Prakarana 12
सोपान-शिखर का चरण: ‘भक्ति की सिद्धि’—जहाँ कथा-रस सामाजिक-धर्म (राजधर्म/लोकमर्यादा) से आगे बढ़कर अंतःकरण की अंतिम गाँठ (अविद्या-ग्रंथि) खोलने की प्रक्रिया दिखाता है। इस खंड में मुक्तिसाधन का निर्णायक निष्कर्ष आता है: निर्गुण-ज्ञान का आदर रखते हुए भी मानस का ‘परमार्थ-मार्ग’ सगुण राम-भक्ति को सहज, सुरक्षित और सर्वसुलभ सीढ़ी ठहराता है। काकभुशुण्डि का जीवन-वृत्त (जन्म-जन्म में राम-भजन) इस सोपान को ‘अनुभव-प्रमाण’ देता है—भक्ति का अभ्यास ही अंततः संशय, द्वैत-भय और माया-व्यवधानों पर विजय कराता है।
Ang sipi na ito ay kabilang sa agos ng Uttar Kāṇḍa kung saan ang "siddhānta" ay bumababa bilang kwento. Ang paghabi ng rasa ay pangunahing śānta, ngunit sa loob nito ay may banay na pagsasanib ng adbhuta (ang kadakilaan ng bhakti), karuṇa (ang ikinalos na kalagayan ng jīva), at vīra (ang pagtitiyaga ng matatag na debosyon). Ang sariling salaysay ni Kakbhusuṇḍi ay tumutuloy tulad ng isang "buhay ng bhakti": sa gitna ng mga pagbabago ng katawan sa tatlong mundo, ang hindi putol na pagpapatuloy ng Rāma-bhajan; ang debate kay Ṛṣi Lomaśa tungkol sa nirguṇa at saguṇa; ang pagbabago sa pamamagitan ng sumpa at grasya; at sa huli ang dīkṣā sa Rāma-mantra, na ginagawang karanasan ang dharma-śāstric na konklusyon ng Mānas. Pagkatapos, ang tanong ni Garuḍa (ang pagkabihira ng kaalaman kumpara sa pagpapabaya sa bhakti) ay naglilingkod sa mas malawak na layunin ng Uttar Kāṇḍa: habang iginagalang ang nirguṇa Brahman-contemplation, ang teolohikal na "pandikit" ni Tulasī ay ang saguṇa-bhakti bilang likas na hagdanan patungo sa mokṣa, at ang kaalaman ay nananatiling ligtas lamang sa liwanag nito.
Verses
Chaupai 110.1-8
त्रिजग देव नर जोइ तनु धरउँ।तहँ तहँ राम भजन अनुसरऊँ।।
एक सूल मोहि बिसर न काऊ।गुर कर कोमल सील सुभाऊ।।
चरम देह द्विज कै मैं पाई।सुर दुर्लभ पुरान श्रुति गाई।।
खेलउँ तहूँ बालकन्ह मीला।करउँ सकल रघुनायक लीला।।
प्रौढ़ भएँ मोहि पिता पढ़ावा।समझउँ सुनउँ गुनउँ नहिं भावा।।
मन ते सकल बासना भागी।केवल राम चरन लय लागी।।
कहु खगेस अस कवन अभागी।खरी सेव सुरधेनुहि त्यागी।।
प्रेम मगन मोहि कछु न सोहाई।हारेउ पिता पढ़ाइ पढ़ाई।।
भए कालबस जब पितु माता।मैं बन गयउँ भजन जनत्राता।।
जहँ जहँ बिपिन मुनीस्वर पावउँ।आश्रम जाइ जाइ सिरु नावउँ।।
बूझत तिन्हहि राम गुन गाहा।कहहिं सुनउँ हरषित खगनाहा।।
सुनत फिरउँ हरि गुन अनुबादा।अब्याहत गति संभु प्रसादा।।
छूटी त्रिबिध ईषना गाढ़ी।एक लालसा उर अति बाढ़ी।।
राम चरन बारिज जब देखौं।तब निज जन्म सफल करि लेखौं।।
जेहि पूँछउँ सोइ मुनि अस कहई।ईस्वर सर्ब भूतमय अहई।।
निर्गुन मत नहिं मोहि सोहाई।सगुन ब्रह्म रति उर अधिकाई।।
trijaga deva nara joi tanu dharaũ.tahã tahã rāma bhajana anusaraũ..
eka sūla mohi bisara na kāū.guru kara komala sīla subhāū..
carama deha dvija kai maiṁ pāī.sura durlabha purāna śruti gāī..
khelaũ tahū̃ bālakanha mīlā.karaũ sakala raghunāyaka līlā..
prauṛha bhaẽ mohi pitā paṛhāvā.samajhaũ sunaũ gunaũ nahiṁ bhāvā..
mana te sakala bāsanā bhāgī.kevala rāma caraṇa laya lāgī..
kahu khagesa asa kavan abhāgī.kharī seva sura-dhenūhi tyāgī..
prema magana mohi kachu na sohāī.hāreu pitā paṛhāi paṛhāī..
bhae kāla-basa jaba pitu mātā.maiṁ bana gayaũ bhajana jana-trātā..
jahã jahã bipina munīsvara pāvaũ.āśrama jāi-jāi siru nāvaũ..
būjhat tinhahi rāma guna gāhā.kahahiṁ sunaũ haraṣita khaga-nāhā..
sunata phiraũ hari guna anubādā.avyāhata gati śambhu prasādā..
chūṭī tribidha īṣanā gāṛhī.eka lālasā ura ati bāṛhī..
rāma caraṇa bārija jaba dekhaũ.taba nija janma saphala kari lekhaũ..
jehi pū̃chhaũ soī muni asa kahai.īsvara sarba bhūta-maya ahaī..
nirguna mata nahiṁ mohi sohāī.saguna brahma rati ura adhikāī..
Anumang katawan ang aking tatanghin, maging ito man ng diyos o tao, sa bawat lugar ako ay sumusunod sa pagsamba kay Rama. Isang tumutusok na aral ang hindi ko kailanman nakakalimutan: ang malumanay na disposisyon at magandang kalikasan ng aking Guru. Sa huli ay nakamit ko ang katawan ng isang Brahmin, na ipinahayag ng mga Purāna at Veda na bihira kahit para sa mga diyos. Doon ako naglaro kasama ang mga bata at isinagawa ang lahat ng mga laro ng Panginoon ng Raghu. Nang ako ay lumaki, ang aking ama ay nagpaaral sa akin; naintindihan ko, narinig ko, at pinag-isipan, ngunit hindi ako nasiyahan. Lahat ng pagnanasa ay tumakas sa aking isipan; tanging ang pagsipsip sa mga paa ni Rama ang nanatili. Sabihin mo sa akin, O panginoon ng mga ibon, sino ang ganoong malas na iwanan ang gayong mahalagang paglilingkod, tulad ng pagtatapon ng naghahatid-ng-kagustuhang baka? Kaya ako ay lasing sa pag-ibig na wala nang ibang nakasiyaya sa akin; ang aking ama ay pagod na pagod sa pagtuturo at pagtuturo muli. Nang ang aking mga magulang ay napasailalim sa kapangyarihan ng Panahon, pumunta ako sa gubat, na naging isang tagapagligtas sa pamamagitan ng debosyon. Saanman ako nakakita ng mga dakilang sage sa mga kagubatan, paulit-ulit akong pumunta sa kanilang mga hermita at yumuko ang aking ulo. Sa pagtatanong sa kanila, umaawit ako ng mga katangian ni Rama; sila ay nagsalita, at ako ay nakinig nang may galak, O hari ng mga ibon. Sa ganito ako ay gumagala, nakikinig sa mga paliwanag ng mga katangian ni Hari, ang aking landas ay hindi pinutol ng biyaya ni Shambhu. Ang tatlong malalalim na pagnanasa ay nawala; isang paghahangad lamang ang lumobo sa aking puso: 'Kailan ko mamamasdan ang mga lotus-paa ni Rama? Kung gayon, ituturing kong matagumpay ang aking kapanganakan.' Sinuman ang aking tanungin, bawat sage ay nagsasabi: 'Ang Panginoon ay nasa lahat ng nilalang.' Ang doktrinang nirguna ay hindi humahalina sa akin; ang pag-ibig para sa saguna Brahman ay mas malakas sa aking puso.
Doha 110(क)-(घ)
गुर के बचन सुरति करि राम चरन मनु लाग।रघुपति जस गावत फिरउँ छन छन नव अनुराग।।110(क)।।
मेरु सिखर बट छायाँ मुनि लोमस आसीन।देखि चरन सिरु नायउँ बचन कहेउँ अति दीन।।110(ख)।।
सुनि मम बचन बिनीत मृदु मुनि कृपाल खगराज।मोहि सादर पूँछत भए द्विज आयहु केहि काज।।110(ग)।।
तब मैं कहा कृपानिधि तुम्ह सर्बग्य सुजान।सगुन ब्रह्म अवराधन मोहि कहहु भगवान।।110(घ)।।
gura ke bacana surati kari rāma caraṇa manu lāga.raghupati jasa gāvata phiraũ chana-chana nava anurāga..110(ka)..
meru śikhara baṭa chāyā̃ muni lomasa āsīna.dekhi caraṇa siru nāyaũ bacana kaheũ ati dīna..110(kha)..
suni mama bacana binīta mṛdu muni kṛpāla khaga-rāja.mohi sādar pū̃chhata bhae dvija āyahu kehi kāja..110(ga)..
taba maiṁ kahā kṛpā-nidhi tumha sarbagya sujāna.saguna brahma avarādhana mohi kahahu bhagavāna..110(gha)..
Naalala ang mga salita ng aking Guru, ang aking isipan ay dumikit sa mga lotus-paa ni Śrī Rāma; ako ay gumagala, umaawit ng kaluwalhatian ng Panginoon ng Raghu, bawat sandali, ang pag-ibig ay laging bago. Sa tuktok ng Meru, sa ilalim ng anino ng isang puno ng banyan, umupo ang sage na si Lomasa; nakita ang kanyang mga paa, ako ay yumuko ng aking ulo at nagsalita nang may pinakamalaking pagpapakumbaba. Narinig ang aking malumanay at magalang na pananalita, ang mapaghabag na sage ay nagtanong, 'O hari ng mga ibon, Brāhmaṇa, para sa anong layunin ka dumating?' Kung gayon ay sinabi ko, 'O kayamanan ng habag, ikaw ay lubos na marunong at pantas; turuan mo ako, O Panginoon, sa pagsamba sa Saguṇa Brahman.'
Chaupai 111.1-8
तब मुनिष रघुपति गुन गाथा।कहे कछुक सादर खगनाथा।।
ब्रह्मग्यान रत मुनि बिग्यानि।मोहि परम अधिकारी जानी।।
लागे करन ब्रह्म उपदेसा।अज अद्वेत अगुन हृदयेसा।।
अकल अनीह अनाम अरुपा।अनुभव गम्य अखंड अनूपा।।
मन गोतीत अमल अबिनासी।निर्बिकार निरवधि सुख रासी।।
सो तैं ताहि तोहि नहिं भेदा।बारि बीचि इव गावहि बेदा।।
बिबिध भाँति मोहि मुनि समुझावा।निर्गुन मत मम हृदयँ न आवा।।
पुनि मैं कहेउँ नाइ पद सीसा।सगुन उपासन कहहु मुनीसा।।
राम भगति जल मम मन मीना।किमि बिलगाइ मुनीस प्रबीना।।
सोइ उपदेस कहहु करि दाया।निज नयनन्हि देखौं रघुराया।।
भरि लोचन बिलोकि अवधेसा।तब सुनिहउँ निर्गुन उपदेसा।।
मुनि पुनि कहि हरिकथा अनूपा।खंडि सगुन मत अगुन निरूपा।।
तब मैं निर्गुन मत कर दूरी।सगुन निरूपउँ करि हठ भूरी।।
उत्तर प्रतिउत्तर मैं कीन्हा।मुनि तन भए क्रोध के चीन्हा।।
सुनु प्रभु बहुत अवग्या किएँ।उपज क्रोध ग्यानिन्ह के हिएँ।।
अति संघरषन जौं कर कोई।अनल प्रगट चंदन ते होई।।
taba muniṣa raghupati guna gāthā.kahe kachuka sādar khaga-nāthā..
brahma-gyāna rata muni bigyānī.mohi parama adhikārī jānī..
lāge karana brahma upadesā.aja advaita aguṇa hṛdayesā..
akala anīha anāma arūpā.anubhava gamya akhaṇḍa anūpā..
mana-gotīta amala abināsī.nirbikāra niravadhi sukha rāsī..
so taiṁ tāhi tohi nahiṁ bhedā.bāri bīci iva gāvahi bedā..
bibidha bhā̃ti mohi muni samujhāvā.nirguna mata mama hṛdayã na āvā..
puni maiṁ kaheũ nāi pada sīsā.saguna upāsana kahahu munīsā..
rāma bhagati jala mama mana mīnā.kimi bilagāi munīsa prabīnā..
soī upadesa kahahu kari dāyā.nija nayananhi dekhaũ raghurāyā..
bhari locana biloki avadhesā.taba sunihaũ nirguna upadesā..
muni puni kahi hari-kathā anūpā.khaṇḍi saguna mata aguṇa nirūpā..
taba maiṁ nirguna mata kara dūrī.saguna nirūpaũ kari haṭha bhūrī..
uttara prati-uttara maiṁ kīnhā.muni tana bhae krodha ke cīnhā..
sunu prabhu bahuta avagyā kiẽ.upaja krodha gyāninha ke hiẽ..
ati saṅgharṣana jaũ kara koī.anala pragaṭa candana te hoī..
Pagkatapos ay ang sage ay nagsalita ng ilang salita, nang may paggalang na isinalaysay ang mga katangian ng Panginoon ng Raghu, O hari ng mga ibon. Ang marunong na ascetic na iyon, na nagagalak sa Brahma-jñāna, ay itinuring akong karapat-dapat na tumanggap, at nagsimulang magturo tungkol sa Brahman, na ipinanganak, hindi dalawa, nirguṇa, ang Panginoon sa loob ng puso: lampas sa pag-iisip, walang pagnanasa, walang pangalan, walang anyo; nakikilala sa direktang realizasyon; hindi napuputol, hindi katulad ng iba; lampas sa abot ng isipan, walang bahid, hindi nawawala; walang pagbabago; isang walang hanggang kabang-yaman ng kagalakan. 'Ang mga Veda ay umaawit, Ikaw at Iyon ay hindi magkaiba, tulad ng tubig at ang mga alon nito.' Sa maraming paraan ipinaliwanag sa akin ng sage; gayunpaman, ang doktrinang nirguṇa ay hindi pumasok sa aking puso. Muli ako ay nagsalita, yumuko ang aking ulo sa kanyang mga paa: 'O sage, sabihin mo sa akin ang pagsamba sa Saguṇa na Panginoon. Ang aking isipan ay isang isda sa tubig ng Rāma-bhakti, paano mo ito hihiwalayin, O bihasang guro? Magkaroon ng habag at ibigay ang instruksyon kung saan mamamasdan ko ang Hari ng mga Raghu sa aking sariling mga mata. Kapag ang aking mga mata ay puno ng paningin ng Panginoon ng Ayodhyā, kung gayon ako ay makikinig sa turo ng nirguṇa.' Muli ay nagsalita ang sage ng hindi katulad na Hari-kathā, sinasalungat ang pananaw na saguṇa at ipinapaliwanag ang walang katangian. Ngunit itinabi ko ang pananaw na nirguṇa at, nang matigas, ipinilit ang paglalarawan ng saguṇa. Pabalik-balik ako ay sumagot; ang katawan ng sage ay nagpakita ng mga tanda ng galit. Pakinggan mo, O Panginoon: maraming paglabag sa galang ang aking ginawa; ang galit ay maaaring bumangon kahit sa mga puso ng mga marurunong. Kung masyadong kuskusin, ang apoy ay lumalabas kahit sa sandalwood.
Doha 111(क)-(ख)
बारंबार सकोप मुनि करइ निरुपन ग्यान।मैं अपनें मन बैठ तब करउँ बिबिध अनुमान।।111(क)।।
क्रोध कि द्वेतबुद्धि बिनु द्वैत कि बिनु अग्यान।मायाबस परिछिन्न जड़ जीव कि ईस समान।।111(ख)।।
bāraṃbāra sakopa muni karai nirūpana gyāna |maiṁ apaneṁ mana baiṭha taba karauṁ bibidha anumāna ||111(ka)||
krodha ki dvaita-buddhi binu dvaita ki binu agyāna |māyābasa parichinna jaṛa jīva ki īsa samāna ||111(kha)||
Paulit-ulit, na may galit, ang sage ay naglahad ng mga turo tungkol sa karunungan; ngunit ako, nakasara sa aking sariling isipan, patuloy na gumagawa ng haka-haka. Mayroon bang galit nang walang dualistikong isipan? Mayroon bang dualidad nang walang kamangmangan? Isang kaluluwang nakatali ng māyā, limitado at mangmang, paano ito magiging katumbas ng Panginoon?
Chaupai 112.1-8
कबहुँ कि दुख सब कर हित ताकें।तेहि कि दरिद्र परस मनि जाकें।।
परद्रोही की होहिं निसंका।कामी पुनि कि रहहिं अकलंका।।
बंस कि रह द्विज अनहित कीन्हें।कर्म कि होहिं स्वरूपहि चीन्हें।।
काहू सुमति कि खल सँग जामी।सुभ गति पाव कि परत्रिय गामी।।
भव कि परहिं परमात्मा बिंदक।सुखी कि होहिं कबहुँ हरिनिंदक।।
राजु कि रहइ नीति बिनु जानें।अघ कि रहहिं हरिचरित बखानें।।
पावन जस कि पुन्य बिनु होई।बिनु अघ अजस कि पावइ कोई।।
लाभु कि किछु हरि भगति समाना।जेहि गावहिं श्रुति संत पुराना।।
हानि कि जग एहि सम किछु भाई।भजिअ न रामहि नर तनु पाई।।
अघ कि पिसुनता सम कछु आना।धर्म कि दया सरिस हरिजाना।।
एहि बिधि अमिति जुगुति मन गुनऊँ।मुनि उपदेस न सादर सुनऊँ।।
पुनि पुनि सगुन पच्छ मैं रोपा।तब मुनि बोलेउ बचन सकोपा।।
मूढ़ परम सिख देउँ न मानसि।उत्तर प्रतिउत्तर बहु आनसि।।
सत्य बचन बिस्वास न करही।बायस इव सबही ते डरही।।
सठ स्वपच्छ तब हृदयँ बिसाला।सपदि होहि पच्छी चंडाला।।
लीन्ह श्राप मैं सीस चढ़ाई।नहिं कछु भय न दीनता आई।।
kabahuṁ ki dukha saba kara hita tākeṁ |tehi ki daridra parasa mani jākeṁ ||
paradrohī kī hohiṁ nisaṅkā |kāmī puni ki rahahiṁ akalaṅkā ||
baṃsa ki raha dvija anahita kīnhẽ |karma ki hohiṁ svarūpahi cīnhẽ ||
kāhū sumati ki khala saṅga jāmī |subha gati pāva ki paratriya gāmī ||
bhava ki parahiṁ paramātmā biṃdaka |sukhī ki hohiṁ kabahuṁ hariniṃdaka ||
rāju ki rahai nīti binu jānẽ |agha ki rahahiṁ haricarita bakhānẽ ||
pāvana jasa ki puṇya binu hoī |binu agha ajasa ki pāvai koī ||
lābhu ki kichu hari bhagati samānā |jehi gāvahiṁ śruti santa purānā ||
hāni ki jaga ehi sama kichu bhāī |bhaji-a na rāmahi nara tanu pāī ||
agha ki pisunatā sama kachu ānā |dharma ki dayā sarisa harijānā ||
ehi bidhi amiti juguti mana gunūṁ |muni upadesa na sādara sunūṁ ||
puni puni saguna pachcha maiṁ ropā |taba muni boleu bacana sakopā ||
mūṛha parama sikha deuṁ na mānasī |uttara pratiuttara bahu ānasī ||
satya bacana bisvāsa na karahī |bāyasa iva sabahī te ḍarahī ||
saṭha svapachcha taba hṛdayaṁ bisālā |sapadi hohi pachchī caṇḍālā ||
līnh śrāpa maiṁ sīsa caṛhāī |nahiṁ kachu bhaya na dīnatā āī ||
Maaari bang ang kalungkutan ay kailanman para sa kabutihan ng lahat? Maaari bang mahirap ang isang taong may hawak na bato na nagpapabago sa bakal sa ginto? Maaari bang walang takot ang isang traydor sa kapwa? Maaari bang manatiling walang bahid ang isang taong pusong may pita? Maaari bang magpatuloy ang isang angkan kapag ang pari nito ay gumawa ng kasamaan? Maaari bang manatiling hindi kilala ang mga gawa sa kanilang tunay na anyo? Maaari bang magmula ang mabuting kaisipan sa isang taong nakikipag-ugnayan sa mga masasama? Maaari bang makamit ng isang mangangalunya ang isang pinagpalang wakas? Maaari bang tiisin ng mundo ang isang tumutuya sa Kataas-taasang Sarili? Maaari bang maging masaya kailanman ang isang maninira sa pangalan ni Hari? Maaari bang tumayo ang pamumuno nang walang kaalaman sa patakaran at tamang asal? Maaari bang manatili ang kasalanan kung saan kinakanta ang mga gawa ni Hari? Maaari bang umiral ang banal na kapangalan nang walang kabutihan? Maaari bang makamtan ang masamang pangalan nang walang paggawa ng kasamaan? Mayroon bang anumang pakinabang na tulad ng debosyon kay Hari, na pinupuri ng mga Veda, mga santo, at mga Purana? Mayroon bang anumang pagkawala sa mundong tulad nito, na pagkatapos makamit ang katawang tao ay hindi sumasamba kay Rama? Mayroon bang anumang kasalanan na tulad ng paninira sa likod? Mayroon bang anumang dharma na tulad ng habag, gaya ng tinatagubilin ng mga nakakakilala kay Hari? Sa ganitong paraan ay patuloy kong binibilang ang walang hanggang mga argumento sa aking isipan, at hindi nakinig sa payo ng pantas nang may paggalang. Muli't muli akong nagtanim ng pagkiling sa aking panig tungkol sa saguṇa; pagkat ay nagsalita ang pantas nang may poot: 'Napakabobo! Hindi ko itinuturo ang isang tao na gumagawa lamang ng mga sagot sa mga sagot. Hindi ka naniniwala sa totoong salita; tulad ng uwak, ikaw ay kinatatakutan ng lahat. Hamak, ang puso mo ay namamaga sa pagkiling sa sarili; sa isang iglap ay magiging isang maruming ibon.' Tinanggap ko ang sumpa sa aking ulo; walang takot na bumangon sa akin, ni anumang kababaan.
Doha 112(क)-(ख)
तुरत भयउँ मैं काग तब पुनि मुनि पद सिरु नाइ।सुमिरि राम रघुबंस मनि हरषित चलेउँ उड़ाइ।।112(क)।।
उमा जे राम चरन रत बिगत काम मद क्रोध।निज प्रभुमय देखहिं जगत केहि सन करहिं बिरोध।।112(ख)।।
turata bhayuṁ maiṁ kāga taba puni muni pada siru nāi |sumiri rāma raghubaṃsa mani haraṣita caleuṁ uṛāi ||112(ka)||
umā je rāma carana rata bigata kāma mada krodha |nija prabhumaya dekhahiṁ jagata kehi sana karahiṁ birodha ||112(kha)||
Sa isang iglap ay naging uwak ako; pagkat ay muling yumuko ako sa mga paa ng pantas. Naalaala ko si Rama, ang hiyas ng angkan ni Raghu, at lumipad ako nang may kagalakan. O Uma! Ang mga deboto sa mga paa ni Rama, na mapalaya sa pita, kapalaluan, at poot, ay nakikita ang buong mundo na puno ng kanilang sariling Panginoon; kanino sila maaaring magkaroon ng alitan?
Chaupai 113.1-8
सुनु खगेस नहिं कछु रिषि दूषन।उर प्रेरक रघुबंस बिभूषन।।
कृपासिंधु मुनि मति करि भोरी।लीन्हि प्रेम परिच्छा मोरी।मन बच क्रम मोहि निज जन जाना।मुनि मति पुनि फेरी भगवाना।रिषि मम महत सीलता देखी।राम चरन बिस्वास बिसेषी।अति बिसमय पुनि पुनि पछिताई।सादर मुनि मोहि लीन्ह बोलाई।मम परितोष बिबिध बिधि कीन्हा।हरषित राममंत्र तब दीन्हा।बालकरूप राम कर ध्याना।कहेउ मोहि मुनि कृपानिधाना।सुंदर सुखद मिहि अति भावा।सो प्रथमहिं मैं तुम्हहि सुनावा।मुनि मोहि कछुक काल तहँ राखा।रामचरितमानस तब भाषा।सादर मोहि यह कथा सुनाई।पुनि बोले मुनि गिरा सुहाई।रामचरित सर गुप्त सुहावा।संभु प्रसाद तात मैं पावा।तोहि निज भगत राम कर जानी।ताते मैं सब कहेउँ बखानी।राम भगति जिन्ह कें उर नाहीं।कबहुँ न तात कहिअ तिन्ह पाहीं।मुनि मोहि बिबिध भाँति समुझावा।मैं सप्रेम मुनि पद सिरु नावा।निज कर कमल परसि मम सीसा।हरषित आसिष दीन्ह मुनीसा।राम भगति अबिरल उर तोरें।बसिहि सदा प्रसाद अब मोरें।।
sunu khagesa nahiṁ kachu ṛṣi dūṣana |ura preraka raghubaṃsa bibhūṣana ||
kṛpāsiṃdhu muni mati kari bhorī |līnhi prema parichchhā morī ||
mana baca krama mohi nija jana jānā |muni mati puni pherī bhagavānā ||
ṛṣi mama mahata sīlatā dekhī |rāma carana bisvāsa biseṣī ||
ati bisamaya puni puni pachitāī |sādara muni mohi līnha bolāī ||
mama paritoṣa bibidha bidhi kīnhā |haraṣita rāma-mantra taba dīnhā ||
bālaka-rūpa rāma kara dhyānā |kaheu mohi muni kṛpānidhānā ||
suṃdara sukhada mihi ati bhāvā |so prathamahĩ maiṁ tumhahi sunāvā ||
muni mohi kachuka kāla tahaṁ rākhā |rāmacaritamānasa taba bhāṣā ||
sādara mohi yaha kathā sunāī |puni bole muni girā suhāī ||
rāmacarita sara gupta suhāvā |saṃbhu prasāda tāta maiṁ pāvā ||
tohi nija bhagata rāma kara jānī |tāte maiṁ saba kaheuṁ bakhānī ||
rāma bhagati jinha keṁ ura nāhīṁ |kabahuṁ na tāta kahi-a tinh pāhīṁ ||
muni mohi bibidha bhāṁti samujhāvā |maiṁ saprema muni pada siru nāvā ||
nija kara kamala parasi mama sīsā |haraṣita āsiṣ dīnh munīsā ||
rāma bhagati abirala ura torẽ |basihi sadā prasāda aba morẽ ||
Dinig mo, O hari ng mga ibon: walang kapintasan sa pantas; ang tagapag-udyok sa loob ay si Rama, ang palamuti sa angkan ni Raghu. Ang pantas, isang karagatan ng habag, na ginawang mukhang mahigpit ang kanyang isipan, ay sumubok sa aking pag-ibig. Sa isip, salita, at gawa ay kilala niya ako bilang kanyang sarili; pagkat ay pinaliko ng Panginoon ang isipan ng pantas. Nakita ng ṛṣi ang aking dakilang pagkamasunurin at ang aking espesyal na pagtitiwala sa mga paa ni Rama. Sa pagtataka ay nagsisi siya nang paulit-ulit; may paggalang na tinawag niya akong malapit. Sa maraming paraan ay kanyang pinasiyahan ako, at nang may kagalakan ay binigyan niya ako ng Rama-mantra. Ang yaman ng habag na iyon ay nagturo sa akin ng pagmumuni-muni kay Rama sa Kanyang anyong bata. Ito ay maganda at mapalad sa akin; iyon ang unang isinasaysay ko sa iyo. Sa ilang panahon ay itinago ako ng pantas doon; pagkat ay kanyang binigkas ang Rāmcaritmānas. May paggalang ay kanyang binasa ang kuwentong ito sa akin; pagkat ay nagsalita ang pantas ng matamis na salita: 'Ang magandang nakatagong lawa ng mga gawa ni Rama ay tinanggap ko, minamahal, sa biyaya ni Śiva. Alam kong ikaw ay sariling deboto ni Rama, kaya isinalaysay ko ang lahat. Sa kanilang puso na wala ang debosyon kay Rama, huwag kailanman, minamahal, ito ay sabihin.' Sa maraming paraan ay tinuruan ako ng pantas; may pag-ibig ay yumuko ako sa kanyang mga paa. Hinawakan ang aking ulo ng kanyang kamay na lotus, ang pantas ay nagbigay nang may galak ng mga basbas: 'Sana ang hindi putol na debosyon kay Rama ay tumahan sa iyong puso; at sana ang aking biyaya ay manatili sa iyo palagi.'
Doha 113(क)-(ख)
सदा राम प्रिय होहु तुम्ह सुभ गुन भवन अमान।कामरूप इच्धामरन ग्यान बिराग निधान।।113(क)।।
जेंहिं आश्रम तुम्ह बसब पुनि सुमिरत श्रीभगवंत।ब्यापिहि तहँ न अबिद्या जोजन एक प्रजंत।।113(ख)।।
sadā rāma priya hohu tumha subha guna bhavana amāna |kāmarūpa icchā-marana gyāna birāga nidhāna ||113(ka)||
jẽhi āśrama tumha basaba puni sumirata śrībhagavaṃta |byāpihi tahaṁ na abidyā jojana eka prajaṃta ||113(kha)||
Maging laging minamahal ni Rama, isang tahanan ng mabubuting katangian, na layo sa kapalaluan; isang kayamanan ng kaalaman at pagkawalang-gana, na may kapangyarihang magbago ng anyo ayon sa kalooban at umalis sa katawan ayon sa kalooban. Sa anumang ermita na tinitirhan mo, na naaalala ang Pinalang na Panginoon, ang kamangmangan ay hindi kakalat doon, kahit sa layo na isang yojana sa paligid.
Chaupai 114.1-8
काल कर्म गुन दोष सुभाऊ।कछु दुख तुम्हहि न ब्यापिहि काऊ।।
राम रहस्य ललित बिधि नाना।गुप्त प्रगट इतिहास पुराना।।
बिनु श्रम तुम्ह जानब सब सोऊ।नित नव नेह राम पद होऊ।।
जो इच्छा करिहहु मन माहीं।हरि प्रसाद कछु दुर्लभ नाहीं।।
सुनि मुनि आसिष सुनु मतिधीरा।ब्रह्मगिरा भइ गगन गँभीरा।।
एवमस्तु तव बच मुनि ग्यानी।यह मम भगत कर्म मन बानी।।
सुनि नभगिरा हरष मोहि भयऊ।प्रेम मगन सब संसय गयऊ।।
करि बिनती मुनि आयसु पाई।पद सरोज पुनि पुनि सिरु नाई।।
हरष सहित एहिं आश्रम आयउँ।प्रभु प्रसाद दुर्लभ बर पायउँ।।
इहाँ बसत मोहि सुनु खग ईसा।बीते कलप सात अरु बीसा।।
करउँ सदा रघुपति गुन गाना।सादर सुनहिं बिहंग सुजाना।।
जब जब अवधपुरीं रघुबीरा।धरहिं भगत हित मनुज सरीरा।।
तब तब जाइ राम पुर रहऊँ।सिसुलीला बिलोकि सुख लहऊँ।।
पुनि उर राखि राम सिसुरूपा।निज आश्रम आवउँ खगभूपा।।
कथा सकल मैं तुम्हहि सुनाई।काग देह जेहिं कारन पाई।।
कहिउँ तात सब प्रस्न तुम्हारी।राम भगति महिमा अति भारी।।
kāla karma guna doṣa subhāū |kachu dukha tumhahi na byāpihi kāū ||
rāma rahasya lalita bidhi nānā |gupta pragaṭa itihāsa purānā ||
binu śrama tumha jānaba saba soū |nita nava neha rāma pada hoū ||
jo icchā karihahu mana māhīṁ |hari prasāda kachu durlabha nāhīṁ ||
suni muni āsiṣa sunu mati-dhīrā |brahma-girā bhai gagana gaṁbhīrā ||
evam-astu tava baca muni gyānī |yaha mama bhagata karma mana bānī ||
suni nabha-girā haraṣa mohi bhayū |prema magana saba saṁsaya gayū ||
kari binatī muni āyasu pāī |pada saroja puni puni siru nāī ||
haraṣa sahita ehiṁ āśrama āyuṁ |prabhu prasāda durlabha bara pāyuṁ ||
ihāṁ basata mohi sunu khaga īsā |bīte kalapa sāta aru bīsā ||
karauṁ sadā raghupati guna gānā |sādara sunahiṁ bihaṅga sujānā ||
jaba jaba avadhapurīṁ raghubīrā |dharahiṁ bhagata hita manuja sarīrā ||
taba taba jāi rāma pura rahauṁ |śisu-līlā biloki sukha lahauṁ ||
puni ura rākhi rāma śisu-rūpā |nija āśrama āvauṁ khaga-bhūpā ||
kathā sakala maiṁ tumhahi sunāī |kāga deha jehiṁ kārana pāī ||
kahiūṁ tāta saba prasna tumhārī |rāma bhagati mahimā ati bhārī ||
Ang panahon, karma, ang mga guṇa, mga kapintasan, at ang likas na disposisyon, wala sa mga ito ang makapagdudulot ng anumang kalungkutan sa iyo. Ang hiwaga ni Rama ay kariktan at sari-sari: isang sinaunang talaan, sa pagkakataong nakatago at nahahayag. Nang walang pagod ay malalaman mo ang lahat; at sana ang iyong pag-ibig sa mga paa ni Rama ay laging bago. Anumang pagnanais na bumangon sa iyong puso, sa biyaya ni Hari ay walang anumang mahirap makuha. Narinig ang basbas ng pantas, O matatag sa isipan, isang malalim na tinig ng Brahma na umalingawngaw sa langit ay nagsalita: 'Nangyari ito, ang iyong salita, O pantas na marunong. Ang ito ay Aking deboto sa gawa, sa isip, at sa salita.' Narinig ang makalangit na bigkas, ako ay nagalak; busilak sa pag-ibig, ang lahat ng pagdududa ay nawala. Pagkatapos humingi at matanggap ang utos ng pantas, ako ay muling yumuko sa mga paa na lotus. Nang may kagalakan ay bumalik ako sa ermitang ito; sa biyaya ng Panginoon ay nakamit ko isang biyayang pambihira. Dito ako nanirahan, dinig mo, O hari ng mga ibon, sa loob ng pitong at dalawampung kalpa. Ako ay laging kumakanta ng mga katangian ng Panginoon ni Raghu; ang mga marurunong na ibon ay nakikinig nang may paggalang. Sa tuwing ang bayani ni Raghu, alang-alang sa Kanyang mga deboto, ay kumakatha ng katawang tao sa Ayodhya, pagkat ay pumupunta ako at nananahanan sa lungsod ni Rama, at sa pagmasdan ang Kanyang mga laro sa pagkabata ay nakakamit ko ang kagalakan. Pagkat, naipagtatago sa aking puso ang anyong bata ni Rama, ako ay bumabalik sa aking sariling ermita, O hari ng mga ibon. Isinalaysay ko sa iyo ang buong kuwento, kung paano ako nagkaroon ng katawan ng uwak. Kaya, minamahal, sinagot ko ang lahat ng iyong mga tanong: napakabigat ng kaluwalhatian ng debosyon kay Rama.
Doha 114(क)-(ख)
ताते यह तन मोहि प्रिय भयउ राम पद नेह।निज प्रभु दरसन पायउँ गए सकल संदेह।।114(क)।।
भगति पच्छ हठ करि रहेउँ दीन्हि महारिषि साप।मुनि दुर्लभ बर पायउँ देखहु भजन प्रताप।।114(ख)।।
tāte yaha tana mohi priya bhayau rāma pada neha |nija prabhu darasana pāyuṁ gaye sakala saṁdeha ||114(ka)||
bhagati paccha haṭha kari raheūṁ dīnhī mahāriṣi sāpa |muni durlabha bara pāyuṁ dekhahu bhajana pratāpa ||114(kha)||
Kaya ang katawang ito ay naging minamahal sa akin, sapagkat sa loob nito ay bumangon ang pag-ibig sa mga paa ni Śrī Rāma. Nakamit ko ang darśan ng aking sariling Panginoon, at ang lahat ng pagdududa ay tumakas. Ang kumapit nang matibay sa panig ng debosyon, tinanggap ko ang sumpa ng dakilang ṛṣi; ngunit nakamit ko isang biyayang pambihira kahit para sa mga pantas, tanawin ang kapangyarihan ng bhajan!
Chaupai 115.1-8
जे असि भगति जानि परिहरहीं।केवल ग्यान हेतु श्रम करहीं।।
ते जड़ कामधेनु गृहँ त्यागी।खोजत आकु फिरहिं पय लागी।।
सुनु खगेस हरि भगति बिहाई।जे सुख चाहहिं आन उपाई।।
ते सठ महासिंधु बिनु तरनी।पैरि पार चाहहिं जड़ करनी।।
सुनि भसुंडि के बचन भवानी।बोलेउ गरुड़ हरषि मृदु बानी।।
तव प्रसाद प्रभु मम उर माहीं।संसय सोक मोह भ्रम नाहीं।।
सुनेउँ पुनीत राम गुन ग्रामा।तुम्हरी कृपाँ लहेउँ बिश्रामा।।
एक बात प्रभु पूँछउँ तोही।कहहु बुझाइ कृपानिधि मोही।।
कहहिं संत मुनि बेद पुराना।नहिं कछु दुर्लभ ग्यान समाना।।
सोइ मुनि तुम्ह सन कहेउ गोसाईं।नहिं आदरेहु भगति की नाईं।।
ग्यानहि भगतिहि अंतर केता।सकल कहहु प्रभु कृपा निकेता।।
सुनि उरगारि बचन सुख माना।सादर बोलेउ काग सुजाना।।
भगतिहि ग्यानहि नहिं कछु भेदा।उभय हरहिं भव संभव खेदा।।
नाथ मुनीस कहहिं कछु अंतर।सावधान सोउ सुनु बिहंगबर।।
ग्यान बिराग जोग बिग्याना।ए सब पुरुष सुनहु हरिजाना।।
पुरुष प्रताप प्रबल सब भाँती।अबला अबल सहज जड़ जाती।।
je asi bhagati jāni pariharahīṁ |kevala gyāna hetu śrama karahīṁ ||
te jaṛa kāmadhenu gṛhaṁ tyāgī |khojata āku phirahīṁ paya lāgī ||
sunu khagesa hari bhagati bihāī |je sukha cāhahīṁ āna upāī ||
te saṭha mahāsiṁdhu binu taranī |pairi pāra cāhahīṁ jaṛa karanī ||
suni bhasuṁḍi ke bacana bhavānī |boleu garuṛa haraṣi mṛdu bānī ||
tava prasāda prabhu mama ura māhīṁ |saṁsaya soka moha bhrama nāhīṁ ||
suneuṁ punīta rāma guna grāmā |tumharī kṛpāँ laheuṁ biśrāmā ||
eka bāta prabhu pūँchauṁ tohī |kahahu bujhāi kṛpānidhi mohī ||
kahahiṁ santa muni beda purānā |nahiṁ kachu durlabha gyāna samānā ||
soi muni tumha sana kaheu gosāīṁ |nahiṁ ādarehu bhagati kī nāīṁ ||
gyānahi bhagatihi antara ketā |sakala kahahu prabhu kṛpā niketā ||
suni uragāri bacana sukha mānā |sādara boleu kāga sujānā ||
bhagatihi gyānahi nahiṁ kachu bhedā |ubhaya harahiṁ bhava saṁbhava khedā ||
nātha munīsa kahahiṁ kachu antara |sāvadhāna soū sunu bihaṅgabara ||
gyāna birāga joga bigyānā |e saba puruṣa sunahu harijanā ||
puruṣa pratāpa prabala saba bhāṁtī |abalā abala sahaja jaṛa jātī ||
Ang mga, na alam ang ganitong debosyon ay iniwan ito, at nagpapagal lamang alang-alang sa purong kaalaman, ang mga mangmang na iyon ay iniwan ang baka ng kasaganaan sa bahay at gumagala na naghahanap ng mapait na damo, ang kanilang mga bibig ay nakaayos sa gatas. Dinig mo, O hari ng mga ibon: ang mga nag-iwan ng debosyon kay Hari, na naghahanap ng kagalakan sa ibang paraan, ang mga hangal na iyon ay nais tumawid sa dakilang karagatan nang walang bangka, sinusubukang tumawid sa pamamagitan ng purong kamangmangan. Narinig ang mga salita ni Bhushundi, si Garuda ay nagsalita nang may kagalakan, sa malumanay na pananalita: 'Sa iyong biyaya, Panginoon, sa aking puso ay walang pagdududa, walang kalumbayan, walang ilusyon, walang kalituhan. Narinig ko ang dalisay na garland ng mga katangian ni Rama; sa iyong kabaitan ay nakita ko ang pahingahan. Isang bagay, Panginoon, ay itinanong ko sa iyo, ipaliwanag ito sa akin, O kayamanan ng habag. Ang mga santo, pantas, Veda at Purana ay nagsasabi: wala anumang kasinghirap makuha gaya ng kaalaman. Ngunit ang pantas na iyon ay nagsabi sa iyo, ginoo, at hindi mo iginalang ang kaalaman gaya ng paggalang mo sa debosyon. Gaano kalaki ang pagkakaiba sa pagitan ng kaalaman at debosyon? Sabihin mo sa akin ang lahat, O tahanan ng biyaya.' Narinig ang mga salita ng kaaway ng ahas, ang marunong na uwak ay tumugon nang may paggalang: 'Sa pagitan ng debosyon at kaalaman ay walang tunay na pagkakaiba; kapwa ay nag-aalis ng pagkapagod na buhat sa pagiging sa mundo. Ngunit, O panginoon, ang mga pantas ay nagsasalita ng isang tiyak na pagkakaiba, bigyang-pansin ito, O pinakamabuti sa mga ibon. Ang kaalaman, pagkawalang-gana, yoga, at natanto na katalinuhan, ang mga ito ay lahat na kapangyarihang lalaki, pakinggan mo, O lingkod ni Hari. Ang kapangyarihan ng lalaki ay matibay sa bawat paraan; ang babae ay likas na mas mahina, simple, at inert sa uri.'
Doha 115(क), Soratha 115(ख)
पुरुष त्यागि सक नारिहि जो बिरक्त मति धीर।।
न तु कामी बिषयाबस बिमुख जो पद रघुबीर।।115(क)।।
सोउ मुनि ग्याननिधान मृगनयनी बिधु मुख निरखि।बिबस होइ हरिजान नारि बिष्नु माया प्रगट।।115(ख)।।
puruṣa tyāgi saka nārihi jo birakta mati dhīra |na tu kāmī biṣayābasa bimukha jo pada raghubīra ||115(ka)||
soū muni gyāna-nidhāna mṛga-nayanī bidhu-mukha nirakhi |bibasa hoi harijān nāri biṣṇu māyā pragaṭa ||115(kha)||
Ang isang matatag na lalaki, na may isipang hiwalay, ay maaaring talikuran ang mga babae; ngunit hindi ang mga pusong may pita, na alipin sa mga bagay pandama, tumalikod sa bayaning Panginoon ni Raghu. Kahit ang pantas na iyon, isang tunay na kayamanan ng karunungan, sa pagmasdan ang isang magandang babae na may mga matang usang, mukhang buwan, ay nagiging walang magawa, alamin mo, O lingkod ni Hari: sa babae, ang Māyā ni Viṣṇu ay nakatayong hayag.
Chaupai 116.1-4
इहाँ न पच्छपात कछु राखउँ।बेद पुरान संत मत भाषउँ।।
मोह न नारि नारि कें रूपा।पन्नगारि यह रीति अनूपा।।
माया भगति सुनहु तुम्ह दोऊ।नारि बर्ग जानइ सब कोऊ।।
पुनि रघुबीरहि भगति पिआरी।माया खलु नर्तकी बिचारी।।
भगतिहि सानुकूल रघुराया।ताते तेहि डरपति अति माया।।
राम भगति निरुपम निरुपाधी।बसइ जासु उर सदा अबाधी।।
तेहि बिलोकि माया सकुचाई।करि न सकइ कछु निज प्रभुताई।।
अस बिचारि जे मुनि बिग्यानी।जाचहीं भगति सकल सुख खानी।।
ihāṁ na pacchapāta kachu rākhaūँ |beda purāna santa mata bhāṣaūँ ||
moha na nāri nāri keṁ rūpā |pannagāri yaha rīti anūpā ||
māyā bhagati sunahu tumha doū |nāri barga jānai saba koū ||
puni raghubīrahi bhagati piārī |māyā khalu nartakī bicārī ||
bhagatihi sānakūla raghurāyā |tāte tehi ḍarapati ati māyā ||
rāma bhagati nirupama nirupādhī |basai jāsu ura sadā abādhī ||
tehi biloki māyā sakucāī |kari na sakai kachu nija prabhutāī ||
asa bicāri je muni bigyānī |jācahīṁ bhagati sakala sukha khānī ||
Dito ako ay walang kinikilingan; sinasalita ko ang hatol ng Veda, Purana, at mga santo. Hindi ako nalilinlang ng babae, ni ng kagandahan ng babae, O kaaway ng ahas, ang paraang ito ay natatangi. Pakinggan ninyong dalawa: ang māyā at bhakti, alam ng lahat, ay binibilang sa kategoryang babae. At ang debosyon sa Bayani ni Raghu ay minamahal; ang māyā, sa katotohanan, ay isang mahinang mananayaw. Ang Hari ni Raghu ay kanais-nais sa debosyon; kaya ang māyā ay lubos na natatakot dito. Ang debosyon kay Rama ay walang katulad, walang dagdag; ito ay nananahanan sa puso ng sinuman, na laging walang balakid. Sa pagmasdan iyon, ang māyā ay nahihiya at hindi maisagawa ang kanyang sariling kapangyarihan. Sa pag-iisip nito, ang mga pantas na marunong ay humihingi ng debosyon, ang minahan ng lahat ng kagalakan.
Doha 116(क)-(ख)
यह रहस्य रघुनाथ कर बेगि न जानइ कोइ।जो जानइ रघुपति कृपाँ सपनेहुँ मोह न होइ।।116(क)।।
औरउ ग्यान भगति कर भेद सुनहु सुप्रबीन।जो सुनि होइ राम पद प्रीति सदा अबिछीन।।116(ख)।।
yaha rahasya raghunātha kara begi na jānai koi |jo jānai raghupati kṛpā̃ sapanehũ moha na hoi ||116(ka)||
auru gyāna bhagati kara bheda sunahu suprabīna |jo suni hoi rāma pada prīti sadā abichīna ||116(kha)||
Walang sinuman ang mabilis na mauunawaan ang lihim na ito ng Panginoon ng mga Raghu; ngunit ang nakakaalam nito sa biyaya ni Raghupati ay walang ilusyon, kahit sa panaginip. Bukod pa rito, pakinggan mo, O pinakamarunong, ang pagkakaiba sa pagitan ng jñāna at bhakti: ang sinumang nakikinig dito at napupuno ng pag-ibig sa mga paa ni Rāma, ang kanyang pag-ibig ay mananatiling walang putol magpakailanman.
Chaupai 117.1-8
सुनहु तात यह अकथ कहानी।समुझत बनइ न जाइ बखानी।।
ईस्वर अंस जीव अबिनासी।चेतन अमल सहज सुख रासी।।
सो मायाबस भयउ गोसाईं।बँध्यो कीर मरकट की नाई।।
जड़ चेतनहि ग्रंथि परि गई।जदपि मृषा छूटत कठिनई।।
तब ते जीव भयउ संसारी।छूट न ग्रंथि न होइ सुखारी।।
श्रुति पुरान बहु कहेउ उपाई।छूट न अधिक अधिक अरुझाई।।
जीव हृदयँ तम मोह बिसेषी।ग्रंथि छूट किमि परइ न देखी।।
अस संजोग ईस जब करई।तबहुँ कदाचित सो निरुअरई।।
सात्त्विक श्रद्धा धेनु सुहाई।जौं हरि कृपाँ हृदयँ बस आई।।
जप तप ब्रत जम नियम अपारा।जे श्रुति कह सुभ धर्म अचारा।।
तेइ तृन हरित चरै जब गाई।भाव बच्छ सिसु पाइ पेन्हाई।।
नोइ निबृत्ति पात्र बिस्वासा।निर्मल मन अहीर निज दासा।।
परम धर्ममय पय दुहि भाई।अवटै अनल अकाम बनाई।।
तोष मरुत तब छमाँ जुड़ावै।धृति सम जावनु देइ जमावै।।
मुदिताँ मथैं बिचार मथानी।दम अधार रजु सत्य सुबानी।।
तब मथि काढ़ि लेइ नवनीता।बिमल बिराग सुभग सुपुनीता।।
sunahu tāta yaha akatha kahānī |samujhata banai na jāi bakhānī ||
īśvara aṁsa jīva abināsī |cetana amala sahaja sukha rāsī ||
so māyābasa bhayu gosāī |bãdhyo kīra marakaṭa kī nāī ||
jaṛa cetanahi graṁthi pari gaī |jadapi mṛṣā chūṭata kaṭhinaī ||
taba te jīva bhayu saṁsārī |chūṭa na graṁthi na hoi sukhārī ||
śruti purāna bahu kaheu upāī |chūṭa na adhika adhika arujhāī ||
jīva hṛdayã tama moha biseṣī |graṁthi chūṭa kimi parai na dekhī ||
asa saṁjoga īsa jaba karaī |tabahũ kadācita so niruarāī ||
sāttvika śraddhā dhenu suhāī |jau hari kṛpā̃ hṛdayã basa āī ||
japa tapa brata jama niyama apārā |je śruti kaha subha dharma acārā ||
tei tṛna harita carai jaba gāī |bhāva baccha sisu pāi penhāī ||
noi nibṛtti pātra bisvāsā |nirmala mana ahīra nija dāsā ||
parama dharmamaya pay duhi bhāī |avaṭai anala akāma banāī ||
toṣa maruta taba chamā juṛāvai |dhṛti sama jāvanु dei jamāvai ||
muditā̃ mathaĩ bicāra mathānī |dama adhāra raju satya subānī ||
taba mathi kāṛhi lei navanītā |bimala birāga subhaga supunītā ||
Pakinggan mo, mahal kong anak, ang kwentong itong hindi masambit, bagamat maaring maunawaan ito, hindi ito ganap na maikukwento. Ang kaluluwa ay isang hindi-nasisirang bahagi ng Panginoon, may kamalayan, walang bahid, at likas na tahanan ng kagalakang likas; gayunman, sa ilalim ng kapangyarihan ni Maya, ito ay tinali tulad ng isang sanay na loro o unggoy. Isang buhol ang tumali sa walang-buhay at sa may kamalayan; bagamat huwad, mahirap kalagan. Mula noon ang kaluluwa ay naging makamundo; ang buhol ay hindi kumakalas, at hindi ito nakakakita ng kagalakan. Ang mga Veda at Purana ay nagtatakda ng maraming lunas, gayunman ang buhol ay hindi madaling masira, sa halip, maaaring lalong masangkot. Sa puso ng nilalang, ang kadiliman at delusyon ay malakas; paano matatanggal ang buhol kung ito ay hindi man lang nakikita? Kapag lamang ang Panginoon ay nagdulot ng gayong pagtatagpo, kung minsan ito ay nakakalas. Kung, sa biyaya ni Hari, ang pananampalatayang sattvic, ang magandang baka, ay dumating sa puso, ang japa, tapas, mga panata, pagpipigil, at ang mabuting asal na itinuro ng kasulatan ay nagiging berdeng damo nito. Kapag ang baka ay nagsisimain, ang guya ng bhava ay isinama sa kanya, at ang gatas ng pinakamataas na dharma ay hinahango. Ang pagtitiwala ay ang sisidlan, ang pag-urong ang pagyuko; ang dalisay na isip, ang sariling lingkod Niya, ay ang maggagatas. Ang gatas ay inilagay sa apoy ng kawalang-gusto; ang kasiyahan ang hangin, ang pagpapatawad ay nagpapalamig dito, at ang tatag ay nagbibigay ng pampalapot ng pagkakapantay-pantay. Sa kagalakan ay hinahalo ito, ang pagmumuni-muni bilang pamalo, ang pagpipigil sa sarili bilang base, at ang katotohanan bilang lubid ng pananalita, hanggang ang mantikilya ay makamit: dalisay, mabuti, at lubos na banal na kawalang-pagnanasa.
Doha 117(क)-(ग), Soratha 117(घ)
जोग अगिनि करि प्रगट तब कर्म सुभासुभ लाइ।बुद्धि सिरावैं ग्यान घृत ममता मल जरि जाइ।।117(क)।।
तब बिग्यानरूपिनि बुद्धि बिसद घृत पाइ।चित्त दिआ भरि धरै दृढ़ समता दिअटि बनाइ।।117(ख)।।
तीनि अवस्था तीनि गुन तेहि कपास तें काढ़ि।तूल तुरीय सँवारि पुनि बाती करै सुगाढ़ि।।117(ग)।।
एहि बिधि लेसै दीप तेज रासि बिग्यानमय।जातहिं जासु समीप जरहिं मदादिक सलभ सब।।117(घ)।।
joga agini kari pragaṭa taba karma subhāsubha lāi |buddhi sirāvaĩ gyāna ghṛta mamatā mala jari jāi ||117(ka)||
taba bigyānarūpinī buddhi bisada ghṛta pāi |citta diā bhari dharai dṛṛha samatā di'aṭi banāi ||117(kha)||
tīni avasthā tīni guna tehi kapāsa tẽ kāṛhi |tūla turīya sãvāri puni bātī karai sugāṛhi ||117(ga)||
ehi bidhi lesai dīpa teja rāsī bigyānamaya |jātahĩ jāsu samīpa jarahĩ madādika salabha saba ||117(gha)||
Kapag ang apoy ng yoga ay sinindihan, ito ay humihigop ng mga labi ng mabuti at masamang gawa; ang katalinuhan ay pinino, at sa mantikilya ng karunungan, ang dumi ng pag-aangkin ay sinusunog. Kung gayon ang katalinuhan, na ngayon ay naging natanto na na pagkilala, ay tumatanggap ng malinaw na mantikilya; pinupuno ang ilawan ng isip, itinatag ito nang matatag sa tuntungan ng matatag na pagkakapantay-pantay. Mula sa bulak ng tatlong estado at tatlong guna, hinahango nito ang hibla; hinuhubog ito sa kadalisayan ng "ikaapat," at binibilog ang isang matibay na mitsa. Sa ganitong paraan ang ilawan ay sinindihan, isang tinipong sinag ng vijnana; at kapag lumalapit ang isa, lahat ng mga bisyong parang gamu-gamo, tulad ng pagmamataas, ay nasusunog.
Chaupai 118.1-8
सोहमस्मि इति बृत्ति अखंडा।दीप सिखा सोइ परम प्रचंडा।।
आतम अनुभव सुख सुप्रकासा।तब भव मूल भेद भ्रम नासा।।
प्रबल अबिद्या कर परिवारा।मोह आदि तम मिटइ अपारा।।
तब सोइ बुद्धि पाइ उँजिआरा।उर गृहँ बैठि ग्रंथि निरुआरा।।
छोरन ग्रंथि पाव जौं सोई।तब यह जीव कृतारथ होई।।
छोरत ग्रंथि जानि खगराया।बिघ्न अनेक करइ तब माया।।
रिद्धि सिद्धि प्रेरइ बहु भाई।बुद्धहि लोभ दिखावहिं आई।।
कल बल छल करि जाहिं समीपा।अंचल बात बुझावहिं दीपा।।
होइ बुद्धि जौं परम सयानी।तिन्ह तन चितव न अनहित जानी।।
जौं तेहि बिघ्न बुद्धि नहिं बाधी।तौ बहोरि सुर करहिं उपाधी।।
इंद्रीं द्वार झरोखा नाना।तहँ तहँ सुर बैठे करि थाना।।
आवत देखहिं बिषय बयारी।ते हठि देही कपाट उघारी।।
जब सो प्रभंजन उर गृहँ जाई।तबहिं दीप बिग्यान बुझाई।।
ग्रंथि न छूटि मिटा सो प्रकासा।बुद्धि बिकल भइ बिषय बतासा।।
इंद्रिन्ह सुरन्ह न ग्यान सोहाई।बिषय भोग पर प्रीति सदाई।।
बिषय समीर बुद्धि कृत भोरी।तेहि बिधि दीप को बार बहोरी।।
so'hamasmi iti bṛtti akhaṇḍā |dīpa sikhā soi parama pracaṇḍā ||
ātama anubhava sukha suprakāsā |taba bhava mūla bheda bhrama nāsā ||
prabala abidyā kara parivārā |moha ādi tama miṭai apārā ||
taba soi buddhi pāi ũjiyārā |ura gṛhã baiṭhi graṁthi niruarā ||
chorana graṁthi pāva jaũ soī |taba yaha jīva kṛtāratha hoī ||
chorata graṁthi jāni khagarāyā |bighna aneka karaī taba māyā ||
aṛddhi siddhi prerai bahu bhāī |buddhahi lobha dikhāvahĩ āī ||
kal bala chala kari jāhĩ samīpā |ãcala bāta bujhāvahĩ dīpā ||
hoi buddhi jaũ parama sayānī |tinh tana citava na anhita jānī ||
yaũ tehi bighna buddhi nahĩ bādhī |tau bahori sur karahĩ upādhī ||
iṁdrī̃ dvāra jharokhā nānā |tahã-tahã sur baiṭhe kari thānā ||
āvata dekhahĩ biṣaya bayārī |te haṭhi dehī kapāṭa ughārī ||
jaba so prabhañjana ura gṛhã jāī |tabahĩ dīpa bigyāna bujhāī ||
graṁthi na chūṭi miṭā so prakāsā |buddhi bikal bhai biṣaya batāsā ||
iṁdrinh suranh na gyāna sohāī |biṣaya bhoga para prīti sadāī ||
biṣaya samīra buddhi kṛta bhorī |tehi bidhi dīpa ko bāra bahorī ||
Ang hindi-paputol-putol na pag-iisip, "So'ham asmi, Ako ay Siya," ay nagiging liwanag ng ilawan, na matindi ang lakas. Ang kagalakan ng direktang pagkatanto sa Sarili ay nagliliwanag; kung gayon ang ugat ng pagiging makamundo, ang pagkakahati-hati at kamaliang delusyon, ay nawasak. Ang makapangyarihang sambahayan ng kamangmangan, at ang kadiliman ng delusyon at iba pa, ay nawawala. Ang katalinuhang iyon mismo, na nakakamit ng liwanag, ay nakaupo sa loob ng bahay-puso at nagsisimulang kalagan ang buhol. Kung ito ay nakakamit ng kapangyarihang putulin ang buhol, kung gayon ang kaluluwang ito ay natutupad. Ngunit kapag alam ni Maya na ang buhol ay pinuputol, O Hari ng mga Ibon, siya ay lumilikha ng maraming balakid. Siya ay nagpapadala ng kasaganaan at mga kapangyarihang okulto upang akitin; sila ay dumarating, nagpupukaw ng kasakiman sa katalinuhan. Sa katusuhan, puwersa, at daya sila ay lumalapit, at sa simpleng ihip ng kanilang kasuotan ay sinusubukan nilang patayin ang ilawan. Kung ang katalinuhan ay lubos na marunong, hindi nito sila itinuturing na kapaki-pakinabang. Kung kahit noon ay hindi nahahadlangan ang katalinuhan, ang mga "diyos" ay muling nagpapataw ng mga limitadong karagdagan. Sa maraming bintana ng mga pandama sila ay naghahantungan; nakikita ang hangin ng mga bagay-pandama na dumarating, sila ay pilit binubuksan ang mga pinto ng katawan. Kapag ang bagyong iyon ay pumasok sa bahay-puso, nito pinapatay ang ilawan ng natanto nang karunungan. Ang buhol ay hindi kumakalas at ang liwanag ay nawawala; ang katalinuhan ay nagiging hindi matatag, mga ihip lamang ng kasiyahan sa pandama. Ang mga kapangyarihan ng pandama at kanilang "mga diyos" ay hindi nagmamahal sa karunungan; ang kanilang pagmamahal ay laging nasa kasiyahan. Ang hangin ng mga bagay ay nagpapaligaw sa katalinuhan, sa ganitong paraan ang ilawan ay paulit-ulit na pinapatay.
Doha 118(क)-(ख)
तब फिरि जीव बिबिध बिधि पावइ संसृति क्लेस।हरि माया अति दुस्तर तरि न जाइ बिहगेस।।118(क)।।
कहत कठिन समुझत कठिन साधन कठिन बिबेक।होइ घुनाच्छर न्याय जौं पुनि प्रत्यूह अनेक।।118(ख)।।
taba phiri jīva bibidha bidhi pāvai saṁsṛti klesa |hari māyā ati dustara tari na jāi bihagesa ||118(ka)||
kahata kaṭhina samujhata kaṭhina sādhana kaṭhina bibeka |hoi ghunācchara nyāya jaũ puni pratyūha aneka ||118(kha)||
Kung gayon muli ang kaluluwa ay nakakatagpo ng mga sakit ng buhay na naglilipat-lipat sa maraming paraan; ang Maya ng Panginoon ay lubhang mahirap tawiran, hindi ito maaring lampasan, O Panginoon ng mga Ibon. Mahirap sabihin, mahirap unawain, mahirap ang mga disiplina, at mahirap ang pagkilala; at kahit pa, sa swerte ng "mga titik na kinain ng uod," may tila nagtatagumpay, gayunman, ang mga balakid ay tumitindi nang sagana.
Chaupai 119.1-5
ग्यान पंथ कृपान कै धारा।परत खगेस होइ नहिं बारा।।
जो निर्बिघ्न पंथ निर्बहई।सो कैवल्य परम पद लहई।।
अति दुर्लभ कैवल्य परम पद।संत पुरान निगम आगम बद।राम भजत सोइ मुकुति गोसाई।अनइच्छित आवइ बरिआई।।
जिमि थल बिनु जल रहि न सकाई।कोटि भाँति कोउ करै उपाई।।
तथा मोच्छ सुख सुनु खगराई।रहि न सकइ हरि भगति बिहाई।।
अस बिचारि हरि भगत सयाने।मुक्ति निरादर भगति लुभाने।।
भगति करत बिनु जतन प्रयासा।संसृति मूल अबिद्या नासा।।
भोजन करिअ तृपिति हित लागी।जिमि सो असन पचवै जठरागी।।
असि हरिभगति सुगम सुखदाई।को अस मूढ़ न जाहि सोहाई।।
gyāna pantha kṛpāna kai dhārā |parata khagesa hoi nahiṁ bārā ||
jo nirbighna pantha nirbahai |so kaivalya parama pada lahai ||
ati durlabha kaivalya parama pada |santa purāna nigama āgama bada ||
rāma bhajata soi mukuti gosāī |an-icchita āvai bariāī ||
jimi thala binu jala rahi na sakāī |koṭi bhāँti kou karai upāī ||
tathā moccha sukha sunu khagarāī |rahi na sakai hari bhagati bihāī ||
asa bicāri hari bhagata sayāne |mukti nirādara bhagati lubhāne ||
bhagati karata binu jatana prayāsā |saṁsṛti mūla abidyā nāsā ||
bhojana kari-a tṛpiti hita lāgī |jimi so asana pacavai jaṭharāgī ||
asi hari-bhagati sugama sukhadāī |ko asa mūṛha na jāhi sohāī ||
Ang landas ng jñāna ay tulad ng talim ng isang espada; hindi ito madaling tawirin, O hari ng mga ibon. Sinumang makumpleto ang landas na iyon nang walang balakid ay nakakamit ang kataas-taasang kalagayan ng kaivalya. Gayunpaman, ang kataas-taasang kalagayang iyon ay labis na bihira, gaya ng ipinahayag ng mga banal, Purāṇa, Veda, at Āgama. Ngunit para sa sinumang sumasamba kay Śrī Rāma, ang kalayaan, O Panginoon, ay dumarating nang kusa, hindi hinihingi. Kung paanong ang tuyong lupa ay hindi maaaring manatili nang walang tubig, kahit sinubukan ng isang tao ang isang libang paraan, gayundin, pakinggan mo, O Garuḍa: ang kagalakan ng mokṣa ay hindi maaaring manatili nang walang Hari-bhakti. Sa pag-alam nito, ang mga pantas na deboto ay walang-pansin sa kalayaan, nahuhumaling lamang sa bhakti. Sa pagsasagawa ng bhakti, nang walang pagpupursigi o pagpaplano, nawasak ang kamangmangan, ang ugat ng pagiging makamundo. Kung paanong ang pagkain ay kinakain para sa kasiyahan at natutunaw ng apoy sa loob, gayundin ang debosyon kay Hari, madali at nagbibigay ng kasiyahan; sino ang magiging ganoong mangmang na hindi hanapin ito?
Doha 119(क)-(ख)
सेवक सेब्य भाव बिनु भव न तरिअ उरगारि।भजहु राम पद पंकज अस सिद्धांत बिचारि।।119(क)।।
जो चेतन कहँ ज़ड़ करइ ज़ड़हि करइ चैतन्य।अस समर्थ रघुनायकहिं भजहिं जीव ते धन्य।।119(ख)।।
sevaka sebyā bhāva binu bhava na tari-a uragāri |bhajahu rāma pada paṅkaja asa siddhānta bicāri ||119(ka)||
jo cetana kahaँ jaṛa karai jaṛahi karai caitanya |asa samartha raghunāyakahiṁ bhajahiṁ jīva te dhanya ||119(kha)||
Nang walang relasyon ng alipin-at-Panginoon sa puso, hindi tumatawid ang isang tao sa karagatan ng saṁsāra, O kaaway ng mga ahas. Sambahin ang mga lotus-paa ni Śrī Rāma, ituring itong itinatagong doktrina. Siya na kayang gawing tila walang-buhay ang may malay, at kayang bigyan ng malay ang walang-buhay, pinagpala nga ang mga kaluluwang sumasamba sa gayong makapangyarihang Panginoon ng mga Raghu.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘ज्ञान-भक्ति-विवेक’ को स्थिर करता है: राम-चरण में मन लगने से संशय, मोह, और माया-जन्य विघ्न घटते हैं—विशेषतः ‘ग्रंथि-उन्मोचन’ रूपक का पाठ साधक में वैराग्य, समता और सेवक-भाव जगाकर भजन को अविच्छिन्न करता है; फलतः ‘सकल संदेह’ निवृत्त होकर राम-नाम/राम-गुणानुवाद में दृढ़ता आती है।
प्रचलित जप-परंपरा में (सम्पुट-रीति क्षेत्र/सम्प्रदायानुसार बदलती है) इस विवेचन के साथ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण को सम्पुट की तरह जोड़कर पाठ किया जाता है; विशेषकर ‘सेवक सेब्य भाव’ वाले निष्कर्ष (119) के बाद नाम-स्मरण/राममंत्र का आवर्तन किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 12 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
