Adhyaya 2

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथं सूत महाभाग रामेणाक्लिष्टकर्मणा । सेतुर्बद्धो नदीनाथे ह्यगाधे वरुणालये

Ang mga ṛṣi ay nagsabi: “Paano, O mapalad na Sūta, naitayo ni Rāma—na walang hirap sa kanyang mga gawa—ang tulay sa ibabaw ng panginoon ng mga ilog, ang di-masukat na karagatan, na tahanan ni Varuṇa?”

Verse 2

सेतौ च कति तीर्थानि गंधमादनपर्वते । एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम

“At ilan ang mga banal na tīrtha sa Setu at sa Bundok Gandhamādana? Ipagpaliwanag mo ito sa amin, O pinakadakila sa mga tagapagsalaysay ng Purāṇa, kaming puspos ng pananampalataya.”

Verse 3

श्रीसूत उवाच । रामेण हि यथासेतुर्निबद्धो वरुणालये । तदहं संप्रवक्ष्यामि युष्माकं मुनिपुंगवाः

Sinabi ni Śrī Sūta: “Kung paanong itinayo nga ni Rāma ang tulay sa tahanan ni Varuṇa—iyan ay aking isasalaysay nang ganap sa inyo, O mga pangunahing pantas.”

Verse 4

आज्ञया हि पितू रामो न्यवसद्दंडकानने । सीतालक्ष्मणसंयुक्तः पंचवट्यां समाहितः

Sa utos ng kanyang ama, si Rāma ay nanirahan sa gubat ng Daṇḍaka, kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa; sa Pañcavaṭī siya’y nanatiling payapa, nakatuon at disiplinado.

Verse 5

तस्मिन्निव सतस्तस्य राघवस्य महात्मनः । रावणेन हृता भार्या मारीचच्छद्मना द्विजाः

Habang naninirahan doon ang dakilang si Rāghava, ang kanyang asawa ay dinukot ni Rāvaṇa—sa panlilinlang na isinagawa sa pamamagitan ni Mārīca, O mga dalawang-ulit na isinilang.

Verse 6

मार्गमाणो वने भार्यां रामो दशरथात्मजः । पंपातीरे जगा मासौ शोकमोहसमन्वितः

Hinahanap sa gubat ang kanyang asawa, si Rāma na anak ni Daśaratha ay nagtungo sa pampang ng Pampā, nababalot ng dalamhati at pagkalito.

Verse 7

दृष्टवान्वानरं तत्र कंचिद्दशरथात्मजः । वानरेणाथ पृष्टोऽयं को भवानिति राघवः

Doon, nakita ng anak ni Daśaratha si Rāma ang isang unggoy. Tinanong siya ng unggoy: “Sino ka, O Rāghava?”

Verse 8

आदितः स्वस्य वृत्तांत्तं तस्मै प्रोवाच तत्त्वतः । अथ राघवसंपृष्टो वानरः को भवानिति

Mula sa pasimula, buong katotohanang isinalaysay niya sa kanya ang sariling kasaysayan. Pagkaraan, nang tanungin ni Rāghava, ang unggoy ay tinanong din: “Sino ka?”

Verse 9

सोपि विज्ञापयामास राघवाय महात्मने । अहं सुग्रीवसचिवो हनूमा न्नाम वानरः

Siya man ay nagbigay-alam sa dakilang-loob na si Rāghava: “Ako ang unggoy na si Hanūmān, tagapayo ni Sugrīva.”

Verse 10

तेन च प्रेरितोऽभ्यागां युवाभ्यां सख्यमिच्छता । आगच्छतं तद्भद्रं वां सुग्रीवांतिकमाशु वै

Sa utos niya (ni Sugrīva) ako’y naparito, nagnanais ng pakikipagkaibigan sa inyong dalawa. Kaya’t sinasabi ko: “Halina—pagpalain nawa kayo—agad sa harap ni Sugrīva.”

Verse 11

तथास्त्विति स रामो पि तेन साकं मुनीश्वराः । सुग्रीवांतिकमागप्य सख्यं चक्रेऽग्निसाक्षिकम्

“Mangyari nawa,” wika ni Rāma; at kasama niya, nagtungo sila sa kinaroroonan ni Sugrīva. Doon ay itinatag niya ang pagkakaibigan, na si Apoy ang saksi.

Verse 12

प्रतिजज्ञेऽथ रामोऽपि तस्मै वालिवधं प्रति । सुग्रीवश्चापि वै देह्याः पुनरानयनं द्विजाः

At si Rāma man ay nanumpa rin sa kanya hinggil sa pagpatay kay Vāli; at si Sugrīva nama’y nangakong ibabalik muli ang nawala—O mga dalawang-ulit-na-ipinanganak.

Verse 13

इत्येवं समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम् । मुदा परमया युक्तौ नरेश्वरकपीश्वरौ

Sa gayon, matapos magkasundo at magtiwala sa isa’t isa, ang panginoon ng mga tao at ang panginoon ng mga unggoy ay nagkaisa sa sukdulang kagalakan.

Verse 14

आसाते ब्राह्मणश्रेष्ठा ऋष्यमूकगिरौ तथा । सुग्रीवप्रत्ययार्थं च दुंदुभेः कायमाशु वै

Nanatili sila roon sa Bundok Ṛṣyamūka, O pinakadakila sa mga brāhmaṇa; at upang patatagin ang loob ni Sugrīva, agad na hinarap ni Rāma ang katawan ni Dundubhi.

Verse 15

पादांगुष्ठेन चिक्षेप राघवो बहुयोजनम् । सप्तताला विनिर्भिन्ना राघवेण महात्मना

Sa hinlalaki ng paa, inihagis ni Rāghava iyon nang maraming yojana; at pitong punong tāla ang nabutas ng dakilang-loob na si Rāghava.

Verse 16

ततः प्रीतमना वीरः सुग्रीवो राममब्रवीत् । इंद्रादिदेवताभ्योऽपि नास्ति राघव मे भयम्

Pagkaraan, nalugod ang puso ng bayaning si Sugrīva at sinabi kay Rāma: “O Rāghava, wala na akong takot—kahit kay Indra at sa iba pang mga diyos.”

Verse 17

भवान्मित्रं मया लब्धो यस्मादति पराक्रमः । अहं लंकेश्वरं हत्वा भार्यामानयितास्मि ते

Ikaw ay aking natamong kaibigan at kakampi, sapagkat dakila ang iyong kagitingan. Aking papatayin ang panginoon ng Laṅkā at ibabalik ko sa iyo ang iyong asawa.

Verse 18

ततः सुग्रीवसहितो रामचंद्रो महाबलः । सलक्ष्मणो ययौ तूर्णं किष्किंधां वालिपालिताम्

Pagkaraan nito, ang makapangyarihang Rāmacandra, kasama si Sugrīva at si Lakṣmaṇa, ay nagmadaling nagtungo sa Kiṣkindhā, ang lungsod na binabantayan ni Vāli.

Verse 19

ततो जगर्ज सुग्रीवो वाल्यागमनकांक्षया । अमृष्यमाणो वाली च गर्जितं स्वानुजस्य वै

Pagkatapos, umungal si Sugrīva, sabik na lumabas si Vāli. At si Vāli naman, hindi matiis, ay narinig ang pag-ungal ng sarili niyang nakababatang kapatid.

Verse 20

अंतःपुराद्विनिष्क्रम्य युयुधेऽवरजेन सः । वालिमुष्टिप्रहारेण ताडितो भृशविह्वलः

Lumabas siya mula sa loob ng palasyo at nakipaglaban sa nakababatang kapatid. Tinamaan ng suntok ni Vāli, siya’y labis na nayanig at nabagabag.

Verse 21

सुग्रीवो निर्गतस्तूर्णं यत्र रामो महाबलः । ततो रामो महाबाहुस्सुग्रीवस्य शिरोधरे

Mabilis na umurong si Sugrīva patungo sa kinaroroonan ng makapangyarihang Rāma. Pagdaka, ang malakas-ang-bisig na Rāma, sa may leeg/ulo ni Sugrīva,

Verse 22

लतामाबध्य चिह्नं तु युद्धायाचोदयत्तदा । गर्जितेन समाहूय सुग्रीवो वालिनं पुनः

Itinali niya ang baging bilang tanda ng pagkakakilanlan, at saka niya hinimok sa pakikipagdigma. Sa isang dagundong na sigaw, muling tinawag ni Sugrīva si Vāli.

Verse 23

रामप्रेरणया तेन बाहुयुद्धमथाकरोत् । ततो वालिनमाजघ्ने शरेणैकेन राघवः

Sa udyok ni Rāma, nakipagbuno siya sa labang-kamay. Pagkaraan, si Rāghava ay tumama at pumatay kay Vāli sa iisang palaso.

Verse 24

हते वालिनि सुग्रीवः किष्किंधां प्रत्यपद्यत । ततो वर्षास्वतीतासु सुग्रीवो वानराधिपः

Nang mapatay si Vāli, muling nabawi ni Sugrīva ang Kiṣkindhā. At nang lumipas ang panahon ng tag-ulan, si Sugrīva, panginoon ng mga Vānara,

Verse 25

सीतामानयितुं तूर्णं वानराणां महाचमूम् । समादाय समागच्छदंतिकं नृपपुत्रयोः

Upang maibalik agad si Sītā, tinipon niya ang dakilang hukbo ng mga Vānara. At lumapit siya sa dalawang anak ng hari.

Verse 26

प्रस्थापयामास कपीन्सीतान्वेषणकांक्षया । विदितायां तु वैदेह्या लंकायां वायुसूनुना

Sa hangaring hanapin si Sītā, ipinadala niya ang mga unggoy na mandirigma. At nang mabatid na si Vaidehī ay nasa Laṅkā sa pamamagitan ng Anak ng Hangin,

Verse 27

दत्ते चूडामणौ चापि राघवो हर्षशोकवान् । सुग्रीवेणानुजेनापि वायुपुत्रेण धीमता

Nang maibigay ang hiyas na pangtuktok, si Rāghava (Rāma) ay napuno ng galak at dalamhati—dinala ito ng nakababatang kapatid ni Sugrīva, ang marunong na anak ni Vāyu, si Hanumān.

Verse 28

तथान्यैः कपिभिश्चैव जांबवन्नलमुख्यकैः । अन्वीयमानो रामोऽसौ मुहूर्तेऽभिजिति द्विजाः

Kaya, na sinasamahan din ng iba pang mga unggoy—lalo na nina Jāmbavān at Nala—nagpatuloy si Rāma, O mga dalawang-ulit-isinilang, sa mapalad na sandaling Abhijit-muhūrta.

Verse 29

विलंघ्य विविधा न्देशान्महेंद्रं पर्वतं ययौ । चक्रतीर्थं ततो गत्वा निवासमकरोत्तदा

Nilampasan niya ang sari-saring lupain at nagtungo sa Bundok Mahendra. Pagkaraan, pumunta siya sa Cakratīrtha at doon noon ay nagtatag ng kanyang paninirahan.

Verse 30

तत्रैव तु स धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः । भ्राता वै राक्षसेंद्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह

Doon nga dumating si Vibhīṣaṇa, ang may matuwid na diwa—kapatid ng hari ng mga Rākṣasa (Rāvaṇa)—kasama ang apat na ministro.

Verse 31

प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महात्मना । सुग्रीवस्य तु शंकाऽभूत्प्रणिधिः स्यादयं त्विति

Tinanggap siya ni Rāma, ang dakilang-loob, sa mga salitang pagbati. Ngunit nagkaroon ng pag-aalinlangan si Sugrīva: “Baka espiya ito.”

Verse 32

राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्स्वचरितैर्हितैः । अदुष्टमेनं दृष्ट्वैव तत एनमपूजयत्

Nang mamasdan ni Rāghava ang kanyang asal—wasto, kapaki-pakinabang, at ayon sa mabuting pagkatao—at makita siyang walang masamang loob, siya’y pinarangalan niya.

Verse 33

सर्वराक्षसराज्ये तमभ्यषिंचद्विभीषणम् । चक्रे च मंत्रिप्रवरं सदृशं रविसूनुना

Itinalaga niya si Vibhīṣaṇa sa buong kaharian ng mga Rākṣasa sa pamamagitan ng banal na pagtatalaga, at naghirang din ng isang dakilang ministro—karapat-dapat at angkop—gaya ng ginawa ng anak ni Ravi (Sugrīva).

Verse 34

चक्रतीर्थं समासाद्य निवसद्रघुनंदनः । चिंतयन्राघवः श्रीमान्सुग्रीवादीनभाषत

Nang marating ang Cakratīrtha, nanatili roon ang anak ng angkan ni Raghu. Ang maringal na Rāghava, habang nagmumuni, ay nagsalita kina Sugrīva at sa iba pa.

Verse 35

मध्ये वानरमु ख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः । उपायः को नु भवतामेतत्सागरलंघने

Sa gitna ng mga pangunahing pinuno ng Vānara, sinabi niya ang napapanahong salita: “Anong paraan ang inyong iminumungkahi upang matawid ang dagat na ito?”

Verse 36

इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः । अंभोराशिरयं नीलश्चंचलोर्म्मिसमाकुलः

“Napakalaki ng hukbong ito, at ang dagat ay mahirap tawirin—ang bughaw na karagatan ng tubig na ito’y di-mapakali, punô ng nag-aalun-along mga alon.”

Verse 37

उद्यन्मत्स्यो महानक्रशंखशुक्तिसमाकुलः । क्वचिदौर्वानलाक्रांतः फेनवानतिभीषणः

Ang karagatan ay umuumbok sa pagtalon ng mga isda, siksik sa dambuhalang buwaya, mga kabibe at talaba; sa ilang dako’y waring sinakmal ng apoy-sa-ilalim-dagat ng mga rishi, at bumubula—lubhang nakapanghihilakbot pagmasdan.

Verse 38

प्रकृष्टपवनाकृष्टनीलमेघसमन्वितः । प्रलयांभोधरारावः सारवाननिलोद्धतः

Hinahampas ng marahas na hangin, kasabay ng karagatan ang maiitim na bughaw na ulap; umuungal ito na wari’y kulog ng mga ulap ng pagkalipol sa wakas ng panahon, sumasalpok nang may lakas, hinahagupit ng unos.

Verse 39

कथं सागरमक्षोभ्यं तरामो वरुणा लयम् । सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्

“Paano natin matatawid ang di-mayanig na karagatang ito—tahanan ni Varuṇa—samantalang tayong lahat ay napaliligiran ng mga hukbo ng makapangyarihan at masisiglang Vānara?”

Verse 40

उपायैरधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् । कथं तरामः सहसा ससैन्या वरुणालयम्

“Sa wastong mga paraan ay marating natin ang panginoon ng mga ilog at batis; paano natin, kasama ang hukbo, biglaang matatawid ang tahanan ni Varuṇa?”

Verse 41

शतयोजनमायातं मनसापि दुरासदम् । अतो नु विघ्ना बहवः कथं प्राप्या च मैथिली

“Isang daang yojana na ang ating nilakbay, subalit kahit sa isip man lamang ay mahirap daigin ang (karagatang) ito. Kaya maraming hadlang ang sumisibol; paano nga mararating si Maithilī?”

Verse 42

कष्टात्कष्टतरं प्राप्ता वयमद्य निराश्रयाः । महाजले महावाते समुद्रे हि निराश्रये

Mula sa hirap ay napasapit kami sa higit pang hirap; ngayo’y wala kaming masisilungan—sa malawak na tubig, sa marahas na hangin, sa dagat na ito na walang kanlungan.

Verse 43

उपायं कं विधास्यामस्तरणार्थं वनौकसाम् । राज्याद्भ्रष्टो वनं प्राप्तो हृता सीता मृतः पिता

Anong paraan ang aming maiisip upang makatawid ang mga naninirahan sa gubat, ang aming mga kapanalig? Itinaboy sa kaharian, naparito ako sa gubat; dinukot si Sītā; namatay ang aking ama.

Verse 44

इतोऽपि दुःसहं दुःखं यत्सागरविलंघनम् । धिग्धिग्गर्जितमंभोधे धिगेतां वारिराशिताम्

Higit pang di-matiis na dalamhati kaysa rito ang kailangang tumawid sa dagat. Sumpa sa iyong pag-ugong, O dagat! Sumpa sa dambuhalang bunton ng tubig na ito!

Verse 45

कथं तद्वचनं मिथ्या महर्षेः कुम्भजन्मनः । हत्वा त्वं रावणं पापं पवित्रे गंधमादने । पापोपशमनायाशु गच्छस्वेति यदीरितम्

Paanong magiging kasinungalingan ang salita ng dakilang ṛṣi na isinilang sa banga, si Agastya? Sapagkat sinabi niya: “Pagkapuksa mo kay Rāvaṇa na makasalanan, magtungo ka agad sa banal na Gandhamādana upang madali ang pag-alis ng kasalanan.”

Verse 46

श्रीसूत उवाच । इति रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवप्रमुखास्तदा

Sinabi ni Śrī Sūta: Nang marinig ang mga salitang ito ni Rāma, noon si Sugrīva at ang iba pa, na siya ang nangunguna, ay kumilos…

Verse 47

ऊचुः प्रांजलयः संर्मे राघवं तं महाबलम् । नौभिरेनं तरिष्यामः प्लवैश्च विविधैरिति

Magkakrus ang mga palad, taimtim nilang sinabi sa makapangyarihang Rāghava: “Tatawid kami rito sa pamamagitan ng mga bangka at sari-saring balsa.”

Verse 48

मध्ये वानरकोटीनां तदोवाच विभीषणः । समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति

Pagkaraan, sa gitna ng mga koro-korong Vānara, nagsalita si Vibhīṣaṇa: “Dapat hanapin ni Haring Rāghava ang kanlungan ng Karagatan.”

Verse 49

खनितः सागरैरेष समुद्रो वरुणालयः । कर्तुमर्हति रामस्य तज्ज्ञातेः कार्यमंबुधिः

“Ang Karagatang ito—tahanan ni Varuṇa—ay hinukay ng mga Sāgara; kaya nararapat na tuparin ng dagat ang layon ni Rāma, sa pagkilala sa kanyang karapatan at adhikain.”

Verse 50

विभीषणेनैवमुक्तो राक्षसेन विपश्चिता । सांत्वयन्राघवः सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्

Nang masabi ito ng marunong na Rākṣasa na si Vibhīṣaṇa, inaliw ni Rāghava ang lahat ng Vānara at sinabi ang mga salitang ito:

Verse 51

शतयोजन विस्तारमशक्ताः सर्ववानराः । तर्तुं प्लवोडुपैरेनं समुद्रमतिभीषणम्

Hindi kayang tawirin ng lahat ng Vānara ang lubhang nakapanghihilakbot na karagatang ito, na may lawak na sandaang yojana, kahit sa mga balsa at maliliit na bangka.

Verse 52

नावो न संति सेनाया बह्व्या वानरपुंगवाः । वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्

Walang mga bangkang sasapat sa napakalaking hukbong ito, O mga pinuno sa mga Vānara. At paanong ang tulad ko’y kikilos sa paraang makapipinsala pa sa mga mangangalakal?

Verse 53

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वा परः । प्लवोडुपप्रतारोऽतो नैवात्र मम रोचते

Bukod dito, malawak ang pagkakahiwalay ng aming hukbo; maaaring salakayin ito ng kaaway sa mga siwang na mahina. Kaya’t ang pagtawid sa mga balsang-lutang at maliliit na bangka ay hindi ko ikinalulugod dito.

Verse 54

विभीषेणोक्तमे वेदं मोदते मम वानराः । अहं त्विमं जलनिधिमुपास्ये मार्गसिद्धये

Sa sinabi ni Vibhīṣaṇa, nagagalak ang aking mga Vānara. Ngunit ako’y sasamba sa marangal na Panginoong Karagatan, upang maganap ang landas.

Verse 55

नो चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं तदा । महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः

Ngunit kung hindi niya ipapakita ang daan, susunugin ko siya—ang karagatan—sa pamamagitan ng dakila at di-mapipigil na mga sandata, nagliliyab sa mabagsik na apoy at hangin.

Verse 56

इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः । प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे

Pagkasabi nito, si Rāghava—kasama si Saumitrī—ay nagsagawa ng ācamana, ang ritwal na paglilinis sa pag-inom ng banal na tubig; at saka humimlay na nakaharap sa karagatan, ayon sa tuntunin, sa higaan ng damong kuśa.

Verse 57

तदा रामः कुशा स्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः । संविवेश महाबाहुर्वेद्यामिव हुताशनः

Noon, si Rāma na makapangyarihan ang bisig ay nahimlay sa pampang ng panginoon ng mga ilog at batis, sa higang nilatagan ng damong kuśa—gaya ng banal na apoy na nagpapahinga sa altar.

Verse 58

शेषभोगनिभं बाहुमुपधाय रघूद्वहः । दक्षिणो दक्षिणं बाहुमुपास्ते मकरालयम्

Ang pinakadakila sa angkan ni Raghu, ginawang unan ang bisig na wari’y likaw na talukbong ni Śeṣa; nakaharap sa timog, taimtim niyang sinamba ang karagatan, tahanan ng mga makara.

Verse 59

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले । नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः

Habang natutulog si Rāma sa lupang nilatagan ng damong kuśa, laging maingat sa kanyang panatang disiplina, tatlong gabi ang lumipas.

Verse 60

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मतत्परः । उपास्तेस्म तदा रामः सागरं मार्गसिद्धये

Tatlong gabing nanatili roon, dharma ang sinasandigan at wari’y nagsasagawa ng yajña sa pamamagitan ng mahigpit na pagpipigil, sinamba ni Rāma ang karagatan upang magtagumpay ang pagtawid.

Verse 61

न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः । प्रयतेनापि रामेण यथार्हमपि पूजितः

Ngunit ang karagatan, nanatiling walang tugon, ay hindi nagpakita kay Rāma—bagaman si Rāma’y buong pagsisikap na sumamba sa kanya nang nararapat at ayon sa kaugalian.

Verse 62

तथापि सागरो रामं न दर्शयति चात्मनः । समुद्राय ततः क्रुद्धो रामो रक्तांतलोचनः

Gayunman, hindi nagpakita ang Karagatan kay Rāma ng kaniyang sarili. Kaya si Rāma—namumula ang mga sulok ng mga mata—ay nag-alab sa galit laban sa dagat.

Verse 63

समीपवर्तिनं चेदं लक्ष्मणं प्रत्यभाषत । अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्वरुणालयम्

Kinausap niya si Lakṣmaṇa na nakatayo sa malapit: “Ngayon, sa mga makarang tatamaan ng aking mga palaso, gagawin kong… ang tahanan ni Varuṇa, ang karagatan…”

Verse 64

निरुद्धतोयं सौमित्रे करिष्यामि क्षणादहम् । सशंखशुक्ताजालं हि समीनमकरं शनैः

“O Saumitrī, sa isang kisapmata pipigilan ko ang tubig nito; at unti-unti itong magiging bunton ng mga kabibe at kabibe ng perlas, kasama ang mga isda at mga makara na mahahantad.”

Verse 66

असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने । न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः

“Inaakala niyang ako’y walang lakas—kahihiyan sa ganyang nilalang! Hindi man lamang ipinakikita sa akin ng Karagatan ang sariling anyo, kahit sa mahinahong pakikiusap.”

Verse 67

चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् । सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यांतु प्लवंगमाः

“Dalhin mo ang aking busog, O Saumitrī, at ang mga palasong tulad ng makamandag na ahas. Patutuyuin ko ang karagatan—maglakad nawa pasulong ang mga vānarā.”

Verse 68

एनं लंघितमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् । निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्

“Ang Karagatang ito, na lumampas sa lahat ng hangganan at nagngangalit sa sanlibong alon—sa aking mga palaso, aalisan ko siya ng pagpipigil at gagawin kong walang-batas maging ang tahanan ni Varuṇa.”

Verse 69

अद्य बाणैरमोघास्त्रैर्वारिधिं परिशोषये । क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः

“Ngayong araw, sa mga palasong di sumasala at di matitinag, patutuyuin ko ang karagatan. Itong tahanan ng mga buwaya’y minamaliit ako—na pinipigil ng pagtitimpi—na wari’y dapat ipagwalang-bahala.”

Verse 70

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । रामो बभूव दुर्धर्षस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः

Pagkasabi nito, si Rāma—may hawak na busog, at ang mga mata’y nag-aalab sa poot—ay naging di-malalapitan, gaya ni Śiva na pumatay sa Tripura.

Verse 71

आकृष्य चापं कोपेन कम्पयित्वा शरैर्जगत् । मुमोच विशिखानुग्रांस्त्रिपुरेषु यथा भवः

Hinila niya ang busog sa galit, at pinayanig ang daigdig sa kanyang mga palaso; saka niya pinakawalan ang mababangis na punglo, gaya ni Bhava (Śiva) laban sa mga Tripura.

Verse 72

दीप्ता बाणाश्च ये घोरा भासयन्तो दिशो दश । प्राविशन्वारिधेस्तोयं दृप्तदानवसंकुलम्

Ang nagliliyab at kakilakilabot na mga palaso, na nagpapaliwanag sa sampung dako, ay bumaon sa tubig ng karagatan—tubig na siksik sa mapagmataas na mga dānava.

Verse 73

समुद्रस्तु ततो भीतो वेपमानः कृतांजलिः । अनन्यशरणो विप्राः पाता लात्स्वयमुत्थितः

Pagkaraan, ang Karagatan, takót at nanginginig, na may magkasalikop na palad sa pagpupugay—na walang ibang masisilungan, O mga brāhmaṇa—ay kusang bumangon mula sa Pātāla.

Verse 74

शरणं राघवं भेजे कैवल्यपदकारणम् । तुष्टाव राघवं विप्रा भूत्वा शब्दैर्मनोरमैः

Kumupkop siya ng kanlungan kay Rāghava, na siyang sanhi ng kalagayang Kaivalya (kalayaan); at saka, O mga brāhmaṇa, pinuri niya si Rāghava sa mga salitang kaaya-ayang pakinggan.

Verse 76

समुद्र उवाच । नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् । नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्

Sinabi ng Karagatan: “Sumasamba ako sa iyong mga paang-loto, O Rāghava—O panginoon ni Sītā—sapagkat ang paglilingkod sa iyong mga paa’y nagkakaloob ng kaginhawahan at pagpapala. Sumasamba rin ako sa banal na alikabok ng iyong mga paa, na sinasamba ng mga pangkat ng mga diyos, at tanyag bilang daan ng paglaya ng asawa ni Gautama mula sa sumpa.”

Verse 77

रामराम नमस्यामि भक्तानामिष्टदायिनम् । अवतीर्णो रघुकुले देवकार्यचिकीर्षया

“Rāma, Rāma—nagpupugay ako sa iyo, tagapagkaloob ng minimithi ng mga deboto. Ikaw ay nagkatawang-tao sa angkan ni Raghu upang ganapin ang gawain ng mga diyos.”

Verse 78

नारायणमनाद्यंतं मोक्षदं शिवमच्युतम् । रामराम महाबाहो रक्ष मां शरणागतम्

“Ikaw si Nārāyaṇa—walang pasimula at walang wakas—tagapagkaloob ng mokṣa, mapalad at di-nabibigo. Rāma, Rāma, O makapangyarihang bisig: ingatan mo ako na lumapit sa iyo bilang kanlungan.”

Verse 79

कोपं संहर राजेंद्र क्षमस्व करुणालय । भूमिर्वातो वियच्चापो ज्योतींषि च रघूद्वह

Pigilin mo ang poot, O hari ng mga hari; magpatawad, O tahanan ng habag. Ang lupa, hangin, langit, tubig, at mga liwanag na tala ay nananatili sa kani-kaniyang likas, O dakila sa angkan ni Raghu.

Verse 80

यत्स्वभावानि सृष्टानि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । वर्तंते तत्स्वभा वानि स्वभावो मे ह्यगाधता

Anumang likas na nilikha ni Brahmā, ang Kataas-taasang Tagapag-ayos—ayon sa gayong likas kumikilos ang mga nilalang. Ang aking sariling likas, tunay nga, ay di-masukat at di-madaling baguhin.

Verse 81

विकारस्तु भवेद्गाध एतत्सत्यं वदाम्यहम् । लोभात्कामाद्भयाद्वापि रागाद्वापि रघूद्वह

Ngunit ang pagkagambala ng likas ay maaaring lumalim at maging mabigat—ito ang katotohanang sinasabi ko. Mula man sa kasakiman, pagnanasa, takot, o pagkakapit, O dakila sa angkan ni Raghu.

Verse 82

न वंशजं गुणं हातुमुत्सहेयं कथंचन । तत्करिष्ये च साहाय्यं सेनायास्तरणे तव

Hindi ko kailanman magagawang talikuran ang minanang kabutihang-ugat ng aking angkan. Kaya magbibigay ako ng tulong upang matawid ng iyong hukbo ang dagat.

Verse 83

इत्युक्तवन्तं जलधिं रामोऽवादीन्नदीपतिम् । ससैन्योऽहं गमि ष्यामि लंकां रावणपालिताम्

Nang masabi ito ng karagatan, sumagot si Rāma sa panginoon ng mga tubig: “Ako, kasama ang aking hukbo, ay tutungo sa Laṅkā na binabantayan ni Rāvaṇa.”

Verse 84

तच्छोषमुपयाहि त्वं तरणार्थं ममाधुना । इत्युक्तस्तं पुनः प्राह राघवं वरुणालयः

“Halika ngayon sa tuyong daanan, upang ako’y matawid mo.” Pagkasabi nito, muling nagsalita sa Rāghava ang tahanan ni Varuṇa—ang karagatan.

Verse 85

शृणुष्वाव हितो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर । यद्याज्ञया ते शुष्यामि ससैन्यस्य यियासतः

Makinig ka, O Rāma, para sa iyong ikabubuti; pagkarinig mo, gawin ang nararapat. Kung sa iyong utos ako’y matutuyo, alang-alang sa iyong hukbong nagnanais tumawid…

Verse 87

अस्ति ह्यत्र नलोनाम वानरः शिल्पिसंमतः । त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः

Narito nga si Nala na isang Vānara, kinikilala at iginagalang ng mga bihasang manggagawa. Siya, O supling ni Kakutstha, ay makapangyarihang anak ni Tvaṣṭṛ—si Viśvakarman.

Verse 88

स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि । सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति

Anumang kahoy, damo, o maging batong ihahagis niya sa akin, aking papasanin ang lahat; yaon ang magiging tulay mo.

Verse 89

सेतुना तेन गच्छ त्वं लंकां रावणपालि ताम् । उक्त्वेत्यंतर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह

“Sa tulay na iyon ay tumawid ka patungong Laṅkā na pinamumunuan ni Rāvaṇa.” Pagkasabi nito, nang maglaho siya (ang karagatan), saka kinausap ni Rāma si Nala.

Verse 90

कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि महामते । तदाऽब्रवीन्नलो वाक्यं रामं धर्मभृतां वरम्

“Magtayo ka ng tulay sa dagat—kaya mo iyan, O dakilang-isip.” Pagkaraan, nagsalita si Nala ng ganitong mga salita kay Rāma, ang pinakadakila sa mga tagapangalaga ng dharma.

Verse 91

अहं सेतुं विधास्यामि ह्यगाधे वरुणालये । पित्रा दत्तवरश्चाहं सामर्थ्ये चापि तत्समः

“Ako ang magtatayo ng tulay sa di-masukat na kalaliman, sa tahanan ni Varuṇa. Ako man ay pinagkalooban ng biyaya ng aking ama, at sa kakayahan ay kapantay ko ang gayong galing.”

Verse 92

मातुर्मम वरो दत्तो मन्दरे विश्वक र्मणा । शिल्पकर्मणि मत्तुल्यो भविता ते सुतस्त्विति

“Ang aking ina ay pinagkalooban ng biyaya ni Viśvakarman sa Bundok Mandara: ‘Ang iyong anak ay magiging kapantay ko sa mga gawaing-sining at pagtatayo.’”

Verse 93

पुत्रोऽहमौरसस्तस्य तुल्यो वै विश्वकर्मणा । अद्यैव कामं बध्नंतु सेतुं वानरपुं गवाः

“Ako ang tunay na anak niya, at tunay ngang kapantay ni Viśvakarman. Kaya ngayon din, ayon sa kanilang nais, pagbigkisin ng mga bayani ng Vānara ang tulay—magawa nawa ito sa araw na ito.”

Verse 94

ततो रामनिसृष्टास्ते वानरा बलवत्तराः । पर्वतान्गिरिशृंगाणि लतातृणमहीरुहान्

Pagkaraan, sa pag-uutos ni Rāma, ang mga makapangyarihang Vānara ay nagsipagtipon ng mga bundok at tuktok ng kabundukan, pati mga baging, damo, at mga punongkahoy.

Verse 95

समाजह्रुर्महाकाया गरुडानिलरंहसः । नलश्चक्रे महासेर्तुमध्ये नदनदीपतेः

Pinagtipon ng mga dambuhalang katawan, kasingbilis ni Garuḍa at ng hangin, ang mga iyon. At si Nala’y lumikha ng dakilang Setu sa gitna ng Panginoon ng mga ilog—ang karagatan.

Verse 96

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् । जानकीरमणो रामः सेतुमेवमकारयत्

Sa gayon, si Rama—ang minamahal ni Janaki—ay nagpagawa ng Setu: sampung yojana ang lapad at sandaang yojana ang haba.

Verse 97

नलेन वानरेन्द्रेण विश्वकर्मसुतेन वै । तमेवं सेतुमासाद्य रामचन्द्रेण कारितम्

Ang Setung yaon—na gayon ngang narating at naitatag—ay ipinagawa ni Ramacandra sa pamamagitan ni Nala, ang panginoon sa mga Vanara, tunay na anak ni Visvakarman.

Verse 98

सर्वे पातकिनो मर्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः । व्रतदान तपोहोमैर्न तथा तुष्यते शिवः

Lahat ng makasalanang mortal ay napapalaya roon sa bawat kasalanan. Sa mga panata, handog, pag-aayuno at pag-aalay sa apoy, hindi gayon kalaki ang pagkalugod ni Shiva.

Verse 99

सेतुमज्जनमात्रेण यथा तुष्यति शंकरः । न तुल्यं विद्यते तेजोयथा सौरेण तेजसा

Sa pagligo lamang sa Setu, si Shankara ay lubhang nalulugod. Walang liwanag na maihahambing sa liwanag na yaon—gaya ng walang kapantay sa ningning ng Araw.

Verse 100

सेतुस्नानेन च तथा न तुल्यं विद्यते क्वचित् । तत्सेतुमूलं लंकायां यत्ररामो यियासया

Walang anuman sa daigdig ang maihahambing sa banal na pagligo sa Setu. Ang ugat ng Setu ay nakaharap sa Laṅkā, doon kung saan si Rāma, may layong tumawid, ay naglakad na may matatag na pasiya.

Verse 101

वानरैः सेतुमारेभे पुण्यं पाप प्रणाशनम् । तद्दर्भशयनं नाम्ना पश्चाल्लोकेषु विश्रुतम्

Nang simulan ng mga vānara ang pagtatayo ng Setu, lumitaw ang isang banal na gawaing pumupuksa sa kasalanan. Pagkaraan, nakilala ito sa mga daigdig sa pangalang ‘Darbhaśayana’.

Verse 102

एवमुक्तं मया विप्राः समुद्रे सेतुबंधनम् । अत्र तीर्थान्यनेकानि संति पुण्यान्यनेकशः

Gayon, O mga brāhmaṇa, aking nasambit ang pagbigkis ng Setu sa ibabaw ng karagatan. Dito’y maraming tīrtha—maraming banal na pook na sagana sa kabanalan.

Verse 103

न संख्यां नामधेयं वा शेषो गणयितुं क्षमः । किं त्वहं प्रब्रवीम्यद्य तत्र तीर्थानि कानिचित्

Kahit si Śeṣa ay hindi makakaya ang bilangin ang kanilang dami o ganap na isa-isahin ang mga pangalan. Gayunman, ngayon ay aking ipahahayag ang ilan sa mga tīrtha roon.

Verse 104

चतुर्विंशति तीर्थानि संति सेतौ प्रधानतः । प्रथमं चकतीर्थं स्याद्वेतालवरदं ततः

Pangunahin, may dalawampu’t apat na tīrtha sa Setu. Ang una ay tinatawag na Caka-tīrtha; kasunod nito ang Vetāla-varada, ang tīrthang nagbibigay ng biyaya ni Vetāla.

Verse 105

ततः पापविनाशार्थं तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् । ततः सीतासरः पुण्यं ततो मंगलतीर्थकम्

Sumunod ang tīrtha na bantog sa mga daigdig sa paglipol ng kasalanan. Pagkaraan nito ang banal na Sītā-saras, at saka ang mapalad na Maṅgala-tīrtha.

Verse 106

ततः सकलपापघ्नी नाम्ना चामृतवापिका । ब्रह्मकुण्डं ततस्तीर्थं ततः कुंडं हनूमतः

Sumunod ang ‘Amṛta-vāpikā’, na tinatawag ding ‘Sakala-pāpa-ghnī’—ang pumupuksa sa lahat ng kasalanan. Pagkaraan nito ang banal na Brahma-kuṇḍa, at pagkatapos ang kuṇḍa ni Hanūmān.

Verse 107

आगस्त्यं हि ततस्तीर्थं रामतीर्थ मतः परम् । ततो लक्ष्मणतीर्थं स्याज्जटातीर्थमतः परम्

Pagkaraan nito ay ang Agastya-tīrtha; at lampas doon ay kinikilalang pinakamataas ang Rāma-tīrtha. Sumunod ang Lakṣmaṇa-tīrtha, at pagkatapos ang Jaṭā-tīrtha.

Verse 108

ततो लक्ष्म्याः परं तीर्थमग्नितीर्थमतः परम् । चक्रतीर्थं ततः पुण्यं शिवतीर्थमतः परम्

Sumunod ang pinakamataas na tīrtha ni Lakṣmī; pagkaraan nito ang Agni-tīrtha. Pagkatapos ang banal na Cakra-tīrtha, at saka ang Śiva-tīrtha.

Verse 109

ततः शंखाभिधं तीर्थं ततो यामुनतीर्थकम् । गंगातीर्थं ततः पश्चाद्गयातीर्थमनन्तरम्

Sumunod ang tīrtha na tinatawag na Śaṅkha; pagkatapos ang Yāmunā-tīrtha. Pagkaraan nito ang Gaṅgā-tīrtha, at kaagad na kasunod ang Gayā-tīrtha.

Verse 110

ततः स्यात्कोटितीर्थाख्यं साध्यानाममृतं ततः । मानसाख्यं ततस्तीर्थं धनुष्कोटिस्ततः परम्

Pagkaraan nito ay naroon ang banal na tawiran na tinatawag na Koṭitīrtha; kasunod ang “Nektar ng mga Sādhya.” Pagkatapos ay ang tīrtha na kilala bilang Mānasa; at lampas pa roon ay ang Dhanuṣkoṭi.

Verse 111

प्रधानतीर्थान्येतानि महापापहराणि च । कथितानि द्विजश्रेष्ठास्सेतुमध्यगतानि वै

Ito ang mga pangunahing tīrtha, na sumisira maging ng malalaking kasalanan. Naipahayag na sa inyo, O pinakamainam sa mga dalawang-ulit-ipinanganak, na tunay na nasa loob ng lupain ng Setu.

Verse 112

यथा सेतुश्च बद्धोऽभूद्रामेण जलधौ महान् । कथितं तच्च विप्रेन्द्राः पुण्यं पापहारं तथा

Kung paanong ang dakilang Setu ay naitayo ni Rāma sa karagatan—naisalaysay na rin ito, O pinakadakila sa mga brāhmaṇa; gayundin ang kabanalan nitong nag-aalis ng kasalanan.

Verse 113

यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च मुच्यते मानवो भुवि

Sa pakikinig nito at sa pagbigkas nito, ang tao sa lupa ay napapalaya.

Verse 114

अध्यायमेनं पठते मनुष्यः शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेंद्राः । सो नंतमाप्नोति जयं परत्र पुनर्भवक्लेशमसौ न गच्छेत्

O mga panginoon sa mga brāhmaṇa, ang taong bumibigkas ng kabanatang ito—o nakikinig dito nang may debosyon—ay nakakamit ang walang-hanggang tagumpay sa kabilang daigdig, at hindi na muling dadaan sa pighati ng paulit-ulit na kapanganakan.

Verse 816

अन्येऽप्याज्ञापयिष्यंति मामेवं धनुषो बलात् । उपायमन्यं वक्ष्यामि तरणार्थं बलस्य ते

May iba pa ring mag-uutos sa akin nang gayon, umaasa sa lakas ng busog. Sasabihin ko sa iyo ang ibang paraan ng pagtawid, alang-alang sa iyong mga hukbo.