Prakarana 1
The Sopāna’s final ascent: not merely ‘after the war’ but the re-installation of Rāma as dharma’s living form—where personal grief (viraha) is transmuted into communal auspiciousness (maṅgal) and the bhakta learns to see the Lord’s return as the return of inner order (maryādā) and steadied mind (manaḥ-prasāda).
Sa bahaging ito ng Uttar Kāṇḍa, inihanda ni Tulasīdāsa ang pagbabalik ni Rāma sa Ayodhyā bilang isang liturhikong kasukdulan na naglulutas ng matagal na viraha ng lungsod at ni Bharata. Ang rasa ay gumagalaw mula sa karuṇa (ang pagkahapos na pagnanais ni Bharata; "kṛsa tana Rāma biyoga") patungo sa ānanda at adbhuta sa pamamagitan ng papel ni Hanumān bilang mensahero, na nagtatapos sa śṛṅgāra-namumulang saṃyoga (muling pagkikita) at isang malawak na śānta (mapayapang kaginhawaan) habang ang mamamayan ay nagsasagawa ng ārati, nīchāvar, at maṅgalācāra. Ang teolohiya ay katangiang Mānas: si Rāma ay sabay na ang mabait na personal na Panginoon na yakap si Bharata at ang kosmikong kṛpā-sindhu Bhagavān na, sa isang sulyap lamang, binubura ang kolektibong kalungkutan ("kṛpā-dṛṣṭi… kiye sakal… bisokī"). Ang lohika ng hagdanan dito ay "pagbabalik at pagtatatag": ang panloob na Ayodhyā ng naghahanap ay nililinis, ang "Puṣpaka" (sasakyan ng isip) ay pinapaalis, at ang debosyon ay tumutubo sa matatag, dharmang punong kagalakan.
Verses
Shloka 1-3
केकीकण्ठाभनीलं सुरवरविलसद्विप्रपादाब्जचिह्नंशोभाढ्यं पीतवस्त्रं सरसिजनयनं सर्वदा सुप्रसन्नम्।पाणौ नाराचचापं कपिनिकरयुतं बन्धुना सेव्यमानंनौमीड्यं जानकीशं रघुवरमनिशं पुष्पकारूढरामम्।।1।।
कोसलेन्द्रपदकञ्जमञ्जुलौ कोमलावजमहेशवन्दितौ।जानकीकरसरोजलालितौ चिन्तकस्य मनभृङ्गसङ्गिनौ।।2।।
कुन्दइन्दुदरगौरसुन्दरं अम्बिकापतिमभीष्टसिद्धिदम्।कारुणीककलकञ्जलोचनं नौमि शंकरमनंगमोचनम्।।3।।
kekīkaṇṭhābhanīlaṁ suravaravilasadviprapādābjacihnaṁśobhāḍhyaṁ pītavastraṁ sarasijanayanaṁ sarvadā suprasannam |pāṇau nārācacāpaṁ kapinikarayutaṁ bandhunā sevyamānaṁnaumīḍyaṁ jānakīśaṁ raghuvaramaniśaṁ puṣpakārūḍharāmam ||1||
kosalendrapadakañjamañjulau komalāvajamaheśavanditau |jānakīkarasarojalālitau cintakasya manabhṛṅgasaṅginau ||2||
kundaindudaragaurasundaraṁ ambikāpatimabhīṣṭasiddhidam |kāruṇīkakalakañjalocanaṁ naumi śaṅkaramanaṅgamocanam ||3||
Ako ay walang sawang pinupuri ang diyos ni Janaki na karapat-dapat sambahin, ang pinakamabuti sa angkan ng Raghu, si Rama na nakasakay sa karetang Pushpaka: na asul na parang leeg ng peacock, na pinaganda ng tanda ng paa ng brahmin na parang lotus na nagpapahayag na Siya ang pinakadakila sa mga diyos, sagana sa kagandahan, nakaputi ng dilaw, may mata na parang lotus, laging mapagpalang, hawak ang busog at palaso sa kanyang mga kamay, kasama ng maraming unggoy at pinaglilingkuran ng kanyang kapatid. Maganda na parang lotus ang mga paa ng Diyos ng Kosala: malambot, sinasamba ni Brahma at ni Mahesha, hinahaplos ng mga kamay na parang lotus ni Janaki, at palaging kasama ng isip na parang bubuyog ng taong nagbubulay-bulay sa kanila. Ako ay yumuyuko kay Shankara, na puti at maganda na parang jasmin, buwan at kabibi, ang diyos ni Ambika, ang nagbibigay ng tagumpay na ninanasa, ang mapagmahal na may magagandang mata na parang lotus, na nagliligtas mula kay Kama, diyos ng pag-ibig na walang katawan.
Doha
रहा एक दिन अवधि कर अति आरत पुर लोग।जहँ तहँ सोचहिं नारि नर कृस तन राम बियोग।।
सगुन होहिं सुंदर सकल मन प्रसन्न सब केर।प्रभु आगवन जनाव जनु नगर रम्य चहुँ फेर।।
कौसल्यादि मातु सब मन अनंद अस होइ।आयउ प्रभु श्री अनुज जुत कहन चहत अब कोइ।।
भरत नयन भुज दच्छिन फरकत बारहिं बार।जानि सगुन मन हरष अति लागे करन बिचार।।
rahā eka dina avadhi kara ati ārata pura loga |jahaṁ tahaṁ socahiṁ nāri nara kṛsa tana rāma biyoga ||
saguna hohiṁ sundara sakala mana prasanna saba kera |prabhu āgavana janāva janu nagara ramya cahuṁ phera ||
kausalyādi mātu saba mana ananda asa hoi |āyau prabhu śrī anuja juta kahana cahata aba koi ||
bharata nayana bhuja dacchina pharakata bārahiṁ bāra |jāni saguna mana haraṣa ati lāge karana bicāra ||
Isang araw na lamang ang natitira sa takdang panahon, at ang mga tao sa lungsod ay nasa matinding kalungkutan. Ang mga lalaki at babae sa lahat ng dako ay nag-aalala, napapayat ang kanilang mga katawan dahil sa pagkakahiwalay kay Rama. Lahat ng palatandaan ay maganda, at ang puso ng lahat ay masaya. Para bang ang marilag na lungsod sa bawat sulok ay nagpapahayag ng pagdating ng Panginoon. Sa puso ng lahat ng ina, nina Kausalya at iba pa, may gayong kaligayahan na bawat isa ay pakiramdaman na sasabihin na ng isang tao: dumating na ang Panginoon, kasama ang kanyang kapatid at si Sita. Ang kanang mata at kanang braso ni Bharata ay pumapalpit nang paulit-ulit. Alam na ito ay mabuting palatandaan, napusuan ng matinding galak at nagsimulang mag-isip.
Chaupai 1.1-4
रहेउ एक दिन अवधि अधारा।समुझत मन दुख भयउ अपारा।।
कारन कवन नाथ नहिं आयउ।जानि कुटिल किधौं मोहि बिसरायउ।।
अहह धन्य लछिमन बड़भागी।राम पदारबिंदु अनुरागी।।
कपटी कुटिल मोहि प्रभु चीन्हा।ताते नाथ संग नहिं लीन्हा।।
जौं करनी समुझै प्रभु मोरी।नहिं निस्तार कलप सत कोरी।।
जन अवगुन प्रभु मान न काऊ।दीन बंधु अति मृदुल सुभाऊ।।
मोरि जियँ भरोस दृढ़ सोई।मिलिहहिं राम सगुन सुभ होई।।
बीतें अवधि रहहि जौं प्राना।अधम कवन जग मोहि समाना।।
raheu eka dina avadhi adhārā |samujhata mana dukha bhayu apārā ||
kārana kavana nātha nahiṁ āyu |jāni kuṭila kidhauṁ mohi bisarāyu ||
ahaha dhanya lachimana baṛabhāgī |rāma padārabindu anurāgī ||
kapaṭī kuṭila mohi prabhu cīnhā |tāte nātha saṅga nahiṁ līnhā ||
jauṁ karanī samujhai prabhu morī |nahiṁ nistāra kalapa sata korī ||
jana avaguna prabhu māna na kāū |dīna baṁdhu ati mṛdula subhāū ||
mori jiyaṁ bharosa dṛṛha soī |milihahiṁ rāma saguna subha hoī ||
bīteṁ avadhi rahahi jauṁ prānā |adhama kavana jaga mohi samānā ||
Isang araw na lang ang natira sa takdang panahon, ang tanging suhay ng buhay ko; habang iniisip ito ni Bharata, napuno ang kanyang puso ng walang hanglung kalungkutan. Ano ang dahilan kung bakit hindi pa dumarating ang Panginoon ko? Inakala niya bang ako ay baluktot at nakalimutan niya ako? Ah, pinagpala at lubhang mapalad si Lakshmana, na bukod-tanging naghahangad sa mga paa na parang lotus ni Rama. Alam ng Panginoon na ako ay mandaraya at baluktot, kaya't hindi ako isinama ng Panginoon ko. Kung timbangin ng Panginoon ang aking mga gawa, walang kaligtasan ang aasamin ko sa isandaang milyong panahon. Ngunit hindi kailanman pinapansin ng Panginoon ang mga pagkakamali ng kanyang mga alipin; siya ang kaibigan ng mga mapagpakumbaba, at lubhang mahinahon ang kalooban. Ito ang matibay na paniniwala sa aking puso: makikita ko si Rama, sapagkat ang mga palatandaan ay mapalad. Ngunit kung mananatili ang aking buhay matapos lumipas ang takdang panahon, sino sa daigdig ang mas dukha kaysa sa akin?
Doha 1(क)-(ख)
राम बिरह सागर महँ भरत मगन मन होत।बिप्र रूप धरि पवन सुत आइ गयउ जनु पोत।।1(क)।।
बैठि देखि कुसासन जटा मुकुट कृस गात।राम राम रघुपति जपत स्रवत नयन जलजात।।1(ख)।।
rāma biraha sāgara mahaṁ bharata magana mana hota |bipra rūpa dhari pavana suta āi gayau janu pota ||1(ka)||
baiṭhi dekhi kusāsana jaṭā mukuṭa kṛsa gāta |rāma rāma raghupati japata sravata nayana jalajāta ||1(kha)||
Ang puso ni Bharata ay lumulubog sa karagatan ng paghihiwalay mula kay Sri Rama. Sa pagkukunwaring anyo ng isang brahmana, dumating ang anak ng Diyos ng Hangin, na parang isang bangka. Nakaupo doon, nakita niya ito sa isang upuang kusha, ang mga nabaluktot na buhok na naging korona sa kanyang ulo, ang kanyang katawan ay naging payat, na bumubulong ng 'Rama, Rama,' na tumatawag kay Raghupati, ang kanyang mga mata ay tumatulo ng mga luha.
Chaupai 2.1-8
देखत हनूमान अति हरषेउ।पुलक गात लोचन जल बरषेउ।।
मन महँ बहुत भाँति सुख मानी।बोलेउ श्रवन सुधा सम बानी।।
जासु बिरहँ सोचहु दिन राती।रटहु निरंतर गुन गन पाँती।।
रघुकुल तिलक सुजन सुखदाता।आयउ कुसल देव मुनि त्राता।।
रिपु रन जीति सुजस सुर गावत।सीता सहित अनुज प्रभु आवत।।
सुनत बचन बिसरे सब दूखा।तृषावंत जिमि पाइ पियूषा।।
को तुम्ह तात कहाँ ते आए।मोहि परम प्रिय बचन सुनाए।।
मारुत सुत मैं कपि हनुमाना।नामु मोर सुनु कृपानिधाना।।
दीनबंधु रघुपति कर किंकर।सुनत भरत भेंटेउ उठि सादर।।
मिलत प्रेम नहिं हृदयँ समाता।नयन स्रवत जल पुलकित गाता।।
कपि तव दरस सकल दुख बीते।मिले आजु मोहि राम पिरीते।।
बार बार बूझी कुसलाता।तो कहुँ देउँ काह सुनु भ्राता।।
एहि संदेस सरिस जग माहीं।करि बिचार देखेउँ कछु नाहीं।।
नाहिन तात उरिन मैं तोही।अब प्रभु चरित सुनावहु मोही।।
तब हनुमंत नाइ पद माथा।कहे सकल रघुपति गुन गाथा।।
कहु कपि कबहुँ कृपाल गोसाईं।सुमिरहिं मोहि दास की नाईं।।
dekhata hanūmāna ati haraṣeu |pulaka gāta locana jala baraṣeu ||
mana mahaṁ bahuta bhāṁti sukha mānī |boleu śravana sudhā sama bānī ||
jāsu birahaṁ socahu dina rātī |raṭahu nirantara guna gana pāṁtī ||
raghukula tilaka sujana sukhadātā |āyu kusala deva muni trātā ||
ripu rana jīti sujasa sura gāvata |sītā sahita anuja prabhu āvata ||
sunata bacana bisare saba dūkhā |tṛṣāvanta jimi pāi piyūṣā ||
ko tumha tāta kahāṁ te āe |mohi parama priya bacana sunāe ||
māruta suta maiṁ kapi hanumānā |nāmu mora sunu kṛpānidhānā ||
dīnabandhu raghupati kara kiṅkara |sunata bharata bheṁṭeu uṭhi sādara ||
milata prema nahiṁ hṛdayaṁ samātā |nayana sravata jala pulakita gātā ||
kapi tava darasa sakala dukha bīte |mile āju mohi rāma pirīte ||
bāra bāra būjhī kusalātā |to kahuṁ deuṁ kāha sunu bhrātā ||
ehi sandesa sarisa jaga māhīṁ |kari bicāra dekheuṁ kachu nāhīṁ ||
nāhina tāta urina maiṁ tohī |aba prabhu carita sunāvahu mohī ||
taba hanumaṁta nāi pada māthā |kahe sakala raghupati guna gāthā ||
kahu kapi kabahuṁ kṛpāla gosāīṁ |sumirahiṁ mohi dāsa kī nāīṁ ||
Sa pagkakita, si Hanuman ay napuno ng malaking kagalakan, ang kanyang katawan ay nanginginig sa tuwa at ang mga luha ay bumubuhos mula sa kanyang mga mata. Sa kanyang puso ay nadama niya ang kagalakan sa maraming paraan, at nagsalita siya ng mga salitang parang nektar sa pandinig. 'Siya na dahil sa kanyang paghihiwalay ay kayo nagdadalamhati araw at gabi, na ang mga katangian ay inyong patuloy na binibigkas sa mga taludtod, ang korona ng lahi ni Raghu, nagbibigay ng kagalakan sa mabubuti, tagapagtanggol ng mga diyos at pantas, ay nagbalik sa kaligtasan. Matapos talunin ang kaaway sa digmaan, habang ang mga diyos ay umaawit ng kanyang magandang kapurihan, ang Panginoon ay dumarating kasama si Sita at ang kanyang nakababatang kapatid.' Sa pagdinig ng mga salitang ito, ang lahat ng kalungkutan ay nakalimutan, parang isang uhaw na tao na nakakita ng nektar. 'Sino ka, minamahal, at saan ka nanggaling, upang sabihin sa akin ang ganitong lubos na minamahal na balita?' 'Ako ay anak ng Hangin, ang unggoy na si Hanuman, pakinggan ang aking pangalan, O kayamanan ng habagin.' 'Ako ay lingkod ni Raghupati, kaibigan ng mga dukha.' Sa pagdinig nito, tumayo si Bharata at yakap siya ng may paggalang. Sa kanilang pagkikita, ang pag-ibig ay hindi maipagkasya sa puso, ang mga luha ay tumulo at ang kanilang mga katawan ay nanginginig sa kagalakan. 'O unggoy, sa iyong pagkakakita, ang lahat ng aking kalungkutan ay lumipas, ngayon ay nakilala ko ang pag-ibig ni Rama.' Paulit-ulit siya nagtanong tungkol sa kagalingan, pagkatapos ay sinabi niya, 'Ano ang maibibigay ko sa iyo, kapatid, sabihin mo sa akin?' 'Walang mensahe sa sanlibutan ang katumbas nito, aking naisip at walang nakita na kahawig. Minamahal, hindi ko kailanman matutumbasan ang inyong kabutihan, ngayon ay sabihin sa akin ang mga gawa ng Panginoon.' Pagkatapos ay yumukod si Hanuman, inilagay ang kanyang ulo sa kanyang mga paa, at sinabi ang buong kasaysayan ng mga katangian ni Raghupati. Sinabi ni Bharata, 'Sabihin mo sa akin, o unggoy, ba kailanman naalala ng mapaghabagin na Panginoon ako bilang kanyang lingkod?'
Chhand 2
निज दास ज्यों रघुबंसभूषन कबहुँ मम सुमिरन कर्यो।सुनि भरत बचन बिनीत अति कपि पुलकित तन चरनन्हि पर्यो।।
रघुबीर निज मुख जासु गुन गन कहत अग जग नाथ जो।काहे न होइ बिनीत परम पुनीत सदगुन सिंधु सो।।
nija dāsa jyoṁ raghubaṁsabhūṣana kabahuṁ mama sumirana karyo |suni bharata bacana binīta ati kapi pulakita tana carananhī paryo ||
raghubīra nija mukha jāsu guna gana kahata aga jaga nātha jo |kāhe na hoi binīta parama punīta sadaguna siṁdhu so ||
"Kailanman bang naalala ako ng Hiyas ng angkan ng Raghu bilang isa sa kanyang sariling mga alipin?" Nadinig ni Hanuman ang mga salita ni Bharata na napakamababa-kalooban, at sa kagalakang nanginginig ang katawan, nagpatirik siya sa kanyang mga paa. Paano siya magiging hindi mababa-kalooban, ganap na malinis, at karagatan ng tunay na kabutihan, siya na ang karamihan ng mga katangian ay inuulit ni Rama mismo ng kanyang sariling bibig, si Rama na Panginoon ng lahat ng bagay, gumagalaw man o hindi?
Doha 2(क), Soratha 2(ख)
राम प्रान प्रिय नाथ तुम्ह सत्य बचन मम तात।पुनि पुनि मिलत भरत सुनि हरष न हृदयँ समात।।2(क)।।
भरत चरन सिरु नाइ तुरित गयउ कपि राम पहिं।कही कुसल सब जाइ हरषि चलेउ प्रभु जान चढ़ि।।2(ख)।।
rāma prāna priya nātha tumha satya bacana mama tāta |puni puni milata bharata suni haraṣa na hṛdayã samāta ||2(ka)||
bharata carana siru nāi turita gayau kapi rāma pahiṁ |kahī kusala saba jāi haraṣi caleu prabhu jāna caṛhi ||2(kha)||
"Panginoon, ikaw ay minamahal ni Rama na parang kanyang sariling buhay; totoo ito, mahal kong kapatid, ang aking sinasabi." Nang marinig ito ni Bharata, niyakap niya siya nang paulit-ulit, at hindi na mapigilan ang galak sa kanyang puso. Yumuko sa mga paa ni Bharata, ang unggoy ay mabilis na bumalik kay Rama. Siya'y pumunta at ipinaalam na lahat ay maayos, at ang Panginoon, na nagagalak, ay naglakad, sumakay sa kanyang sasakyang lumilipad.
Chaupai 3.1-5
हरषि भरत कोसलपुर आए।समाचार सब गुरहि सुनाए।।
पुनि मंदिर महँ बात जनाई।आवत नगर कुसल रघुराई।।
सुनत सकल जननीं उठि धाईं।कहि प्रभु कुसल भरत समुझाई।।
समाचार पुरबासिन्ह पाए।नर अरु नारि हरषि सब धाए।।
दधि दुर्बा रोचन फल फूला।नव तुलसी दल मंगल मूला।।
भरि भरि हेम थार भामिनी।गावत चलिं सिंधु सिंधुरगामिनी।।
जे जैसेहिं तैसेहिं उटि धावहिं।बाल बृद्ध कहँ संग न लावहिं।।
एक एकन्ह कहँ बूझहिं भाई।तुम्ह देखे दयाल रघुराई।।
अवधपुरी प्रभु आवत जानी।भई सकल सोभा कै खानी।।
बहइ सुहावन त्रिबिध समीरा।भइ सरजू अति निर्मल नीरा।।
haraṣi bharata kosalapura āe |samācāra saba gurahi sunāe ||
puni mandira mahā̃ bāta janāī |āvata nagara kusala raghurāī ||
sunata sakala jananī̃ uṭhi dhāī̃ |kahi prabhu kusala bharata samujhāī ||
samācāra pura-bāsinh pāe |nara aru nāri haraṣi saba dhāe ||
dadhi durbā rocan phala phūlā |nava tulasī dala maṅgala mūlā ||
bhari-bhari hema thāra bhāminī |gāvata caliṁ sindhu sindhuragāminī ||
je jaisehiṁ taisehiṁ uṭhi dhāvahiṁ |bāla bṛddha kahaṁ saṅga na lāvahiṁ ||
eka-ekanha kahaṁ būjhahiṁ bhāī |tumha dekhe dayāla raghurāī ||
avadhapurī prabhu āvata jānī |bhaī sakala sobhā kai khānī ||
bahai suhāvana tribidha samīrā |bhaī sarajū ati nirmala nīrā ||
Nagagalak na dumating si Bharata sa lungsod ng Kosala, Ayodhya, at isinalaysay ang buong balita sa kanyang guro. Pagkatapos ay ipinaalam niya sa loob ng palasyo na ang Panginoon ng mga Raghu ay paparating sa lungsod nang ligtas. Nang marinig ito, ang lahat ng ina ay bumangon at tumakbo palabas; isinalaysay ni Bharata ang kapakanan ng Panginoon at pinanatag sila. Nang matanggap ng mga tagalungsod ang balita, ang mga lalaki at babae ay lahat na tumakbo nang may galak. Nagdala sila ng yogurt, damong durva, dilaw na pangkulay na rochana, mga prutas at bulaklak, at mga sariwang dahon ng tulsi, ang ugat ng lahat ng kapalaran. Ang mga babae, na lumalakad na parang gajah, ay pinuno ng paulit-ulit ang mga gintong plato at lumakad habang umaawit. Sinuman sa anumang kalagayan, gayon na gayon sila bumangon at tumakbo; hindi nila isama ang mga bata at matatanda. Nagtatanungan sila, "Kapatid, nakita mo na ba ang mapagmahal na Panginoon ng mga Raghu?" Nalaman na paparating ang Panginoon sa lungsod ng Ayodhya, ang lungsod ay naging minahan ng bawat karangalan. Umiihip ang kaaya-ayang hangin, malamig, malambot at mabango, at ang tubig ng Ilog Sarayu ay naging napakalinaw.
Doha 3(क)-(ग)
हरषित गुर परिजन अनुज भूसुर बृंद समेत।चले भरत मन प्रेम अति सन्मुख कृपानिकेत।।3(क)।।
बहुतक चढ़ी अटारिन्ह निरखहिं गगन बिमान।देखि मधुर सुर हरषित करहिं सुमंगल गान।।3(ख)।।
राका ससि रघुपति पुर सिंधु देखि हरषान।बढ़यो कोलाहल करत जनु नारि तरंग समान।।3(ग)।।
haraṣita guru parijana anuj bhūsura bṛnda sameta |cale bharata mana prema ati sanmukha kṛpāniketa ||3(ka)||
bahutaka caṛhī aṭāri-nha nirakhahiṁ gagana bimāna |dekhi madhura sura haraṣita karahiṁ sumaṅgala gāna ||3(kha)||
rākā sasi raghupati pura sindhu dekhi haraṣāna |baṛhayo kolāhala karata janu nāri taraṅga samāna ||3(ga)||
Nagagalak, kasama ang kanyang guro, mga kamag-anak, nakababatang kapatid na lalaki, at ang karamihan ng mga Brahmana, si Bharata ay naglakad na may matinding pag-ibig sa kanyang puso upang salubungin ang Panginoon, tahanan ng habag. Maraming babae ang umakyat sa mga itaas na balkonahe at tumingala sa kalesa sa kalangitan; nang makita ito, sila ay umawit ng mga awit na mapalad na may matamis na tinig, puspos ng galak. Nakita si Raghupati, ang buwang puno, ang lungsod ay nagalak na parang karagatan; at ang ingay ay lumakas na parang ang mga babae sa kanilang kaguluhan ay parang alon nito.
Chaupai 4.1-4
इहाँ भानुकुल कमल दिवाकर।कपिन्ह देखावत नगर मनोहर।।
सुनु कपीस अंगद लंकेसा।पावन पुरी रुचिर यह देसा।।
जद्यपि सब बैकुंठ बखाना।बेद पुरान बिदित जगु जाना।।
अवधपुरी सम प्रिय नहिं सोऊ।यह प्रसंग जानइ कोउ कोऊ।।
जन्मभूमि मम पुरी सुहावनि।उत्तर दिसि बह सरजू पावनि।।
जा मज्जन ते बिनहिं प्रयासा।मम समीप नर पावहिं बासा।।
अति प्रिय मोहि इहाँ के बासी।मम धामदा पुरी सुख रासी।।
हरषे सब कपि सुनि प्रभु बानी।धन्य अवध जो राम बखानी।।
ihā̃ bhānukula kamala divākara |kapinha dekhāvata nagara manohara ||
sunu kapīsa aṅgada laṅkesā |pāvana purī rucira yaha desā ||
jadyapi saba baikunṭha bakhānā |beda purāna bidita jagu jānā ||
avadhapurī sama priya nahiṁ soū |yaha prasaṅga jānai kou koū ||
janmabhūmi mama purī suhāvani |uttara disi baha sarajū pāvani ||
jā majjana te binahiṁ prayāsā |mama samīpa nara pāvahiṁ bāsā ||
ati priya mohi ihā̃ ke bāsī |mama dhāmadā purī sukha rāsī ||
haraṣe saba kapi suni prabhu bānī |dhanya avadha jo rāma bakhānī ||
Dito, ang araw ng loto ng lahi ng araw ay itinuturo ang magandang lungsod sa mga unggoy. "Pakinggan ninyo, Sugriva, Angada, at Vibhisana, panginoon ng Lanka: banal ang lungsod na ito, at maganda ang lupain na ito. Bagama't sinasabi ng lahat ang Vaikuntha, at ito'y kilala sa mga Veda at Purana at tanyag sa buong mundo, hindi ito kasing pabor sa akin ng lungsod ng Ayodhya. Paminsan-minsan lamang may nakakaunawa sa bagay na ito. Ang kaibig-ibig na lungsod na ito ang lupa ng aking kapanganakan, at sa hilaga umaagos ang banal na Sarayu. Sa pamamagitan ng pagpaligo dito, nakakamit ng mga tao ang paninirahan malapit sa akin nang walang anumang pagsisikap. Mga naninirahan dito ay minamahal ko nang labis. Ang lungsod na ito, tagapagbigay ng aking tahanan, ay tambak ng kaligayahan." Nagsaya ang lahat ng unggoy nang marinig ang salita ng Panginoon, sinasabi: Pinagpala ang Ayodhya, na pinuri mismo ni Rama.
Doha 4(क)-(ख)
आवत देखि लोग सब कृपासिंधु भगवान।नगर निकट प्रभु प्रेरेउ उतरेउ भूमि बिमान।।4(क)।।
उतरि कहेउ प्रभु पुष्पकहि तुम्ह कुबेर पहिं जाहु।प्रेरित राम चलेउ सो हरषु बिरहु अति ताहु।।4(ख)।।
āvata dekhi loga saba kṛpāsiṁdhu bhagavāna |nagara nikaṭa prabhu prerēu utarēu bhūmi bimāna ||4(ka)||
utari kahēu prabhu puṣpakahi tumha kubera pahiṁ jāhu |prerita rāma calēu so haraṣu birahu ati tāhu ||4(kha)||
Nakita na ang lahat ng tao ay dumarating upang salubungin, ang Panginoon, ang karagatan ng habag, at pinatuntunin ang karwahe malapit sa lungsod, at bumaba ang Pushpaka sa lupa. Pagkababa, sinabi ng Panginoon sa Pushpaka, "Pumunta ka kay Kubera." Pinapaalis ni Rama, umalis ito, napuspos ng galak sa kautusan at matinding lungkot sa paghihiwalay.
Chaupai 5.1-4
आए भरत संग सब लोगा।कृस तन श्रीरघुबीर बियोगा।।
बामदेव बसिष्ठ मुनिनायक।देखे प्रभु महि धरि धनु सायक।।
धाइ धरे गुर चरन सरोरुह।अनुज सहित अति पुलक तनोरुह।।
भेंटि कुसल बूझी मुनिराया।हमरें कुसल तुम्हारिहिं दाया।।
सकल द्विजन्ह मिलि नायउ माथा।धर्म धुरंधर रघुकुलनाथा।।
गहे भरत पुनि प्रभु पद पंकज।नमत जिन्हहि सुर मुनि संकर अज।।
परे भूमि नहिं उठत उठाए।बर करि कृपासिंधु उर लाए।।
स्यामल गात रोम भए ठाढ़े।नव राजीव नयन जल बाढ़े।।
āe bharata saṅga saba logā |kṛsa tana śrīraghubīra biyogā ||
bāmadeva basiṣṭha munināyaka |dekhe prabhu mahi dhari dhanu sāyaka ||
dhāi dhare guru carana saroruhā |anuj sahita ati pulaka tanoruhā ||
bheṇṭi kusala būjhī munirāyā |hamareṁ kusala tumhārihiṁ dāyā ||
sakala dvijanha mili nāyu māthā |dharma dhuraṁdhara raghukulnāthā ||
gahē bharata puni prabhu pada paṅkaja |namata jinhahi sura muni saṅkara aja ||
parē bhūmi nahiṁ uṭhata uṭhāe |bara kari kṛpāsiṁdhu ura lāe ||
syāmala gāta roma bhae ṭhāḍhe |nava rājīva nayana jala bāḍhe ||
Dumating si Bharata, at kasama niya ang lahat ng tao, na nangayayat ang katawan dahil sa pagkakahiwalay sa Marilag na Bayani ng angkan ng Raghu. Nakita ng Panginoon si Vamadeva at si Vasishtha, ang mga pinuno sa mga rishi, at inilatag ang kanyang busog at palaso sa lupa. Tumakbo siya at niyakap ang nilotus na paa ng kanyang guro, kasama ang kanyang nakababatang kapatid, na matinding tumayo ang balahibo ng kanilang mga katawan. Niakap ng hari ng mga rishi sila at itinanong ang kanilang kagalingan. Sumagot sila, "Mabuti kami sa pamamagitan ng iyong kabutihan." Pagkatapos niyang makipagkita sa lahat ng Brahman at yumuko ang kanyang ulo sa kanila, siya na ang Panginoon ng angkan ng Raghu at tagapagdala ng pabigat ng katuwiran. Pagkatapos ay hinawakan ni Bharata ang nilotus na paa ng Panginoon, na sinasamba ng mga diyos, mga rishi, ni Shankara at ni Brahma. Siya ay bagsak sa lupa at ayaw tumayo kahat iniahon ng iba; kaya ang Karagatan ng Habag ay pilit siyang iniahon at niyakap sa kanyang dibdib. Ang balahibo sa kanyang madilim na katawan ay tumayo, at ang kanyang mga mata na parang sariwang lotus ay umapaw ng luha.
Chhand 5.1-2
राजीव लोचन स्रवत जल तन ललित पुलकावलि बनी॥
अति प्रेम हृदयँ लगाइ अनुजहि मिले प्रभु त्रिभुअन धनी॥
प्रभु मिलत अनुजहि सोह मो पहिं जाति नहिं उपमा कही॥
जनु प्रेम अरु सिंगार तनु धरि मिले बर सुषमा लही॥1॥
बूझत कृपानिधि कुसल भरतहि बचन बेगि न आवई॥
सुनु सिवा सो सुख बचन मन ते भिन्न जान जो पावई॥
अब कुसल कौसलनाथ आरत जानि जन दरसन दियो॥
बूड़त बिरह बारीस कृपानिधान मोहि कर गहि लियो॥2॥
rājīva-locana sravata jala tana lalita pulakāvali banī.ati prema hṛdayã lagāi anujahi mile prabhu tribhuana dhanī..
prabhu milata anujahi soha mo pahĩ jāti nahĩ upamā kahī.janu prema aru siṅgāra tanu dhari mile bara suṣamā lahī..1..
būjhata kṛpānidhi kusala bharatahi bacana begi na āvaī.sunu sivā so sukha bacana mana te bhinna jāna jo pāvaī..
aba kusala kausalnātha ārata jāni jana darasana diyo.būṛata biraha bārīsa kṛpānidhāna mohi kara gahi liyo..2..
Tubig na umaagos mula sa kanyang mga mata na parang lotus, at ang kanyang marilag na katawan ay nababalutan ng mga pantig na nakatayo. Yakap ang kanyang nakababatang kapatid sa kanyang puso nang may matinding pag-ibig, ang Panginoon, panginoon ng tatlong mundo, ay nagkita sa kanya. Ang kagandahan ng Panginoon habang Siya ay nagkikita sa kanyang nakababatang kapatid ay higit sa aking kakayahan na ilarawan; walang pagtutulad na maibibigay. Parang ang Pag-ibig at Pagpapalamuti ay nagkatawang tao at nagkita, at sa gayon ay nakamit ang pinakamataas na kagandahan. Nang ang Panginoon, ang kayamanan ng habag, ay magtanong sa kalagayan ni Bharata, ang mga salita ay hindi kaagad lumabas sa kanya. Makinig ka, Parvati: ang sinumang nakakilala sa kagalakang iyon ay nakakaalam na ito ay hiwalay sa salita at isip. "Ngayon ay maayos na, O Panginoon ng Kosala, sapagkat alam mong ang iyong alipin ay nasa kapighatian at binigyan mo siya ng iyong paningin. Habang ako ay lumulubog sa karagatan ng paghihiwalay, O tahanan ng habag, hinawakan mo ang aking kamay at iniahon mo ako."
Doha 5
पुनि प्रभु हरषि सत्रुहन भेंटे हृदयँ लगाइ।लछिमन भरत मिले तब परम प्रेम दोउ भाइ।।5।।
puni prabhu haraṣi satruhana bheṇṭe hṛdayã lagāi.lachimana bharata mile taba parama prema dou bhāi..5..
Pagkatapos ang Panginoon, na nagagalak, ay niyakap si Shatrughna at pinindot siya sa kanyang puso. Doon ay nagkita sina Lakshmana at Bharata, dalawang kapatid na nagkaisa sa pinakamataas na pag-ibig.
Chaupai 6.1-5
भरतानुज लछिमन पुनि भेंटे।दुसह बिरह संभव दुख मेटे।।
सीता चरन भरत सिरु नावा।अनुज समेत परम सुख पावा।।
प्रभु बिलोकि हरषे पुरबासी।जनित बियोग बिपति सब नासी।।
प्रेमातुर सब लोग निहारी।कौतुक कीन्ह कृपाल खरारी।।
अमित रूप प्रगटे तेहि काला।जथाजोग मिले सबहि कृपाला।।
कृपादृष्टि रघुबीर बिलोकी।किए सकल नर नारि बिसोकी।।
छन महिं सबहि मिले भगवाना।उमा मरम यह काहुँ न जाना।।
एहि बिधि सबहि सुखी करि रामा।आगें चले सील गुन धामा।।
कौसल्यादि मातु सब धाई।निरखि बच्छ जनु धेनु लवाई।।
bharatānuja lachimāna puni bheṇṭe.dusaha biraha saṁbhava dukha meṭe..
sītā carana bharata siru nāvā.anuj sameta parama sukha pāvā..
prabhu biloki haraṣe purabāsī.janita biyoga bipati saba nāsī..
prema-ātura saba loga nihārī.kautuka kīnha kṛpāla kharārī..
amita rūpa pragaṭe tehi kālā.jathāyoga mile sabahi kṛpālā..
kṛpā-dṛṣṭi raghubīra bilokī.kie sakala nara nāri bisokī..
chana mahĩ sabahi mile bhagavānā.umā marama yaha kāhũ na jānā..
ehi bidhi sabahi sukhī kari rāmā.āgẽ cale sīla guna dhāmā..
kausalyādi mātu saba dhāī.nirakhi baccha janu dhenu lavāī..
Si Lakshmana ay yakap kay Shatrughna, ang nakababatang kapatid ni Bharata, at ang dukha na nagmula sa hindi matiis na pagkakahiwalay ay napawi. Yumukod si Bharata ng kanyang ulo sa mga paa ni Sita, at kasama ang kanyang nakababatang kapatid ay nakamtan niya ang kataas-taasang kaligayahan. Nagalak ang mga taga-lungsod sa pagkakita sa Panginoon, at ang buong kapighatian na nagmula sa pagkakahiwalay ay nawala. Sa pagkakita sa lahat ng tao na napuno ng pag-ibig, si Rama na puno ng habag, kaaway ni Khara, ay gumawa ng isang kabalaghang. Sa sandaling iyon ay nagpakita siya sa walang bilang na anyo, at ang mapaghabag na Panginoon ay nakipagkita sa lahat ng sila, bawat isa ay ayon sa nararapat. Ang Bayani ng angkan ni Raghu ay tumingin sa kanila ng tinging puno ng biyaya at pinalaya ang lahat ng lalaki at babae sa dukha. Sa isang saglit ang Panginoong Diyos ay nakipagkita sa kanilang lahat. Uma, walang sinuman ang nakaintindi sa lihim na ito. Pagkatapos nilang gawing masaya ang lahat sa ganitong paraan, si Rama, ang tahanan ng mahinahong asal at kabutihan, ay lumakad pasulong. Si Kausalya at ang lahat ng iba pang ina ay tumakbo pasulong, parang isang baka na bagong nanganak sa pagkakita sa kanyang anak.
Chhand 6
जनु धेनु बालक बच्छ तजि गृहँ चरन बन परबस गईं।दिन अंत पुर रुख स्रवत थन हुंकार करि धावत भई।अति प्रेम सब मातु भेटीं बचन मृदु बहुबिधि कहे।गइ बिषम बियोग भव तिन्ह हरष सुख अगनित लहे॥
janu dhenu bālaka baccha taji gṛhã carana bana parabasa gaī̃.dina anta pura rukha sravata thana huṅkāra kari dhāvata bhaī..
ati prema saba mātu bheṭī̃ bacana mṛdu bahubidhi kahe.gaī biṣama biyoga bhava tinh haraṣa sukha aganita lahe..
Tulad ng isang baka, na pilit na inihihiwalay sa kanyang guya at tahanan upang kumain sa kagubatan, sa pagtatapos ng araw ay humaharap sa bayan, ang kanyang suso ay tumutulo, at humahalinghing nang malakas, ay dumarating na tumatakbo: gayundin ang lahat ng mga ina, sa umaapaw na pag-ibig, ay niyakap ang kanilang mga anak at nagsalita ng malumanay na mga salita sa maraming paraan. Ang malupit na paghihirap na dulot ng paghihiwalay ay umalis, at sila ay nakamtan ang hindi mabilang na kagalakan at kasiyahan.
Doha 6(क)-(ख)
भेटेउ तनय सुमित्राँ राम चरन रति जानि।रामहि मिलत कैकेई हृदयँ बहुत सकुचानि।।6(क)।।
लछिमन सब मातन्ह मिलि हरषे आसिष पाइ।कैकेइ कहँ पुनि पुनि मिले मन कर छोभु न जाइ।।6(ख)।।
bheṭeu tanaya sumitrā̃ rāma carana rati jāni.rāmahi milata kaikeī hṛdayã bahuta sakucāni..6(ka)..
lachimāna saba mātanhi mili haraṣe āsiṣa pāi.kaikei kahã puni puni mile mana kara chobhu na jāi..6(kha)..
Sumitra niyakap ang kanyang anak, na nakakaalam sa kanyang debosyon sa mga paa ni Rama; ngunit nang makatagpo ni Kaikeyi si Rama, ang kanyang puso ay napuno ng matinding hiya. Nakatagpo ni Lakshmana ang lahat ng kanyang mga ina at nagalak sa pagtanggap ng kanilang pagpapala. Siya ay paulit-ulit na nakipagkita kay Kaikeyi, ngunit ang kalungkutan sa kanyang puso ay hindi mapapawi.
Chaupai 7.1-4
सासुन्ह सबनि मिली बैदेही।चरनन्हि लागि हरषु अति तेही।।
deहिं असीस बूझि कुसलाता।होइ अचल तुम्हार अहिवाता।।
सब रघुपति मुख कमल बिलोकहिं।मंगल जानि नयन जल रोकहिं।।
कनक थार आरति उतारहिं।बार बार प्रभु गात निहारहिं।।
नाना भाँति निछावरि करहीं।परमानंद हरष उर भरहीं।।
कौसल्या पुनि पुनि रघुबीरहि।चितवति कृपासिंधु रनधीरहि।।
हृदयँ बिचारति बारहिं बारा।कवन भाँति लंकापति मारा।।
अति सुकुमार जुगल मेरे बारे।निसिचर सुभट महाबल भारे।।
sāsunhaṁ sabani milī baidehī |carananhi lāgi haraṣu ati tehī ||
dehiṁ asīsa būjhi kusalātā |hoi acala tumhār ahi-vātā ||
saba raghupati mukha-kamala bilokahiṁ |maṅgala jāni nayana-jala rokahiṁ ||
kanaka thāra ārati utārahiṁ |bāra-bāra prabhu gāta nihārahiṁ ||
nānā bhā̃ti nichāvari karahīṁ |paramānanda haraṣa ura bharahīṁ ||
kausalya puni-puni raghubīrahi |citavati kṛpā-siṁdhu raṇadhīrahi ||
hṛdayã bicārati bārahiṁ bārā |kavana bhā̃ti laṅkāpati mārā ||
ati sukumāra jugala mere bāre |nisicara subhaṭa mahābala bhāre ||
Si Sita, anak ni Videha, nakipagkita sa lahat ng kanyang mga biyenan, at sa paglalapat sa kanilang mga paa, siya'y lubhang nagalak. Binasbasan nila siya, tinanong ang kanyang kalagayan: "Sana'y manatiling matatag ang iyong kasaganahan sa kasal magpakailanman." Lahat sila'y tumingin sa mukhang lotus ng Panginoon ng mga Raghu, at sa pag-akalang hindi maganda ang pag-iyak, pinigil ang luha sa kanilang mga mata. Nag-alay sila ng mga ilaw ng arati sa mga gintong plato, at paulit-ulit na tiningnan ang katawan ng Panginoon. Naghandog sila ng maraming uri ng alay, at ang kanilang mga puso'y napuno ng pinakamataas na kagalakan at tuwa. Si Kausalya ay paulit-ulit na tumingin sa bayani ng mga Raghu, ang karagatan ng habag, na matatag sa labanan. Sa kanyang puso ay iniisip niya nang paulit-ulit: "Paano niya napatay ang panginoon ng Lanka?" "Ang aking dalawang anak ay napakadelikado at bata pa, samantalang ang mga mandirigmang demonyo ay makapangyarihan at may napakalakas na lakas."
Doha 7
लछिमन अरु सीता सहित प्रभुहि बिलोकति मातु।परमानंद मगन मन पुनि पुनि पुलकित गातु।।7।।
lachimana aru sītā sahita prabhahi bilokati mātu |paramānanda magana mana puni-puni pulakita gātu ||7||
Ang Ina, nakikita ang Panginoon kasama si Lakshmana at si Sita, ay lubos na sumasailalim sa kataas-taasang kagalakan; paulit-ulit ang kanyang buong katawan ay nanginginig sa tuwa.
Chaupai 8.1-5
लंकापति कपीस नल नीला।जामवंत अंगद सुभसीला।।
हनुमदादि सब बानर बीरा।धरे मनोहर मनुज सरीरा।।
भरत सनेह सील ब्रत नेमा।सादर सब बरनहिं अति प्रेमा।।
देखि नगरबासिन्ह कै रीती।सकल सराहहि प्रभु पद प्रीती।।
पुनि रघुपति सब सखा बोलाए।मुनि पद लागहु सकल सिखाए।।
गुर बसिष्ट कुलपूज्य हमारे।इन्ह की कृपाँ दनुज रन मारे।।
ए सब सखा सुनहु मुनि मेरे।भए समर सागर कहँ बेरे।।
मम हित लागि जन्म इन्ह हारे।भरतहु ते मोहि अधिक पिआरे।।
सुनि प्रभु बचन मगन सब भए।निमिष निमिष उपजत सुख नए।।
laṅkāpati kapīsa nala nīlā |jāṁvanta aṅgada subhasīlā ||
hanumadādi saba bānara bīrā |dhare manohara manuja sarīrā ||
bharata saneha sīla brata nemā |sādara saba baranahiṁ ati premā ||
dekhi nagara-bāsinhi kai rītī |sakala sarāhahi prabhu pada prītī ||
puni raghupati saba sakhā bolāe |muni pada lāgahu sakala sikhāe ||
gura basiṣṭa kulapūjya hamāre |inha kī kṛpā̃ danuja rana māre ||
e saba sakhā sunahu muni mere |bhae samara sāgara kahã bere ||
mama hita lāgi janma inha hāre |bharatahu te mohi adhika piāre ||
suni prabhu bacana magana saba bhae |nimiṣa nimiṣa upajata sukha nae ||
Si Vibhishana na panginoon ng Lanka, si Sugriva, si Nala at si Nila, si Jambavan, at si Angada na mabuting ugali, kasama ni Hanuman at lahat ng bayaning unggoy, ay nagkuha ng magandang anyong tao. May paggalang at matinding pag-ibig, lahat sila ay pinuri ang pagmamahal ni Bharata, kanyang kabanalan, mga panata at disiplina. Nakita nila ang gawi ng mga mamamayan, at lahat sila ay pinuri ang kanilang debosyon sa mga paa ng Panginoon. Pagkatapos ang Panginoon ng mga Raghu ay tinawag ang lahat ng kanyang mga kaibigan, at iniutos sa lahat na yumuko sa mga paa ng muni. "Ang guru na si Vasishtha ay iginagalang ng buong aming angkan. Sa kanyang biyaya namin napatay ang mga demonyo sa labanan. Makinig kayo, muni: lahat ng mga kaibigang ito ay mga bangka na nagtawid sa akin sa karagatan ng digmaan. Dahil sa akin ay isinakripisyo nila ang kanilang buhay; sila ay mas minamahal ko kaysa kay Bharata." Pinakinggan ang mga salita ng Panginoon, sila lahat ay lubos na nagalak, at sa bawat sandali ay lumitaw ang bagong kaligayahan.
Doha 8(क)-(ख)
कौसल्या के चरनन्हि पुनि तिन्ह नायउ माथ।आसिष दीन्हे हरषि तुम्ह प्रिय मम जिमि रघुनाथ।।8(क)।।
सुमन बृष्टि नभ संकुल भवन चले सुखकंद।चढ़ी अटारिन्ह देखहिं नगर नारि नर बृंद।।8(ख)।।
kausalya ke carananhi puni tinh nāyu mātha |āsisa dīnhe haraṣi tumha priya mama jimi raghunātha ||8(ka)||
sumana bṛṣṭi nabha saṅkula bhavana cale sukhakaṁda |caṛhī aṭārinhi dekha-hiṁ nagara nāri nara bṛṁda ||8(kha)||
Muli silang yumuko sa mga paa ni Kausalya. Sa kagalakan, siya ay nagbigay ng kanyang pagpapala: Kayo ay minamahal ko tulad ni Raghunatha. Ang ulan ng mga bulaklak ay nagpabigat sa langit; ang pinagmumulan ng kagalakan ay nagpatuloy sa palasyo. Ang mga lalaki at babae sa dami ay umakyat sa mga balkonahe upang masdan ang tanawin ng lungsod.
Chaupai 9.1-5
कंचन कलस बिचित्र सँवारे।सबहिं धरे सजि निज निज द्वारे।।
बंदनवार पताका केतू।सबन्हि बनाए मंगल हेतू।।
बीथीं सकल सुगंध सिंचाई।गजमनि रचि बहु चौक पुराई।।
नाना भाँति सुमंगल साजे।हरषि नगर निसान बहु बाजे।।
जहँ तहँ नारि निछावर करहीं।देहिं असीस हरष उर भरहीं।।
कंचन थार आरती नाना।जुबती सजें करहिं सुभ गाना।।
करहिं आरती आरतिहर कें।रघुकुल कमल बिपिन दिनकर कें।।
पुर सोभा संपति कल्याना।निगम सेष सारदा बखाना।।
तेउ यह चरित देखि ठगि रहहीं।उमा तासु गुन नर किमि कहहीं।।
kaṁcana kalasa bicitra saṁvāre |sabahiṁ dhare saji nija-nija dvāre ||
baṁdanavāra patākā ketū |sabanhi banāe maṅgala hetū ||
bīthīṁ sakala sugandha siṁcāī |gajamani raci bahu cauka purāī ||
nānā bhāṁti sumaṁgala sāje |haraṣi nagara nisāna bahu bāje ||
jahaṁ tahaṁ nāri nichāvara karahīṁ |dehiṁ asīsa haraṣa ura bharahīṁ ||
kaṁcana thāra āratī nānā |jubatī sajaṁ kara-hiṁ subha gānā ||
karahiṁ āratī ārati-hara keṁ |raghukula kamala bipina dinakara keṁ ||
pura sobhā saṁpati kalyānā |nigama seṣa sāradā bakhānā ||
teu yaha carita dekhi ṭhagi rahahīṁ |umā tāsu guna nara kimi kahahīṁ ||
Pumalamuti sila ng kamangha-manghang mga gintong sisidlan at, na wastong inihanda, inilagay ang mga ito sa kanilang mga pintuan. Gumawa sila ng mga dekorasyon, watawat, at bandila, bawat isa para sa layuning pagpapalain. Ang lahat ng kalsada ay binudburan ng pabango, at maraming patyo ay puno ng ritwal na mga disenyo sa sahig. Sa iba't ibang paraan ay inayos nila ang mga palamuting mapalad; sa kagalakan, maraming seremonyal na tambol ang umalingawngaw sa lungsod. Dito at doon ang mga babae ay naggiwang ng mga alay at nagbigay ng mga pagpapala, ang kanilang mga puso ay puno ng kagalakan. Sa mga gintong bandeha ay isagawa nila ang maraming anyo ng arati; ang mga nagpapalamuting dalagita ay kumanta ng mga mapalad na awit. Inalay nila ang arati sa Tagapag-alis ng kapighatian, ang araw sa hardin ng lotus ng angkan ni Raghu. Ang karangyaan, kasaganaan, at kagalingan ng lungsod, kahit ang mga Veda, si Shesha, at si Sarada ay nagpapahayag. Nakikita ang banal na kabanatang ito, kahit sila ay namangha; O Uma, paano malilimbag ng mga tao ang lahat ng kanyang mga katangian?
Doha 9(क)-(ख)
नारि कुमुदिनीं अवध सर रघुपति बिरह दिनेस।अस्त भएँ बिगसत भईं निरखि राम राकेस।।9(क)।।
होहिं सगुन सुभ बिबिध बिधि बाजहिं गगन निसान।पुर नर नारि सनाथ करि भवन चले भगवान।।9(ख)।।
nāri kumudinīṁ avadha-sara raghupati biraha dinesa |asta bhaeṁ bigasata bhaīṁ nirakhi rāma rākesa ||9(ka)||
hohiṁ saguna subha bibidha bidhi bājahiṁ gagana nisāna |pura nara nāri sa-nātha kari bhavana cale bhagavāna ||9(kha)||
Ang mga babae ng Ayodhya ay tulad ng mga night-lily sa lawa ng lungsod: ang araw ng kanilang pagkakahiwalay sa Panginoon ni Raghu ay lubog na, at, nakikita si Rama, ang buwan, sila ay yumabong. Ang mga mapalad na tanda ay lumitaw sa maraming paraan; ang mga selestyal na tambol ay umalingawngaw sa langit. Ipinagkakaloob sa mga lalaki at babae ng lungsod ang pakiramdam ng kaligtasan at ng pagkakaroon muli ng kanilang matuwid na Panginoon, si Bhagavan ay nagpatuloy patungo sa palasyo.
Inside Prakarana 1
Bhakti highlights
Viraha is shown as a sanctifying fire: Bharata’s longing is not despair but disciplined love that empties the self for the Lord. Hanumān models sevā-bhakti and the power of truthful proclamation—carrying the Lord’s name/news becomes a vehicle of grace for an entire community. The prakarana teaches darśana as transformation: Rāma’s merciful glance (kṛpādṛṣṭi) is enough to dissolve sorrow, implying that bhakti culminates in receptive presence rather than mere effort. Communal rites (ārati, nīchāvar, maṅgalācāra) demonstrate that devotion matures into maryādā—ordered joy, shared auspiciousness, and dharma as lived culture. The final ascent of the Sopāna here is ‘return and establishment’: the inner Ayodhyā is cleansed, the mind steadied (manaḥ-prasāda), and the devotee learns to recognize the Lord’s homecoming as the restoration of inner order.
Compositional abstract
In this Uttar Kāṇḍa segment, Tulasīdāsa stages Rāma’s return to Ayodhyā as a liturgical crescendo that resolves the long viraha of the city and of Bharata. The rasa moves from karuṇa (Bharata’s emaciated longing; ‘kṛsa tana Rāma biyoga’) into ānanda and adbhuta through Hanumān’s messenger-role, culminating in śṛṅgāra-tinged saṃyoga (reunion) and a broad śānta (settled auspiciousness) as the populace performs ārati, nīchāvar, and maṅgalācāra. The theology is characteristically Manas: Rāma is simultaneously the tender personal Lord who embraces Bharata and the cosmic ‘kṛpāsindhu bhagavān’ who, by a single glance, dissolves collective sorrow (‘kṛpādṛṣṭi… kiye sakal… bisokī’). The staircase logic here is ‘return and establishment’: the seeker’s inner Ayodhyā is cleansed, the ‘Pushpaka’ (mind’s vehicle) is dismissed, and devotion matures into stable dharma-filled joy.
The emotional arc
This prakarana is a liturgical emotional ascent that converts private viraha into public maṅgal and finally into śānta-stability. It begins in karuṇa/viraha: Ayodhyā and especially Bharata are worn down by separation (the remembered image of ‘kṛsa tana Rāma biyoga’—a body thinned by longing). The arrival of auspicious signs and Hanumān’s messenger-role shifts the rasa into utkaṇṭhā (yearning poised on the edge of fulfillment) and adbhuta (wonder) as certainty of Rāma’s return spreads like a wave through the city. The Pushpaka’s approach and the first sight of Rāma intensify into ānanda with śṛṅgāra-tinged saṃyoga (reunion sweetness): embraces, tears, and the melting of rigid grief into tenderness. The communal rites—ārati, nīchāvar, maṅgalācāra—expand the joy into a collective utsava-rasa, and the theology of ‘kṛpādṛṣṭi’ (the Lord’s merciful glance) resolves the remaining sorrow into śānta: inner order (maryādā) restored, mind steadied (manaḥ-prasāda), and dharma re-seated as a living presence in the city and in the devotee’s heart.
The dialogue
- याज्ञवल्क्य (Yājñavalkya)भरद्वाज (Bharadvāja) · प्रयाग-घाट (Prayāga-ghāṭ): the ‘confluence-bank’ perspective—history becomes tīrtha; political return (Rājya-āgaman) is read as spiritual saṅgama of bhakti, jñāna, and dharma.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में ‘राम-आगमन/भरत-मिलाप’ का पाठ विरह-शोक की निवृत्ति, गृह-कलह का शमन, और ‘सगुन-सुभ’ (शुभ शकुन व मन-प्रसन्नता) की वृद्धि करता है—विशेषतः परिवार-एकता, राज्य/कार्य-स्थिरता और मन के ‘अवध’ (आत्मिक नगर) में आनंद-प्रतिष्ठा हेतु।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का नाम-संपुट, या ‘राम राम’ (जैसा अंश में ‘राम राम रघुपति जपत’) को प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व/पश्चात जप-रूप में जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘सीता राम’ संपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 1 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
