Adhyaya 45

Verse 1

श्रीसूत उवाच । एवं प्रतिष्ठिते लिंगे रामेणाक्लिष्टकारिणा । लिंगं वरं समादाय मारुतिः सहसाऽययौ

Sinabi ni Śrī Sūta: Nang maitatag nang wasto ang Liṅga ni Rāma, ang di-nabibigo sa gawa, si Māruti ay biglang umalis nang nagmamadali, tangan ang dakilang Liṅga.

Verse 2

रामं दाशरथिं वीरमभिवाद्य स मारुतिः । वैदेहीलक्ष्मणौ पश्चात्सुग्रीवं प्रणनाम च

Pagkatapos magbigay-galang sa magiting na si Rāma, anak ni Daśaratha, si Māruti ay yumukod kay Vaidehī (Sītā) at kay Lakṣmaṇa, at nag-alay din ng pagpupugay kay Sugrīva.

Verse 3

सीता सैकतलिंगं तत्पूजयंतं रघूद्वहम् । दृष्ट्वाथ मुनिभिः सार्द्धं चुकोप पवनात्मजः

Nang makita ng anak ng Diyos ng Hangin na si Sītā, kasama ang mga pantas, ay minamasdan si Rāma—pinakamainam sa angkan ni Raghu—na sumasamba sa Liṅgang yari sa buhangin, siya’y nag-alab sa galit.

Verse 4

अत्यंतं खेदखिन्नः सन्वृथाकृतपरिश्रमः । उवाच रामं धर्मज्ञं हनूमानंजनात्मजः

Lubhang nabagabag at nanghihinayang, wari’y nauwi sa wala ang kanyang pagod, si Hanūmān, anak ni Añjanā, ay nagsalita kay Rāma, ang nakaaalam ng dharma.

Verse 5

हनूमानुवाच । दुर्जातोऽहं वृथा राम लोके क्लेशाय केवलम् । खिन्नोऽस्मि बहुशो देव राक्षसैः क्रूरकर्मभिः

Sinabi ni Hanūmān: “Ako’y masamang isinilang, O Rāma—walang saysay sa mundong ito, tanging sanhi ng pighati. Maraming ulit, O Panginoon, ako’y pinahina ng mga rākṣasa na may malulupit na gawa.”

Verse 6

मा स्म सीमंतिनी काचिज्जनयेन्मादृशं सुतम् । यतोऽनुभूयते दुःखमनंतं भवसागरे

“Huwag nawa’y may sinumang babae na magsilang ng anak na gaya ko; sapagkat dahil dito’y nararanasan ang walang-hanggang dalamhati sa karagatan ng pag-iral sa sanlibutan.”

Verse 7

खिन्नोऽस्मि सेवया पूर्वं युद्धेनापि ततोधिकम् । अनन्तं दुःखमधुना यतो मामवमन्यसे

“Ako’y napagod na noon pa man sa paglilingkod—higit pa kaysa sa pakikidigma. Ngayon ay walang-hanggang pighati ang dinaranas ko, sapagkat ako’y iyong minamaliit at binabalewala.”

Verse 8

सुग्रीवेण च भार्यार्थं राज्यार्थं राक्षसेन च । रावणावरजेन त्वं सेवितो ऽसि रघूद्वह

“O pinakadakila sa angkan ni Raghu, ikaw ay pinaglilingkuran ni Sugrīva alang-alang sa kanyang asawa, at ng rākṣasa na si Vibhīṣaṇa, nakababatang kapatid ni Rāvaṇa, alang-alang sa kaharian.”

Verse 9

मया निर्हेतुकं राम सेवितोऽसि महामते । वानराणामनेकेषु त्वयाज्ञप्तोऽहमद्य वै

“Ngunit ako, O Rāma na dakila ang karunungan, ay naglingkod sa iyo nang walang anumang layon o kapalit. Gayunman, ngayon, sa gitna ng maraming vānaras, ako pa ang iyong pinili at inutusan.”

Verse 10

शिवलिंगं समानेतुं कैलासात्पर्वतो त्तमात् । कैलासं त्वरितो गत्वा न चापश्यं पिनाकिनम्

“Upang magdala ng Śiva-Liṅga mula sa Kailāsa, ang pinakamainam sa mga bundok, dali-dali akong nagtungo roon—ngunit hindi ko nasilayan si Pinākin, si Śiva na may busog na Pināka.”

Verse 11

तपसा प्रीणयित्वा तं सांबं वृषभवाहनम् । प्राप्तलिंगो रघुपते त्वरितः समु पागतः

Sa pamamagitan ng matinding tapas, napalugod niya si Śiva—ang kabiyak ni Umā, ang Panginoong may sagisag na toro; natamo niya ang liṅga at nagmamadaling nagbalik sa iyo, O Raghupati.

Verse 12

अन्यलिंगं त्वमधुना प्रतिष्ठाप्य तु सैकतम् । मुनिभिर्देवगन्धर्वैः साकं पूजयसे विभो

Ngunit ngayon, O Panginoon, nagtatag ka ng ibang liṅga na yari sa buhangin, at sinasamba mo ito kasama ng mga muni, mga deva, at mga Gandharva, O Makapangyarihan.

Verse 13

मयानीतमिदं लिंगं कैलासा त्पर्वताद्वृथा । अहो भाराय मे देहो मन्दभाग्यस्यजायते

“Ang liṅgang ito’y dinala ko mula sa Bundok Kailāsa—ngunit nauwi sa wala. Ay, sa akin na kapus-palad, ang katawang ito’y naging pasanin.”

Verse 14

भूतलस्य महाराज जानकीरमण प्रभो । इदं दुःखमहं सोढुं न शक्नोमि रघूद्वह

O dakilang hari ng daigdig, O minamahal ni Jānakī, O Panginoon—ang dalamhating ito’y hindi ko kayang tiisin, O pinakadakila sa angkan ng Raghu.

Verse 15

किं करिष्यामि कुत्राहं गमिष्यामि न मे गतिः । अतः शरीरं त्यक्ष्यामि त्वयाहमवमानितः

Ano ang aking gagawin? Saan ako paroroon? Wala akong masisilungan. Kaya't tatalikuran ko ang katawang ito, sapagkat ako'y iyong hinamak.

Verse 16

श्रीसूत उवाच । एवं स बहुशो विप्राः क्रुशित्वा पवनात्मजः । दण्डवत्प्रणतो भूमौ क्रोधशोकाकुलोऽभवत्

Sinabi ni Śrī Sūta: Kaya, O mga brāhmaṇa, matapos sumigaw nang paulit-ulit, ang anak ng Hangin ay nagpatirapa sa lupa na parang tungkod, na puno ng galit at pighati.

Verse 17

तं दृष्ट्वा रघुनाथोऽपि प्रहसन्निदमब्रवीत् । पश्यतां सवदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । सांत्वयन्मारुतिं तत्र दुःखं चास्य प्रमार्जयन्

Nang makita siya, si Raghunātha rin, na nakangiti, ay nagsalita ng mga salitang ito—habang nakatingin ang lahat ng mga diyos, pantas, unggoy, at Rākṣasa—inaalo si Māruti at pinapawi ang kanyang lungkot.

Verse 18

श्रीराम उवाच । सर्वं जानाम्यहं कार्यमात्मनोऽपि परस्य च

Sinabi ni Śrī Rāma: Alam ko ang bawat bagay—kapwa ang nauukol sa sarili at ang nauukol din sa iba.

Verse 19

जातस्य जायमानस्य मृतस्यापि सदा कपे । जायते म्रियते जन्तुरेक एव स्वकर्मणा

O bayaning unggoy, maging ang isa ay ipinanganak na, ipinapanganak pa lamang, o patay na—sa pamamagitan ng sariling karma lamang ang nilalang ay isinisilang at namamatay nang paulit-ulit.

Verse 20

प्रयाति नरकं चापि परमात्मा तु निर्गुणः । एवं तत्त्वं विनिश्चित्य शोकं मा कुरु वानर

Maaaring mapunta pa sa impiyerno ang tao; ngunit ang Kataas-taasang Sarili (Paramātman) ay walang mga katangian. Yamang natitiyak mo ang katotohanang ito, huwag kang magdalamhati, O Vānara.

Verse 21

लिंगत्रयविनिर्मुक्तं ज्योतिरेकं निरंजनम् । निराश्रयं निर्विकारमात्मानं पश्य नित्यशः

Laging pagmasdan ang Sarili—malaya sa tatlong katawan (liṅga), iisang liwanag, dalisay; walang inaasahan, walang pagbabago—at pagnilayan ito magpakailanman.

Verse 22

किमर्थं कुरुषे शोकं तत्त्वज्ञानस्य बाधकम् । तत्त्वज्ञाने सदा निष्ठां कुरु वानरसत्तम

Bakit ka nagpapadala sa dalamhati na humahadlang sa kaalaman ng Katotohanan? O pinakadakila sa mga Vānara, magtatag ka palagi sa matatag na pagsunod sa tunay na kaalaman.

Verse 23

स्वयंप्रकाशमात्मानं ध्यायस्व सततं कपे । देहादौ ममतां मुंच तत्त्वज्ञानविरोधिनीम्

O Vānara, magnilay ka nang walang humpay sa Sarili na kusang nagliliwanag; talikdan ang pag-aangkin sa katawan at iba pa, sapagkat ito’y laban sa tunay na kaalaman.

Verse 24

धर्मं भजस्व सततं प्राणिहिंसां परित्यज । सेवस्व साधुपुरुषाञ्जहि सर्वेंद्रियाणि च

Isabuhay ang dharma nang palagi; talikdan ang pananakit sa mga nilalang. Maglingkod sa mga banal na tao, at supilin din ang lahat ng pandama.

Verse 25

परित्यजस्व सततमन्येषां दोषकीर्तनम् । शिवविष्ण्वादिदेवानामर्चां कुरु सदा कपे

Laging talikdan ang pagbanggit ng mga kapintasan ng iba. O Vānara, palagi kang magsagawa ng banal na pagsamba (arcā) kina Śiva, Viṣṇu, at sa iba pang mga deva.

Verse 26

सत्यं वदस्व सततं परित्यज शुचं कपे । प्रत्यग्ब्रह्मैकताज्ञानं मोहवस्तुसमुद्गतम्

Laging magsalita ng katotohanan at talikdan ang dalamhati, O Vānara. Kilalanin ang kaisahan ng panloob na Brahman, na sumisilang kapag napawi ang bagay ng pagkalito.

Verse 27

शोभनाशोभना भ्रांतिः कल्पि तास्मिन्यथार्थवत् । अध्यास्ते शोभनत्वेन पदार्थे मोहवैभवात्

Ang pagkalitong ‘maganda’ at ‘hindi maganda’ ay iniisip doon na tila tunay; sa karangyaan ng pagkalito, ipinapatong ng isip ang ‘kagandahan’ sa isang bagay.

Verse 28

रोगो विजायते नृणां भ्रांतानां कपिसत्तम । रागद्वेषबलाद्बद्धा धर्मा धर्मवशंगताः

O pinakamainam sa mga Vānara, sa mga naliligaw ang sakit ay sumisibol. Nakagapos sa lakas ng pagnanasa at pag-ayaw, ang kanilang mga ‘tungkulin’ ay napapasunod sa pamimilit, hindi sa tunay na dharma.

Verse 29

देवतिर्यङ्मनुष्याद्या निरयं यांति मानवाः । चंदनागरुकर्पूरप्रमुखा अतिशोभनाः

Dahil sa gayong pagkalito, ang mga tao—maging deva, hayop, o tao man ang kalagayan—napapasa-impyerno. Ang sandal, agaru, kampor at iba pa’y lubhang mabango at kaaya-aya, ngunit kabilang pa rin sa daigdig ng mga bagay na nasisira.

Verse 30

मलं भवंति यत्स्पर्शात्तच्छरीरं कथं सुखम् । भक्ष्यभोज्यादयः सर्वे पदार्था अतिशोभनाः

Yaong sa pagdampi pa lamang ay nagiging dumi—paanong ang gayong katawan ay magiging kaligayahan? Ang mga pagkaing kinakain at tinatamasa, at lahat ng bagay na kaaya-aya sa paningin, ay tila marilag, subalit hindi nagbibigay ng walang-hanggang ligaya.

Verse 31

विष्ठा भवंति यत्संगात्तच्छरीरं कथं सुखम् । सुगंधि शीतलं तोयं मूत्रं यत्संगमाद्भवेत्

Yaong sa pakikisalamuha nito ay lumilitaw ang dumi—paanong ang gayong katawan ay magiging luklukan ng ligaya? At yaong sa pakikisalamuha nito ay lumilitaw ang ihi—paanong ang tubig na iyon ay magiging mabango at malamig?

Verse 32

तत्कथं शोभनं पिंडं भवेद्ब्रूहि कपेऽधुना । अतीव धवलाः शुद्धाः पटा यत्संगमेनहि

Kung gayon, sabihin mo ngayon, O unggoy—paanong ang bukol na ito (ang katawan) ay magiging tunay na maganda? Sapagkat sa pagdampi rito, maging ang telang lubhang puti ay nadudungisan.

Verse 33

भवंति मलिनाः स्वेदात्तत्कथं शोभनं भवेत । श्रूयतां परमार्थो मे हनूमन्वायुनंदन

Sa pawis ay nagiging marumi—kung gayon, paanong magiging tunay na marilag? Dinggin mo ang aking pinakamataas na aral, O Hanumān, anak ni Vāyu.

Verse 34

अस्मिन्संसारगर्ते तु किंचित्सौख्यं न विद्यते । प्रथमं जंतुराप्नोति जन्म बाल्यं ततः परम्

Sa hukay ng sanlibutang pag-iral na ito, walang kahit kaunting tunay na kaligayahan. Una, ang nilalang na may katawan ay dumarating sa kapanganakan; saka sumusunod ang pagkabata.

Verse 35

पश्चाद्यौवनमाप्नोति ततो वार्धक्यमश्नुते । पश्चान्मृत्युमवाप्नोति पुनर्जन्म तदश्नुते

Pagkaraan, nararating ng tao ang kabataan; saka dumarating ang katandaan. Pagkatapos ay sinasalubong ang kamatayan—at muli ring tinatanggap ang muling pagsilang.

Verse 36

अज्ञानवैभवादेव दुःखमाप्नोति मानवः । तदज्ञान निवृत्तौ तु प्राप्नोति सुखमुत्तमम्

Sa mismong kapangyarihan ng kamangmangan, nahuhulog sa pagdurusa ang tao. Ngunit kapag napawi ang kamangmangang iyon, nakakamit niya ang kataas-taasang kaligayahan.

Verse 37

अज्ञानस्य निवृत्तिस्तु ज्ञानादेव न कर्मणा । ज्ञानं नाम परं ब्रह्म ज्ञानं वेदांतवाक्यजम्

Ang pagkapawi ng kamangmangan ay mula lamang sa kaalaman, hindi sa gawaing ritwal. Ang kaalaman ay ang Kataas-taasang Brahman; kaalamang isinilang sa mga pangungusap ng Vedānta.

Verse 39

तज्ज्ञानं च विरक्तस्य जायते नेतरस्य हि । मुख्याधिकारिणः सत्यमाचार्यस्य प्रसादतः

Ang kaalamang iyon ay sumisilang sa taong may paglayo sa pagnanasa, hindi sa iba. Sa tunay na karapat-dapat na naghahanap, ito’y dumarating—tunay nga—sa biyaya ng guro.

Verse 40

जाग्रतं च स्वपंतं च भुंजंतं च स्थितं तथा । इमं जनं सदा क्रूरः कृतांतः परिकर्षति

Gising man o natutulog, kumakain man o nakatayo lamang—ang taong ito’y laging hinihila ng malupit at walang-awat na Kamatayan (Kṛtānta).

Verse 41

सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं च जीवितम्

Lahat ng naipon ay nauuwi sa pagkaubos; lahat ng pag-angat ay nauuwi sa pagbagsak. Lahat ng pagsasama ay nauuwi sa paghihiwalay—at ang buhay man ay nagtatapos sa kamatayan.

Verse 42

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । यथा नराणां जातानां नान्यत्र पतनाद्भयम्

Gaya ng mga hinog na bunga, wala nang ibang kinatatakutan kundi ang pagbagsak; gayon din sa mga taong isinilang—wala nang ibang kinatatakutan kundi ang di-maiiwasang pagbagsak sa kamatayan.

Verse 43

यथा गृहं दृढस्तंभं जीर्णं काले विनश्यति । एवं विनश्यंति नरा जरामृत्युवशंगताः

Gaya ng bahay na may matitibay na haligi, kapag naluma ay napapahamak sa paglipas ng panahon; gayon din napaparam ang tao, sapagkat napasailalim sa paghahari ng katandaan at kamatayan.

Verse 44

अहोरात्रस्य गमनान्नृणामायुर्विनश्यति । आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि

Sa paglipas ng araw at gabi, nababawasan ang buhay ng tao. Ikaw ay managhoy at mag-ingat para sa sarili—bakit ka nagdadalamhati para sa iba?

Verse 45

नश्यत्यायुः स्थितस्यापि धावतोऽपि कपीश्वर । सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति

Nauubos ang buhay, maging nakatayo man o tumatakbo, O panginoon ng mga unggoy. Kasabay mong lumalakad ang kamatayan, at kasabay mo ring nauupo ang kamatayan.

Verse 46

चरित्वा दूरदेशं च सह मृत्युर्निवर्तते । शरीरे वलयः प्राप्ताः श्वेता जाताः शिरोरुहाः

Kahit nakapaglakbay na sa malalayong lupain, bumabalik pa rin ang kamatayan na kasabay niya. Lumilitaw ang mga kulubot sa katawan; pumuputi ang buhok sa ulo.

Verse 47

जीर्यते जरया देहः श्वासकासादिना तथा । यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ

Nabubulok ang katawan dahil sa katandaan, gayundin sa mga karamdaman gaya ng hingal at ubo—gaya ng dalawang piraso ng kahoy na nagtatagpo sa dakilang karagatan.

Verse 48

समेत्य च व्यपेयातां कालयोगेन वानर । एवं भार्या च पुत्रश्च वधुक्षेत्रधनानि च

Pagkatapos magtagpo, naghihiwalay din sila sa bisa ng panahon, O Vānara. Gayon din ang asawa at anak, manugang, mga bukirin, at kayamanan.

Verse 49

क्वचित्संभूय गच्छंति पुनरन्यत्र वानर । यथा हि पांथं गच्छंतं पथि कश्चित्पथि स्थितः

Kung minsan, nagkakatipon ang mga tao at muling umaalis patungo sa iba, O Vānara—gaya sa daan: ang nakatayo roon ay nakakasalubong ang naglalakbay na dumaraan.

Verse 50

अहमप्या गमिष्यामि भवद्भिः साकमित्यथ । कंचित्कालं समेतौ तौ पुनरन्यत्र गच्छतः

‘Sasama rin ako sa inyo,’ at sa gayon ay nagpapatuloy sila. Sa ilang panahon, magkasabay na naglalakbay ang dalawa, at pagkaraan ay muling tumutungo sa magkakaibang dako.

Verse 51

एवं भार्यासुतादीनां संगमो नश्वरः कपे । शरीरजन्मना साकं मृत्युः संजायते ध्रुवम्

Kaya ang pakikisama sa asawa, mga anak, at iba pa ay panandalian, O Kapi. Kasabay ng pagsilang ng katawan, tiyak na isinisilang din ang kamatayan.

Verse 52

अवश्यंभाविमरणे न हि जातु प्रतिक्रिया । एतच्छरीरपाते तु देही कर्मगतिं गतः

Sa kamatayang tiyak na darating, wala kailanman ang panlaban. Kapag bumagsak ang katawang ito, ang may-katawang sarili ay tutungo sa landas na itinakda ng sariling karma.

Verse 53

प्राप्य पिंडांतरं वत्स पूर्वपिंडं त्यजत्यसौ । प्राणिनां न सदैकत्र वासो भवति वानर

Pagkamit ng ibang anyong-katawan, mahal na anak, iniiwan nito ang dating katawan. Sapagkat ang mga nilalang ay hindi nananatili magpakailanman sa iisang kalagayan, O Vānara.

Verse 54

स्वस्वकर्मवशात्सर्वे वियुज्यंते पृथक्पृथक् । यथा प्राणिशरीराणि नश्यंति च भवंति च

Sa kapangyarihan ng kanya-kanyang karma, ang lahat ay nagkakahiwa-hiwalay—bawat isa sa bawat isa—gaya ng mga katawan ng nilalang na nasisira at muling nagkakaroon.

Verse 55

आत्मनो जन्ममरणे नैव स्तः कपिसत्तम । अतस्त्वमंजनासूनो विशोकं ज्ञानमद्वयं

Sa Ātman ay tunay na walang kapanganakan at walang kamatayan, O pinakadakila sa mga unggoy. Kaya, O anak ni Añjanā, manahan sa di-dalawang kaalamang walang dalamhati.

Verse 56

सद्रूपममलं ब्रह्म चिंतयस्व दिवानिशम् । त्वत्कृतं मत्कृतं कर्म मत्कृतं त्वाकृतं तथा

Magnilay ka araw at gabi sa Brahman—dalisay, walang dungis, at tunay na Pag-iral. At alamin: ang karmang ginawa mo ay nagiging akin; at ang karmang ginawa ko ay nagiging iyo rin.

Verse 57

मल्लिंगस्थापनं तस्मात्त्वल्लिंग स्थापनं कपे । मुहूर्तातिक्रमाल्लिंगं सैकतं सीतया कृतम्

Kaya ang aking pagtatatag ng liṅga ay maging pagtatatag mo rin, O Kape. Sapagkat nang malapit nang lumampas ang takdang sandali, si Sītā ay humubog ng liṅga mula sa buhangin.

Verse 58

मयात्र स्थापितं तस्मात्कोपं दुःखं च मा कुरु । कैलासादागतं लिंगं स्थापयास्मिच्छुभे दिने

Yamang ako ang nagtatag nito rito, huwag kang magpadala sa galit o dalamhati. Sa mapalad na araw na ito, itatatag ko ang liṅgang nagmula sa Kailāsa.

Verse 59

तव नाम्ना त्विदं लिंगं यातु लोकत्रये प्रथाम् । हनूमदीश्वरं दृष्ट्वा द्रष्टव्यो राघवेश्वरः

Nawa’y sumikat ang liṅgang ito sa tatlong daigdig sa pamamagitan ng iyong pangalan. Kapag nakita ang Hanūmadīśvara, nararapat ding makita ang Rāghaveśvara.

Verse 60

ब्रह्मराक्षसयूथानि हतानि भवता कपे । अतः स्वनाम्ना लिंगस्य स्थापनात्त्वं प्रमोक्ष्यसे

Maraming pangkat ng brahma-rākṣasa ang napatay mo, O Kapi. Kaya sa pagtatatag ng liṅga sa sarili mong pangalan, ikaw ay ganap na mapapalaya sa pasaning iyon.

Verse 61

स्वयं हरेण दत्तं तु हनूमन्नामकं शिवम् । संपश्यन्रामनाथं च कृतकृत्यो भवेन्नरः

Ang Śiva-liṅga na pinangalan kay Hanūmān ay tunay na ipinagkaloob ni Hari mismo. Ang sinumang tumitingin dito, kasama si Rāmanātha, ay nagiging ganap ang layon ng buhay.

Verse 62

योजनानां सहस्रेऽपि स्मृत्वा लिंगं हनूमतः । रामनाथेश्वरं चापि स्मृत्वा सायुज्यमाप्नुयात्

Kahit mula sa sanlibong yojana ang layo, ang sinumang umaalaala sa liṅga ni Hanūmān at umaalaala rin kay Rāmanātheśvara ay nakakamit ang sāyujya, ang malapit na pakikiisa kay Śiva.

Verse 63

तेनेष्टं सर्वयज्ञैश्च तपश्चाकारि कृत्स्नशः । येन दृष्टौ महादेवौ हनूमद्राघवेश्वरौ

Sa pamamagitan nito, waring naisagawa na ang lahat ng mga yajña at ganap na natupad ang bawat tapas; sapagkat dito nasisilayan ang dalawang Dakilang Panginoon: Hanūmad-Īśvara at Rāghaveśvara.

Verse 64

हनूमता कृतं लिंगं यच्च लिंगं मया कृतम् । जानकीयं च यल्लिंगं यल्लिंगं लक्ष्मणेश्वरम्

Ang liṅga na ginawa ni Hanūmān; ang liṅga na ginawa ko; ang liṅga ni Jānakī (Sītā); at ang liṅga na tinatawag na Lakṣmaṇeśvara—(naririto ang mga banal na anyong ito).

Verse 65

सुग्रीवेण कृतं यच्च सेतुकर्त्रा नलेन च । अंगदेन च नीलेन तथा जांबवता कृतम्

Naririto rin ang liṅga na ginawa ni Sugrīva; at ang ginawa ni Nala, ang tagapagtayo ng tulay; at ang mga ginawa nina Aṅgada, Nīla, at gayundin ni Jāmbavān.

Verse 66

विभीषणेन यच्चापि रत्नलिंगं प्रतिष्ठितम् । इन्द्राद्यैश्च कृतं लिंगं यच्छेषाद्यैः प्रतिष्ठितम्

At ang hiyas na liṅga na itinatag din ni Vibhīṣaṇa; ang liṅgang nilikha ni Indra at ng iba pang mga deva; at yaong itinatag ni Śeṣa at ng iba pa.

Verse 67

इत्येकादशरूपोऽयं शिवः साक्षाद्विभासते । सदा ह्येतेषु लिंगेषु संनिधत्ते महेश्वरः

Sa gayon, si Śiva ay hayagang nagliliwanag dito sa labing-isang anyo. Sapagkat si Maheśvara ay laging nananahan sa mga liṅgang ito.

Verse 68

तत्स्वपापौघशुद्ध्यर्थं स्थापयस्व महेश्वरम् । अथ चेत्त्वं महाभाग लिंगमुत्सादयिष्यसि

Kaya, upang luminis ang iyong nag-uumapaw na mga kasalanan, itatag mo si Maheśvara. Ngunit kung ikaw, O mapalad na dakila, ay magbabalak na ibuwal ang liṅga—

Verse 69

मयात्र स्थापितं वत्स सीतया सैकतं कृतम् । स्थापयिष्यामि च ततो लिंगमेतत्त्वया कृतम्

O mahal kong anak, ako mismo ang nagtatag dito; at si Sītā ay humubog ng liṅgang buhangin. At pagkaraan niyon, itatatag ko rin ang liṅgang ito na ginawa mo.

Verse 70

पातालं सुतलं प्राप्य वितलं च रसातलम् । तलातलं च तदिदं भेदयित्वा तु तिष्ठति

Umaabot ito hanggang Pātāla at Sutala, at binubutas ang Vitala at Rasātala, pati Talātala—pagkaraang biyakin ang mga daigdig sa ilalim, ito’y nananatiling nakatindig.

Verse 71

प्रतिष्ठितं मया लिंगं भेत्तुं कस्य बलं भवेत् । उत्तिष्ठ लिंगमुद्वास्य मयैतत्स्थापितं कपे

“Itinatag ko ang liṅga na ito; kaninong lakas ang makababali nito? Bumangon ka; tumigil sa pag-aalis ng liṅga. O Vānara, ako ang nagtatag nito.”

Verse 72

त्वया समाहृतं लिंगं स्थापयस्वाशु मा शुचः । इत्युक्तस्तं प्रणम्याथाज्ञातसत्त्वोऽथ वानरः

“Agad mong itatag ang liṅgang dinala mo; huwag kang magdalamhati.” Sa gayong salita, yumukod siya; at ang vānara—di pa lubos na batid ang tunay na lakas—ay nagsimulang kumilos.

Verse 73

उद्वासयामि वेगेन सैकतं लिंगमुत्त मम् । संस्थापयामि कैलासादानीतं लिंगमादरात्

“Sa bilis ay aalisin ko ang marangal na liṅgang yari sa buhangin; at may paggalang kong itatatag ang liṅgang dinala mula sa Kailāsa.”

Verse 74

उद्वासने सैकतस्य कियान्भारो भवेन्मम । चेतसैवं विचार्यायं हनूमान्मारुता त्मजः

“Anong bigat ang magiging pasanin ko sa pag-aalis ng anyong buhangin?” Sa gayong pagninilay, si Hanumān, anak ni Māruta, ay naghanda nang kumilos.

Verse 75

पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । पश्यतो रामचन्द्रस्य लक्ष्मणस्यापि पश्यतः

Habang nakatingin ang lahat ng mga diyos, ang mga muni, ang mga vānara at mga rākṣasa; habang nakamasid si Rāmacandra, at nakamasid din si Lakṣmaṇa—

Verse 76

पश्यंत्या अपि वैदेह्या लिंगं तत्सैकतं बलात् । पाणिना सर्वयत्नेन जग्राह तरसा बली

Kahit nakatanaw si Vaidehī (Sītā), dinakma ng makapangyarihan ang liṅga na yari sa buhangin; sa kamay, buong pagsisikap at biglang bilis, marahas niyang sinunggaban.

Verse 77

यत्नेन महता चायं चालयन्नपि मारुतिः । नालं चालयितुं ह्यासीत्सैकतं लिंगमोजसा

Bagaman si Māruti ay nagpumilit nang may napakalaking pagsisikap, hindi niya—sa kabila ng kanyang lakas—naigagalaw ang liṅga na buhangin ang anyo.

Verse 78

ततः किलकिलाशब्दं कुर्वन्वानरपुंगवः । पुच्छमुद्यम्य पाणिभ्यां निरास्थत्तन्निजौजसा

Pagkaraan, ang pangunahing unggoy, na gumagawa ng malakas na sigawan, itinaas ang kanyang buntot at sa dalawang kamay ay hinampas iyon, gamit ang sariling lakas.

Verse 79

इत्यनेकप्रकारेण चाल यन्नपि वानरः । नैव चालयितुं शक्तो बभूव पवनात्मजः

Sa gayon, kahit sa sari-saring paraan niyang subukang igalaw, ang anak ng Hangin ay hindi pa rin nagawang mailipat iyon ni katiting.

Verse 80

तद्वेष्टयित्वा पुच्छेन पाणिभ्यां धरणीं स्पृशन् । उत्पपाताथ तरसा व्योम्नि वायुसुतः कपिः

Binalot niya iyon ng kanyang buntot, at habang ang dalawang kamay ay sumasayad sa lupa, ang anak ni Vāyu—ang unggoy—ay biglang lumundag nang mabilis paitaas sa himpapawid.

Verse 81

कंपयन्स धरां सर्वां सप्तद्वीपां सपर्वतम् । लिंगस्य क्रोशमात्रे तु मूर्च्छितो रुधिरं वमन्

Niyanig niya ang buong daigdig kasama ang pitong kontinente at mga bundok, ngunit nahila lamang niya ito ng isang krośa; pagkatapos, siya ay nawalan ng malay at sumuka ng dugo.

Verse 82

पपात हनुमान्विप्राः कंपितांगो धरातले । पततो वायुपुत्रस्य वक्त्राच्च नयनद्वयात्

O mga Brāhmaṇa, bumagsak si Hanuman sa lupa, nanginginig ang kanyang katawan. Sa pagbagsak ng anak ni Vāyu, nagsimulang umagos ang dugo mula sa kanyang bibig at parehong mga mata.

Verse 83

नासापुटाच्छ्रोत्ररंध्रादपानाच्च द्विजोत्तमाः । रुधिरौघः प्रसुस्राव रक्तकुण्ड मभूच्च तत्

O pinakamahusay sa mga ipinanganak nang dalawang beses, bumaha ang dugo mula sa kanyang ilong, sa mga butas ng kanyang tainga, at mula sa ibaba; at doon, nabuo ang isang lawa ng dugo.

Verse 84

ततो हाहाकृतं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । धावंतौ कपिभिः सार्द्धमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ

Pagkatapos ay umalingawngaw ang panaghoy sa lahat ng dako—sa mga diyos, asura, at mga tao. Sina Rāma at Lakṣmaṇa ay tumakbong magkasama kasabay ng hukbo ng mga unggoy.

Verse 85

जानकीसहितौ विप्रा ह्यास्तां शोकाकुलौ तदा । सीतया सहितौ वीरौ वानरैश्च महाबलौ

O mga Brāhmaṇa, ang dalawang bayani—kasama si Jānakī (Sītā), at sinamahan ng mga makapangyarihang unggoy—ay tumayong lipos ng pighati.

Verse 86

रुरुचाते तदा विप्रा गन्धमादनपर्वते । यथा तारागणयुतौ रजन्यां शशि भास्करौ

O mga Brahmana, noon sa Bundok Gandhamadana, ang dalawa ay nagningning nang maningning—tulad ng buwan at araw na magkasama sa gabi, na sinasamahan ng mga kumpol ng mga bituin.

Verse 87

ददर्शतुर्हनूमंतं चूर्णीकृतकलेवरम् । मूर्च्छितं पतितं भूमौ वमन्तं रुधिरं मुखात्

Nakita nila si Hanuman—ang kanyang katawan ay durog at wasak—na hinimatay at nakahandusay sa lupa, sumusuka ng dugo mula sa kanyang bibig.

Verse 88

विलोक्य कपयः सर्वे हाहाकृत्वाऽपतन्भुवि । कराभ्यां सदयं सीता हनूमंतं मरुत्सुतम्

Nang makita ito, ang lahat ng mga unggoy ay sumigaw sa pighati at bumagsak sa lupa. Sa habag, hinawakan ni Sita si Hanuman, ang anak ng Hangin, gamit ang kanyang mga kamay.

Verse 89

ताततातेति पस्पर्श पतितं धरणीतले । रामोऽपि दृष्ट्वा पतितं हनूमंतं कपीश्वरम्

Umiiyak ng, "Ama! Ama!", hinawakan niya ito habang nakahandusay sa lupa. Si Rama rin, nang makita si Hanuman—ang panginoon ng mga unggoy—na nakahiga at lupaypay, ay nayanig sa lungkot.

Verse 90

आरोप्यांकं स्वपाणिभ्यामाममर्श कलेवरम् । विमुंचन्नेत्रजं वारि वायुजं चाव्रवीद्द्विजाः

Binuhat siya sa kanyang kandungan gamit ang sariling mga kamay, marahang hinaplos ni Rama ang kanyang katawan. Habang lumuluha ang kanyang mga mata, nagsalita siya kay Hanuman, ang anak ni Vayu—O mga Brahmana.