakti na nakasentro sa Mahāliṅga: paglilingkod sa mga deboto, pagsambang nakalulugod sa Diyos, personal na pagsamba, pagsisikap ng katawan para sa Diyos, masusing pakikinig sa māhātmya, debosyonal na pag-igting ng katawan, tuluy-tuloy na pag-alaala, at kabuhayang inuugnay sa liṅga—binibigyang-diin na maaabot ito ng lahat ng uri ng tao. Sa huli, inilalarawan ang pagtatayo ng templo at mga paraan ng abhiṣeka (gatas, yogurt/curd, ghee, pañcagavya, mga katas, mabangong tubig, at pagbigkas ng Veda) na may magkakaibang bunga at loka, at nagtatapos sa pangakong kasaganaan sa daigdig at ganap na paglaya para sa patuloy na paglilingkod.
Adhyaya 44
रामेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा, कुबेरजलदर्शनविधि, तथा रामस्तोत्रफलश्रुति (Rāmeśvara Liṅga-Installation, Kubera’s Vision-Water Rite, and the Fruit of Rāma-Stotra)
Sa kabanatang ito, isinalaysay ni Sūta sa mga ṛṣi ang naganap sa kampanya sa Laṅkā: dumating si Rāma sa hanggahan ng karagatan, nagtayo ng tulay, at pumasok sa sunod-sunod na labanan laban sa mga pangunahing pinunong rākṣasa. Nang itali sina Rāma at Lakṣmaṇa ng nāgāstra, dumating si Garuḍa upang sila’y palayain. Sa huli, sa tulong ng mga diyos—kabilang si Mātali at ang aindra ratha—napabagsak sina Indrajit at Rāvaṇa. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa kaalamang pang-ritwal: ipinakilala ni Vibhīṣaṇa ang banal na tubig na ipinadala ni Kubera. Kapag ipinahid sa mga mata, nakikita ang mga nilalang na nakatago (antarhita), kaya naibabalik ang linaw ng paningin at taktika sa digmaan. Matapos ang tagumpay, dumating ang mga pantas mula sa Daṇḍakāraṇya, pangunahin si Agastya, at inawit ang mahabang Rāma-stotra; ang phalaśruti nito’y nangangako ng pag-iingat at paglilinis sa sinumang bumibigkas. Itinanong ni Rāma ang tungkol sa natitirang dumi ng kasalanan (pāpa) dahil sa pagpatay kay Rāvaṇa. Itinuro ng mga pantas ang pagsamba kay Śiva at ang paglalagak ng liṅga sa Gandhamādana bilang gawaing para sa kapakanan ng daigdig. Inutusan si Hanumān na magtungo sa Kailāsa upang dalhin ang liṅga, at nagwakas ang kabanata sa pag-install at pagsamba sa śiva-liṅga na tinawag na “Rāmeśvara,” na may pinalaking pangako ng dakilang gantimpala sa darśana at paglilingkod dito.
Adhyaya 45
हनूमद्विषाद-रामोपदेशः (Hanumān’s Distress and Rāma’s Instruction at Setu)
Isinasalaysay ng Kabanata 45 ang isang diyalogong teolohikal at etikal sa Setu habang isinasagawa ang paglalagay ng liṅga. Mabilis na nagbalik si Hanumān mula Kailāsa dala ang isang mapalad na liṅga matapos magtapasya upang hingin ang biyaya ni Śiva, ngunit nadatnan niyang si Rāma ay sumasamba na sa liṅgang buhangin (sai-kata-liṅga) na ginawa at naitindig na ni Sītā, sa harap ng mga ṛṣi at mga diyos bilang saksi. Inakala ni Hanumān na hindi pinahahalagahan ang kanyang paglilingkod; kaya’t naghayag siya ng dalamhati, pagsisi sa sarili, at galit, hanggang sa maisip ang pagtalikod sa sariling katawan. Sumagot si Rāma sa pamamagitan ng matatag na aral: ihiwalay ang tunay na Sarili sa pag-ikot ng kapanganakan at kamatayan na dulot ng karma, at magnilay sa nirguṇa ātman sa diwa ng di-dalawa, lampas sa tatlong katawan. Itinuro rin niya ang mga tuntuning etikal—katotohanan, di-panlalamang, pagpipigil ng mga pandama, pag-iwas sa paghahanap ng mali sa iba, at palagiang pagsamba sa mga diyos. Ipinakita rin ni Rāma ang karumihan at kawalang-tatag ng katawan upang umusbong ang vairāgya o paglayo sa pagnanasa. Pagkaraan, ipinaliwanag ni Rāma ang pangangailangang pang-oras kaya nauna ang liṅgang buhangin ni Sītā, at nangakong ititindig din ang liṅga mula Kailāsa ni Hanumān. Ipinagkaloob niya ang mga pangalan at diwa ng paglalakbay-dambana: magkaugnay sa darśana ang Hanūmadīśvara at Rāghaveśvara. Binanggit ang maraming liṅga hanggang sa “labing-isang anyo” ni Śiva na laging naroroon. Sinubukan ni Hanumān bunutin ang liṅgang buhangin ngunit nabigo; sa patuloy na pagpupunyagi ay bumagsak siyang duguan, at nilapitan nang may habag nina Rāma, Lakṣmaṇa, Sītā, at ng mga vānara—isang wakas na nagpapakita ng hangganan ng katawan sa harap ng katatagang banal.
Adhyaya 46
Hanūmat-stuti, Hanūmat-kuṇḍa-māhātmya, and Setu-liṅga Context (हनूमत्स्तुति-हनूमत्कुण्डमाहात्म्य-सेतुलिङ्गप्रसङ्गः)
Sa Adhyāya 46, tatlong magkakaugnay na galaw ang inilalahad. (1) Kinausap ni Rāma ang walang malay na si Hanumān at inalala ang sunod-sunod na paglilingkod sa misyong Laṅkā: pagtawid sa karagatan, pakikipagtagpo kina Maināka at Surasā, pagdaig sa rākṣasī na nang-aagaw ng anino, pagpasok sa Laṅkā, pagkakatagpo kay Sītā, pagtanggap ng cūḍāmaṇi, pagwasak sa hardin ng Aśoka, pakikipaglaban sa mga rākṣasa at mga pinuno, at pagbabalik. Sa pagdadalamhati ni Rāma, ipinahayag niyang ang kaharian, kamag-anakan, maging ang buhay ay walang saysay kung wala ang presensya ng tapat na bhakta. (2) Nagbalik-malay si Hanumān at naghandog ng pormal na stotra kay Rāma bilang Hari/Viṣṇu at bilang iba’t ibang anyong avatāra (Narasimha, Varāha, Vāmana, atbp.). Pinuri rin niya si Sītā sa masinsing teolohiya: kinikilala siyang Lakṣmī/Śrī, prakṛti, vidyā, at ang mahabaging prinsipyo ng ina. Itinatakda ang stotra bilang pāpa-nāśana, na nagdudulot ng bunga sa daigdig at ng paglaya sa mga bumibigkas o nakikinig. (3) Sa wakas, itinuro ni Rāma ang kabanalan ng pook: ang paglabag laban sa liṅga ay kasalanang hindi madaling maalis kahit ng dakilang mga diyos; kaya itinatag ang pangalang “Hanūmat-kuṇḍa” sa lugar na pinagbagsakan ni Hanumān at itinanghal ang higit na bisa ng pagligo roon kaysa sa malalaking ilog. Iniuutos ang śrāddha at pag-aalay ng tilodaka sa pampang para sa kapakinabangan ng mga ninuno. Nagtatapos ang kabanata sa paglalagay ng banal na pagtatatag malapit sa Setu at sa phalaśruti na nangangakong paglilinis at karangalan sa kaharian ni Śiva para sa mambabasa at tagapakinig.
Adhyaya 47
Rāvaṇa-vadha-hetukā Brahmahatyā-śāntiḥ — Rāmeśvara-liṅga-pratiṣṭhā ca (Chapter 47)
Nagsisimula ang kabanata sa pagtatanong ng mga ṛṣi kay Sūta tungkol sa isang suliraning doktrinal at etikal: paano nagkaroon si Rāghava (Rāma) ng brahmahatyā—mabigat na karumihan dahil sa pagpatay sa isang brāhmaṇa—pagkatapos patayin si Rāvaṇa, gayong si Rāvaṇa ay karaniwang itinuturing na rākṣasa. Bilang tugon, isinalaysay ni Sūta ang angkan: si Pulastya, ang pantas na isinilang mula kay Brahmā, ay nagkaanak kay Viśravas; at si Viśravas, sa pagsasama kay Kaikasī na anak ni Sumālī na rākṣasa, ay nagkaanak ng apat na lalaki—Rāvaṇa (Daśagrīva), Kumbhakarṇa, Vibhīṣaṇa—at isang babae, si Śūrpaṇakhā. Dahil lumapit si Kaikasī sa di-mabuting oras ng dapithapon, ipinahayag ni Viśravas na magsisilang siya ng mababangis na anak, subalit ang huli, si Vibhīṣaṇa, ay magiging dhārmika at may kaalaman sa śāstra. Pagkaraan, ipinapaliwanag na dahil sina Rāvaṇa at Kumbhakarṇa ay may ugnay sa lahing brāhmaṇa sa pamamagitan nina Viśravas at Pulastya, ang pagpaslang sa kanila ay nagbunga ng karumihang tulad ng brahmahatyā para kay Rāma. Upang payapain at linisin ito, itinatag ni Rāma ang liṅga ng Rāmeśvara (tinatawag ding Rāmanātha) ayon sa pamamaraang Veda, at nagtatag ng isang tīrtha na kilala sa brahmahatyā-vimocana, ang pagpapalaya mula sa gayong karumihan. Inilalarawan din ang banal na pook: ang mga diyos sa mga direksiyon—Āditya, Soma, Agni, Yama, Varuṇa, Vāyu, Kubera—at ang mga kasama tulad nina Vināyaka, Kumāra, Vīrabhadra at mga gaṇa ni Śiva. Isinasalaysay pa na ang makapangyarihang brahmahatyā ay ikinulong sa isang lungga sa ilalim ng lupa, at si Bhairava ay itinalaga bilang bantay upang hindi ito makaalpas. Sa wakas, nagtalaga si Rāma ng mga brāhmaṇa na tagapagpaganap ng ritwal at nagkaloob ng mga dāna—mga nayon, yaman, alahas, at mga tela—para sa tuloy-tuloy na pagsamba. Sinasabi ng phalaśruti na ang pagbasa o pakikinig sa kabanatang ito ay nagpapalaya sa mga kasalanan at nagkakaloob ng sāyujya, pakikipag-isa kay Hari.
Adhyaya 48
अध्याय ४८: रामनाथसेवा-माहात्म्यं तथा ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्तोपदेशः (Chapter 48: The Glory of Service to Rāmanātha and Instruction on Expiation for Major Transgressions)
Isinalaysay ni Sūta sa mga pantas ang isang aral na nakasentro sa banal na pook. Ang haring Pāṇḍya na si Śaṅkara, bihasa sa Veda at masinop sa mga ritwal, ay pumasok sa mapanganib na gubat sa pangangaso. Sa pagkakamali, inakala niyang mabangis na hayop ang isang payapang ascetic at pinatay ang muni; pagkatapos ay pinatay rin ang asawa nito, kaya’t nagpatong-patong ang mabibigat na kasalanan: brahmahatyā at strī-hatyā. Nanaghoy ang anak, at inaliw siya ng mga pantas sa pagninilay tungkol sa kamatayan, bunga ng karma, at sa di-dalawang Brahman na itinuturo ng mga Upaniṣad. Ipinayo rin nila ang mga gawaing ritwal: tipunin ang mga buto, isagawa ang śrāddha at kaugnay na seremonya, at ilagak ang mga labi sa kaparangan ni Rāmanātha malapit sa Rāmasetu upang luminis. Tinupad ng anak (Jāṅgala, anak ni Śākalya) ang lahat, at kalaunan ay nagkaroon ng pangitain sa panaginip—ang mga magulang ay anyong kahawig ni Viṣṇu—bilang tanda ng kanilang mapalad na kalagayan pagkamatay. Kinondena ng mga pantas ang hari at hiniling ang pagsunog sa sarili bilang pagtubos; ngunit isang tinig na walang katawan ang pumigil at nagbigay ng maayos na prāyaścitta: isang taon ng disiplinadong debosyon, tatlong ulit araw-araw, sa liṅga na itinatag ni Rāma (Rāmanātha)—pag-ikot, pagpapatirapa, araw-araw na abhiṣeka ng ghee, gatas at pulot, pag-aalay ng naivedya at payasa, at pagsamba sa ilawan na may langis ng linga. Ipinahahayag ng teksto na ang ganitong paglilingkod ay nakapapawi kahit ng mabibigat na kasalanan, at ang taimtim na pakikinig/pagbigkas ay nagdudulot ng paglilinis at pag-abot kay Rāmanātha; sinunod ito ng hari at muling namuno nang matatag at masagana.
Adhyaya 49
स्तोत्राध्यायः — Rāmanātha (Rāmeśvara) Stotra and Phalaśruti
Ipinakilala ni Sūta ang isang “mahāpuṇya” na kabanata ng stotra na nakasentro kay Rāmanātha (Rāmeśvara), si Śiva sa liṅga na naitindig. Sina Rāma, Lakṣmaṇa, Sītā, Sugrīva at iba pang mga vānara, kasunod ang mga deva at mga ṛṣi, ay sunud-sunod na naghandog ng mga himno, inilalarawan si Śiva sa mga pamagat ng debosyon (Śūlin, Gaṅgādhara, Umāpati, Tripuraghna) at sa mga katangiang pilosopikal (sākṣin, sat-cit-ānanda, nirlepa, advaya). Bawat nagsalita ay naglahad ng layuning etikal at pangkaligtasan: si Lakṣmaṇa ay humihiling ng matatag na bhakti sa maraming kapanganakan, pagsunod sa asal-Veda at pag-iwas sa “asat-mārga”; si Sītā ay humihiling ng pag-iingat sa katapatan sa pag-aasawa at wastong hangarin; sina Sugrīva, Vibhīṣaṇa at mga vānara ay humihiling ng pagligtas mula sa saṃsāra na inihahambing sa dagat/gubat na puno ng takot, sakit, galit, kasakiman at pagkalito. Pinagtitibay ng mga deva at pantas na kung walang debosyon, ang pagkatuto sa ritwal at pag-aayuno/tapas ay walang bunga, samantalang ang isang darśana, paghipo, o namaskāra ay makapagpapabago. Tumugon si Śiva sa pagpupuri sa stotra at ipinahayag ang phalaśruti: ang pagbigkas o pakikinig ay nagbibigay ng bunga ng pagsamba at mga meritong tulad ng pambihirang gawain sa tīrtha at paninirahan sa Rāmasetu. Ang patuloy na pag-awit ay hahantong sa paglaya mula sa pagtanda at kamatayan at sa sāyujya-mukti, pakikiisa kay Rāmanātha.
Adhyaya 50
सेतुमाधववैभवम् (The Glory of Setumādhava and the Test of Royal Devotion)
Isinalaysay ni Sūta ang pangyayari kay Haring Puṇyanidhi (Guṇanidhi), isang Somavaṃśa na hari ng Mathurā, na naglakbay sa Rāmasetu upang magsagawa ng tīrtha-yātrā. Naligo siya sa Dhanuṣkoṭi, sumamba kay Rāmanātha, at tumupad sa mga itinakdang ritwal at dāna, kabilang ang tulāpuruṣa na pagbibigay. Sa gitna ng paglalakbay, nakatagpo niya ang isang walong taong ulilang babae na humiling na ampunin at ingatan siya, sa mahigpit na mga kundisyon; tinanggap siya ng hari at ng reyna na si Vindhyāvalī bilang anak. Sa isang banal na pagsubok na nagmula sa tila mapaglarong pagtatalo, ipinadala si Lakṣmī upang subukin ang debosyon ng hari; at dumating si Viṣṇu na nakabalatkayo bilang isang brāhmaṇa na ascetic. Nang sapilitang hawakan ng nagbalatkayong Viṣṇu ang kamay ng bata at siya’y sumigaw, agad na namagitan ang hari, iginapos ang “brāhmaṇa,” at ikinulong sa loob ng pook ni Rāmanātha. Kinagabihan, nagkaroon siya ng pangitain sa panaginip: ang bihag ay si Viṣṇu na may śaṅkha, cakra, gadā, padma at mga mālā, at ang bata ay si Mahālakṣmī. Pagsapit ng bukang-liwayway, bumalik ang hari, nakilala ang Diyos, naghandog ng malawak na stotra, at humingi ng kapatawaran sa paggapós. Ipinaliwanag ni Viṣṇu na kalugud-lugod ang ginawa ng hari sapagkat tinupad nito ang pangakong pag-iingat at ipinamalas ang bhakti; pinagkalooban naman sila ni Lakṣmī ng mga vara: matatag na paghahari, di-natitinag na debosyon sa kanilang mga paa, at huling mokṣa na walang pagbabalik. Sa wakas, ipinahayag na mananatili si Viṣṇu sa Setu bilang Setumādhava, na ang Setu ay banal na binabantayan (naroon si Brahmā at si Śaṅkara/Rāmanātha), at ang pagbigkas o pakikinig nito’y nagdudulot ng Vaikuṇṭha-gati.
Adhyaya 51
सेतुयात्राक्रमः (Setu-yātrā-kramaḥ) — The Prescribed Order of the Setu Pilgrimage
Inilalahad ng adhyaya na ito ang itinakdang kaayusan ng banal na paglalakbay (yātrā) sa Setu bilang sunod-sunod na gawaing etikal at ritwal. Tinuturuan ni Sūta ang mga dvija tungkol sa paghahandang kalinisan (snāna, ācamanam, nitya-vidhi), sa taimtim na layon ng debosyon kay Rāmanātha/Rāghava, at sa tungkuling panlipunan-panrelihiyon gaya ng pagpapakain sa mga Brāhmaṇa na bihasa sa Veda. Ang manlalakbay ay nagtataglay ng mga palatandaan at disiplina (bhasma/tri-puṇḍra o ūrdhva-puṇḍra, rudrākṣa), nagsasagawa ng tapas, nagpipigil sa pananalita, at nagja-japa nang may takdang tuntunin ng aṣṭākṣara at pañcākṣara na mga mantra, habang iniiwasan ang luho at mga panggambala. Ang paglalakbay ay itinuturing na tuluy-tuloy na pagbigkas/pagbasa ng Setu-māhātmya, Rāmāyaṇa, o iba pang Purāṇa, kasabay ng pagsunod sa dharma, pagkakawanggawa (dāna), paggalang sa panauhin, at pagsamba sa daan. Pagdating sa dagat, itinatakda ang natatanging ritwal na pāṣāṇa-dāna (pag-aalay ng isang bato o pito), kasunod ang pag-anyaya (āvāhana), namaskāra, arghya, at pormal na paghingi ng pahintulot upang maligo; may nakalaang mantra sa bawat hakbang. Matapos ang snāna na may dagdag na pagbigkas, isinasagawa ang tarpaṇa para sa mga ṛṣi, mga diyos, mga unggoy/kaalyado ng epiko, at mga ninuno, ayon sa itinurong paraan ng pagbanggit ng mga pangalan. Sumusunod ang pagkakasunod ng śrāddha, na may pagpipiliang ayon sa kakayahan (payak o mas masagana na may anim na lasa), at mga handog na dāna tulad ng baka, lupa, tila, ginto, at iba pa. Iginuguhit din ang pag-ikot sa mga tīrtha—Cakratīrtha, Kapitīrtha, Sītākuṇḍa, Ṛṇamocana, Lakṣmaṇatīrtha, Rāmatīrtha, Hanumatkuṇḍa, Brahmakuṇḍa, Nāgakuṇḍa, Agastyakuṇḍa, Agnitīrtha—na nagtatapos sa pagsamba kay Rāmeśvara at Setumādhava, dagdag na dāna, at disiplinadong pag-uwi na may pagpapakain sa pamayanan. Sa phalaśruti, sinasabi na ang pakikinig/pagbasa ng Setu-yātrā-krama at Setu-māhātmya ay nagdudulot ng paglilinis at pagluwag ng pagdurusa, maging sa mga hindi makapaglakbay nang pisikal.
Adhyaya 52
धनुष्कोटिमाहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Ritual Merit of Snāna, Dāna, and Setu-Observances
Ang Kabanata 52 ay isang maayos na māhātmya na ipinahayag ni Sūta sa mga pantas, na nagsasabing ang Dhanuṣkoṭi sa Rāmasetu ay pinakamataas na “bukirin ng kabutihan,” kung saan ang japa, homa, tapas, at dāna ay nagiging akṣaya (di-nasisira). Inihahambing nito ang gantimpala sa pananatiling matagal o pagligo sa iba pang bantog na tīrtha, at itinatakda ang mga panahong lalo pang tumitindi ang bisa: pagligo sa buwan ng Māgha, sa mga pagkakataong eklipse (araw/buwan), at sa mga yogang pangkalendaryo gaya ng ardha-udaya at mahā-udaya. Isinasama ang phalāśruti: pagkapawi ng kasalanan, pag-abot sa svarga, at mga bunga ng Vaiṣṇava/Śaiva tulad ng sālokya, sāmīpya, sārūpya, at sāyujya. Kasabay nito, itinatag ang tuntuning etikal: ang dāna ay dapat ibigay sa satpātra (karapat-dapat na tatanggap), at ang maling pagbibigay sa banal na pook ay itinuturing na nakapipinsala sa espiritu. Sa diyalogong Vasiṣṭha–Dilīpa, inilalarawan ang pamantayan ng satpātra (pamumuhay ayon sa Veda, pagpapatuloy ng ritwal, kahirapan na may dangal), at ibinibigay ang pamamaraang pamalit—saṅkalpa at simbolikong pag-aalay ng tubig—kapag walang matagpuang karapat-dapat. Sa wakas, inilalarawan ang Setu bilang binabantayan ng banal na kapangyarihan (Viṣṇu bilang Setumādhava; naroon ang mga diyos, resi, at mga nilalang), at pinalalawak ang bisa ng pag-alaala at pagbigkas tungkol sa Setu para sa mga nakikinig at nagbabasa sa angkop na lugar (templo/maṭha/pampang na banal).
FAQs about Setubandha Mahatmya
It elevates Setu (the bridge-site) as a sanctified liminal geography where epic action becomes ritual memory, and where contact with designated tīrthas is framed as ethically transformative.
The section repeatedly associates Setu-related bathing and visitation with purification from transgressions (pāpa-kṣaya) and the accrual of merit through regulated acts such as snāna, recitation, and attentive listening.
The central legend is the Setubandha episode: Rāma’s alliance with the vānaras, the ocean’s propitiation, Nāla’s bridge-building, and the subsequent sanctification of multiple tīrthas along the Setu corridor.