Sarga 35

Verse 1

तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात्।उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा।।।।

Nang marinig ni Vaidehī ang salaysay tungkol kay Rāma mula sa dakilang toro sa mga Vānara, siya’y nagsalita ng mga salitang pampalubag-loob sa matamis na tinig.

Verse 2

क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम्।वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः।।।।

Saan ka nakipag-ugnay kay Rāma? Paano mo nakilala si Lakṣmaṇa? At paano naganap ang pagkakaisa ng mga Vānara at ng mga tao?

Verse 3

यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर।तानि भूयस्समाचक्ष्व न मां शोकस्समाविशेत्।।।।

Pagkatapos, nakapuwesto sa tuktok na iyon, ang panginoon ng mga Vānara ay nagmadaling isinugo ako lamang upang lumapit sa kanilang dalawa.

Verse 4

कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम्।कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे।।।।

Isalaysay mo sa akin: ano ang tindig at anyo ni Rāma? At paano ang mga hita at mga bisig ni Lakṣmaṇa—ipahayag mo sa akin.

Verse 5

एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनुमान्मारुतात्मजः।ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे।।।।

Nang masabi ito ni Vaidehī, si Hanumān—anak ng Hangin—ay nagsimulang magsalaysay tungkol kay Rāma ayon sa tunay na kalagayan niya.

Verse 6

जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि।भर्तुः कमलपत्त्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च।।।।

O Vaidehī, ikaw na may matang gaya ng talulot ng lotus—bagaman batid mo na ang anyo at mga tanda ng iyong mahal na asawa at ni Lakṣmaṇa, pinagpala ang kapalaran na ako’y iyong tinatanong upang ilarawan sila.

Verse 7

यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै।लक्षितानि विशालाक्षि वदतश्शृणु तानि मे।।।।

Lahat sila, na si Angada ang nangunguna, ay dumating sa gilid ng dalampasigan; ngunit muli, bagaman sabik na makita Ka, sila’y napasok sa balisang takot.

Verse 8

रामः कमलपत्त्राक्ष स्सर्वसत्त्वमनोहरः।रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे।।।।

O anak ni Janaka, si Rāma—may mga matang tulad ng talulot ng lotus, minamahal ng puso ng lahat ng nilalang—ay isinilang na taglay ang kagandahan, kagandahang-loob, at marangal na pagkamagalang.

Verse 9

तेजसाऽदित्य सङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः।बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः।।।।

Sa ningning ay tulad siya ng Araw; sa pagtitiis ay kapantay ng Daigdig; sa talino ay gaya ni Bṛhaspati; at sa katanyagan ay kahawig ni Vāsava, si Indra.

Verse 10

रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्याभिरक्षिता।रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परन्तपः।।।।

Siya ang tagapangalaga ng daigdig ng mga nabubuhay—lalo na ng sarili niyang mga tao. Iniingatan niya ang sariling angkan at binabantayan ang dharma; siya ang tagasunog ng mga kaaway.

Verse 11

रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता।मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः।।।।

O marikit na ginang, si Rāma ang tagapangalaga ng apat na varṇa sa daigdig. Siya ang nagtatatag ng mga hangganan ng wastong asal at nagpapasunod sa mga ito.

Verse 12

अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः।साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम्।।।।

Siya’y maningning at lubhang pinararangalan, matatag sa panatang brahmacarya ng pagpipigil-sa-sarili. Kinikilala niya ang kabutihang ginawa ng mga banal at batid ang wastong gawi ng mga tungkulin at mga ritwal.

Verse 13

राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता।श्रुतवान्शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः।।।।

Siya’y hinubog sa rajavidyā, ang agham ng pamumuno, at mapagpugay sa mga brāhmaṇa. Marunong sa śruti at may marangal na asal, disiplinado—at tagasunog ng mga kaaway.

Verse 14

यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिस्सुपूजितः।धनुर्वेदे च वेदेषु वेदाङ्गेषु च निष्ठितः।।।।

Siya’y sinanay sa Yajurveda at lubhang pinararangalan ng mga nakaaalam ng mga Veda. Ganap din siya sa Dhanurveda, sa mga Veda, at sa mga Vedāṅga.

Verse 15

विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवश्शुभाननः।गूढजत्रुस्सुताम्राक्षो रामो देवि जनै श्श्रुतः।।।।

O ginang, si Rāma—malapad ang balikat at makapangyarihan ang mga bisig, may leeg na tulad ng kabibe at mukhang mapalad, may maayos na hubog na balikat at matang mapulang-tanso—ay bantog sa mga tao.

Verse 16

दुन्दुभिस्वननिर्घोष स्स्निग्धवर्णः प्रतापवान्।सम स्समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः।।।।

Ang kanyang tinig ay umuugong na tila tunog ng malaking tambol; ang kanyang kutis ay makintab at kaaya-aya. Siya’y maningning sa tapang, pantay ang tindig, maayos ang pagkakahati ng mga sangkap, at may kagandahang maitim ang kulay.

Verse 17

त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः।त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः।।।।

Taglay niya ang mga tanda ng ganap na lalaki: sa tatlong bahagi’y matatag, sa tatlo’y mahaba, sa tatlo’y pantay, at sa tatlong dako’y nakaangat. Sa tatlong pook ay may mapulang-tansong ningning, at sa tatlong bagay ay laging may lalim at maharlikang bigat.

Verse 18

त्रिवलीवांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान्।चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतु स्समः।।।।

May tatlong tiklop, tatlong banayad na paglubog, at apat na maseselang hukay; tatlong paikid ang tanda sa ulo. Apat ang guhit sa ilalim ng hinlalaki, apat ang guhit sa noo; apat na siko ang sukat ng taas, at apat na bahagi ang pantay ang pagkakahati.

Verse 19

चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः।महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान्।।।।

Sa labing-apat na magkapares na katangian ay ganap ang balanse; may apat na litaw na ngipin, at nakagagalaw sa apat na marangal na lakad ayon sa pangangailangan. Kapansin-pansin ang kanyang mga labi, panga, at ilong; limang bahagi ang makinis at maningning, at walong bahagi ang mahahaba.

Verse 20

दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान्।षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः।।।।

Si Rāghava ay may sampung katangiang tulad-loto at sampung malalapad at ganap na bahagi; nalulukuban siya ng tatlong kagalingan—ningning, katanyagan, at kaluwalhatian. Dalawa ang maputi—ang kanyang mga mata at ngipin; anim ang nakaangat; siyam ang maselan at matalas. At sa tatlong yugto ng buhay, sinusunod niya ang nararapat.

Verse 21

सत्यधर्मपरश्श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः।देशकालविभागज्ञस्सर्वलोकप्रियंवदः।।।।

Siya’y nakatuon sa katotohanan at dharma, at pinagpala ng kasaganaan. Nalulugod siyang magtipon ng yaman upang makapagkaloob ng biyaya at pag-aruga sa iba; batid niya ang wastong paghahati ng lugar at panahon, at nagsasalita siya ng mga salitang minamahal ng lahat.

Verse 22

भ्राता तस्य च द्वैमात्रस्सौमित्रिरपराजितः।अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः।।।।

At ang kanyang kapatid na si Saumitri—isinilang sa ibang ina at di kailanman natalo—ay tulad niya sa pag-ibig, sa kagandahan ng anyo, at gayundin sa mga birtud.

Verse 23

तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनसमुत्सुकौ।विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिरभिसङ्गतौ।।।।

Ang dalawang tigre sa mga tao, sabik sa iyong pagtanaw, ay nagsiyasat sa buong daigdig; at sa kanilang paghahanap ay nakatagpo nila kami.

Verse 24

त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम्।ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम्।।।।ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले।भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम्।।।।

Habang ikaw lamang ang hinahanap at nililibot nila ang daigdig, nakita nila si Sugrīva, panginoon ng mga hayop, na itinaboy ng nakatatandang kapatid. Sa mga dalisdis ng Ṛśyamūka—masinsin sa maraming punò—nakaupo siya, nababalisa sa takot sa kapatid, datapwat kaaya-ayang pagmasdan.

Verse 25

त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम्।ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम्।।5.35.24।।ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले।भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम्।।5.35.25।।

At sa mga dalisdis ng Ṛśyamūka—masinsin sa maraming punò—nakita nila si Sugrīva, kaaya-ayang pagmasdan, na nakaupo roon sa dalamhati, nanginginig sa takot sa kapatid.

Verse 26

वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम्।परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम्।।।।

Kami naman ay naglilingkod sa haring Vānara na si Sugrīva, matatag sa katotohanan sa digmaan, na inalis sa kaharian ng nakatatandang kapatid.

Verse 27

ततस्तौ चीरवसनौ धनुः प्रवरपाणिनौ।ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ।।।।

Pagkaraan, ang dalawa—nakasuot ng kasuotang balat-kahoy at may hawak na mararangal na pana—ay dumating sa isang marikit na pook sa bundok na Ṛśyamūka.

Verse 28

स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः।अवप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः।।।।

Nang makita sila—ang dalawang tigre sa mga tao, na may mga pana—ang dakilang unggoy, ang toro sa mga Vānara, ay nalito sa takot at tumalon palayo sa bundok na iyon patungo sa tuktok.

Verse 29

ततस्स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः।तयोस्समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम्।।।।

Pagkatapos, nakapuwesto sa tuktok na iyon, ang panginoon ng mga Vānara ay nagmadaling isinugo ako lamang upang lumapit sa kanilang dalawa.

Verse 30

तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात्प्रभू।रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः।।5.35.30।।

Kaya, ayon sa utos ni Sugrīva, lumapit ako sa dalawang marangal na tigre sa mga tao—may dakilang anyo at mapalad na mga tanda—na magkasalikop ang mga palad sa paggalang.

Verse 31

तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ।पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ।।।।

Nang maunawaan ko ang kanilang tunay na kadakilaan at mapuspos ng galak, isinakay ko sa aking likod ang dalawang pinakamainam sa mga tao at inihatid sila sa pook na iyon.

Verse 32

निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने।तयोरन्योन्यसल्लापाद्भृशं प्रीतिरजायत।।।।

Ipinahayag ko nang tapat sa dakilang-loob na si Sugrīva; at sa kanilang pag-uusap na may paggalang, sumibol ang malalim na pagkakaibigan sa kanilang dalawa.

Verse 33

ततस्तौ प्रीतिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ।परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया।।5.35.33।।

Pagkaraan, ang dalawang hari—ang panginoon ng mga Vānara at ang panginoon ng mga tao—puspos ng pag-ibig, nagpalakas-loob sa isa’t isa sa pagsasalaysay ng kanilang mga nagdaang pangyayari.

Verse 34

ततस्स सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः।स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरुतेजसा।।।।

Pagkatapos, si Rāma—ang nakatatandang kapatid ni Lakṣmaṇa—ay umaliw kay Sugrīva, na pinalayas ng sarili niyang kapatid na si Vāli, makapangyarihan, dahil sa alitan hinggil sa isang babae.

Verse 35

ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः।लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत्।।।।

Pagkatapos, isiniwalat ni Lakṣmaṇa kay Sugrīva, hari ng mga Vānara, ang dalamhating sumibol kay Rāma—na di napapagod sa gawa—dahil sa iyong pagkawala.

Verse 36

स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः।तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान्।।।।

Nang marinig ng hari ng mga Vānara ang mga salitang sinabi ni Lakṣmaṇa, siya’y lubhang nawalan ng ningning—gaya ng araw na sinasakmal ng isang planeta sa paglalaho.

Verse 37

ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया।यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले।।5.35.37।।तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः।संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव।।5.35.38।।

Nang ikaw ay dinadala ng halimaw na rākṣasa, ang mga palamuting nagpapaganda sa iyong mga sangkap ay nalaglag sa lupa. Tinipon iyon ng mga pinunò ng mga pangkat ng Vānara at, sa galak, dinala at ipinakita kay Rāma; datapwat hindi nila nalaman ang iyong kinaroroonan.

Verse 38

ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया।यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले।।5.35.37।।तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः।संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव।।5.35.38।।

Nang ikaw ay dinadala ng halimaw na rākṣasa, ang mga palamuting nagpapaganda sa iyong mga sangkap ay nalaglag sa lupa. Tinipon iyon ng mga pinunò ng mga pangkat ng Vānara at, sa galak, dinala at ipinakita kay Rāma; datapwat hindi nila nalaman ang iyong kinaroroonan.

Verse 39

तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च।स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन्विगतचेतसि।।।।

Ang mga palamuting iyon—ako mismo ang pumulot at naghandog kay Rāma. Nang makita ang nagkakalat at kumakalansing na mga piraso, siya’y nawalan ng pagpipigil at nalugmok ang diwa.

Verse 40

तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तव।तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम्।।।।

Inilagay niya sa kaniyang kandungan ang mga kaaya-ayang palamuting iyon, at ang maningning na iyon na tila isang deva ay nagtaghoy para sa iyo sa sari-saring paraan.

Verse 41

पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः।प्रादीपयन्दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम्।।।।

Habang tinitingnan iyon ng anak ni Daśaratha, umiiyak at paulit-ulit na nanghihina sa dalamhati, ang mga palamuting iyon ay lalo lamang nagpaalab sa apoy ng kaniyang pagdadalamhati.

Verse 42

शयितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना।मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः।।।।

Ang dakilang-loob na iyon, sugatan ng pighati, ay matagal na nakahiga. At ako man, sa iba’t ibang pananalita, ay saka lamang siya muling naibangon nang may hirap.

Verse 43

तानि दृष्ट्वा महाबाहुर्दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः।राघवस्सह सौमित्रिस्सुग्रीवे स न्यवेदयत्।।।।

Nang makita niya ang mga palatandaang iyon nang paulit-ulit at paulit-ulit na ipinakita, ang mahabang-bisig na Rāghava—kasama si Saumitri—ay ipinaalam ang bagay na iyon kay Sugrīva.

Verse 44

स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते।महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः।।।।

O marangal na ginang, dahil sa hindi ka niya makita, si Rāghava ay patuloy na nag-aalab—gaya ng bundok ng apoy na laging nagliliyab sa malaking ningas.

Verse 45

त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम्।तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः।।।।

Dahil sa iyo, ang kawalan ng tulog, ang dalamhati, at ang balisang pag-iisip ay nagsusunog kay Rāghava na dakilang-loob—gaya ng mga apoy na nagpapainit sa isang santuwaryo ng apoy.

Verse 46

तवादर्शनशोकेन राघवः प्रविचाल्यते।महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः।।।।

Dahil sa dalamhati ng hindi ka makita, si Rāghava ay nayayanig—gaya ng isang dakilang bundok na nanginginig sa malakas na lindol.

Verse 47

काननानि सुरम्याणि नदीः प्रस्रवणानि च।चरन्न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन्नृपात्मजे।।।।

O prinsesa, kahit maglakad siya sa mga kagubatang napakaganda, sa mga ilog at batis, wala siyang natatagpuang ligaya—sapagkat hindi ka niya makita.

Verse 48

स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः।समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे।।।।

O anak ni Janaka, si Rāghava—ang tigre sa mga tao—ay madaling makararating sa iyo, matapos patayin si Rāvaṇa kasama ang kanyang mga kapanalig at kamag-anak.

Verse 49

सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा।समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा।।।।

Noon, si Rama at Sugriva, na nagkaisa, ay nagtipan: patayin si Vāli, at gayundin ay isagawa ang paghahanap sa iyo.

Verse 50

ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः।किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः।।।।

Pagkaraan, kasama ang dalawang magiting na prinsipe, ang panginoon ng mga Vānara ay dumating sa Kiṣkindhā, at si Vāli ay napatumba sa digmaan.

Verse 51

ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे।सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत्पतिम्।।।।

Pagkaraan, matapos mapatay ni Rāma nang mabilis si Vāli sa labanan, ginawa niya si Sugrīva na pinuno ng lahat ng pangkat ng mga unggoy at mga oso.

Verse 52

रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत।हनुमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम्।।।।

O marangal na ginang, sa ganitong paraan nabuo ang pagkakaisa ni Rāma at Sugrīva. Kilalanin mo ako bilang si Hanumān, na dumating dito bilang sugo nilang dalawa.

Verse 53

स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवस्समानीय हरीश्वरान्।त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान्।।।।

Nang mabawi ni Sugrīva ang sariling kaharian, tinipon niya ang mga pinunong vanara at, alang-alang sa iyo, isinugo ang mga makapangyarihan upang maghanap sa sampung direksiyon.

Verse 54

आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसा।अद्रिराजप्रतीकाशास्सर्वतः प्रस्थितौ महीम्।।।।

Sa utos ng makapangyarihang Sugrīva, ang mga pinunong vanara—kasinglaki ng hari ng mga bundok—ay nagsipaglakbay sa lahat ng dako sa ibabaw ng daigdig.

Verse 55

ततस्ते मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः।चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः।।।।

Pagkaraan nito, sabik na tuparin ang utos ni Sugriva, sila—at kaming iba pang mga vanara rin—ay gumala sa buong daigdig sa paghahanap.

Verse 56

अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान्वालिसूनुर्महाबलः।प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः।।5.35.56।।

Si Angada ang pangalan—mapalad, makapangyarihan, anak ni Vali, tigre sa mga vanara—ay lumisan, na may kasamang ikatlong bahagi ng hukbo.

Verse 57

तेषां नो विप्रणष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे।भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः।।।।

Nang kami’y maligaw sa dakilang Bundok Vindhya, maraming araw at gabi ang lumipas sa amin, lubhang nababalot ng matinding dalamhati.

Verse 58

ते वयं कार्यनैराश्यात्कालस्यातिक्रमेण च।भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः।।।।

Kaya kami’y nagpasiyang isuko ang aming buhay—dahil sa kawalang-pag-asa sa gawain, sa paglipas ng takdang panahon, at sa takot din sa hari ng mga vanara.

Verse 59

विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च।अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यताः।।।।

Matapos saliksikin ang mga masukal at mahirap pasuking kuta ng gubat at pati ang mga batis sa kabundukan, ngunit hindi pa rin matagpuan ang kinaroroonan ng Reyna, handa na kaming iwan ang aming buhay.

Verse 60

दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान्वानरपुङ्गवान्।भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः।।5.35.60।।तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च वधं तथा।प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः।।5.35.61।।

Nang makita ni Aṅgada ang lahat ng pinakadakilang vanara na nakaupo sa panatang pag-aayuno hanggang kamatayan, siya—lubog sa dagat ng dalamhati—ay humagulgol nang matindi. Ipinagluksa niya ang iyong pagkawala, O Vaidehī, gayundin ang pagpaslang kay Vāli, ang aming pasyang mamatay sa pag-aayuno, at ang pagkamatay ni Jaṭāyu.

Verse 61

दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान्वानरपुङ्गवान्।भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः।।5.35.60।।तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च वधं तथा।प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः।।5.35.61।।

“O Vaidehī, ang iyong pagkawala, ang pagpaslang kay Vāli, ang aming sariling pasyang mamatay sa pag-aayuno, at ang pagkamatay ni Jaṭāyu”—ito ang mga sanhi ng pagdaing ni Aṅgada.

Verse 62

तेषां नस्वामिसन्देशान्निराशानां मुमूर्षताम्।कार्यहेतोरिवायातश्शकुनिर्वीर्यवान्महान्।।।।

Kami na walang pag-asa at handang mamatay, na inaalala ang utos ng aming panginoon, nang magpasya nang gayon—isang dakila at makapangyarihang ibon ang dumating, na wari’y sadyang dumating upang ganapin ang gawain.

Verse 63

गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट्।श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत्।।।।

Ang haring buwitre na si Sampati, kapatid na buo ng haring buwitre; nang marinig ang pagpaslang sa kanyang kapatid, sa galit ay nagsalita siya ng ganitong mga salita.

Verse 64

यवीयान्केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः।एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः।।।।

“Sino ang pumatay sa aking nakababatang kapatid, at saan siya bumagsak? O pinakadakila sa mga Vanara, ibig kong marinig ito mula sa inyo.”

Verse 65

अङ्गदोऽकथयत्तस्य जनस्थाने महद्वधम्।रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथातथम्।।5.35.65।।

Isinalaysay ni Angada sa kanya, ayon sa tunay na nangyari, ang malaking pagpaslang sa Janasthana—kung paanong isang Rakshasa na kakila-kilabot ang anyo, na ikaw ang pinatutungkulan, ang pumatay sa kanya.

Verse 66

जटायुषो वधं श्रुत्वा दुःखितस्सोऽरुणात्मजः।त्वां शशंस वरारोहे वसन्तीं रावणालये।।।।

Nang marinig ang pagkamatay ni Jatayu, ang anak ni Aruna—si Sampati—ay nabalot ng dalamhati; at ikaw, O marikit ang balakang, ay ibinalita niyang naninirahan sa tahanan ni Ravana.

Verse 67

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम्।अङ्गदप्रमुखास्तूर्णं ततस्सम्प्रस्थिता वयम्।।।।

Nang marinig ang mga salitang yaon ni Sampati na nagdudulot ng galak, kami—na pinangungunahan ni Angada—ay agad na umalis mula roon.

Verse 68

विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ता स्सागरस्यान्तमुत्तरम्।त्वद्धर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवङ्गमाः।।।।

Mula sa Vindhya, tumindig at dumating ang mga Vanara sa hilagang hanggahan ng dalampasigan ng karagatan; masigla, nagagalak at nasisiyahan, pinalakas ng pag-asang makita Ka.

Verse 69

अङ्गदप्रमुखास्सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः।चिन्तां जग्मुः पुनर्भीतास्त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः।।5.35.69।।

Lahat sila, na si Angada ang nangunguna, ay dumating sa gilid ng dalampasigan; ngunit muli, bagaman sabik na makita Ka, sila’y napasok sa balisang takot.

Verse 70

अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्य सीदतः।व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः।।।।

Nang makita ko ang karagatan at ang hukbo ng mga Vanara na nalulugmok sa panghihina ng loob, itinaboy ko ang matinding takot at lumundag ako ng sandaang yojana.

Verse 71

लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला।रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकपरिप्लुता।।।।

At sa gabi, pumasok ako sa Laṅkā na punô ng mga rākṣasa; nakita ko si Rāvaṇa, at nakita rin kita, nilulunod ng dalamhati.

Verse 72

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनन्दिते।अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम्।।।।

Ito ang lahat ng aking isinalaysay sa iyo, O walang-dungis na ginang, ayon sa tunay na nangyari. Ngayon, magsalita ka sa akin, O Reyna; ako ang sugo ng anak ni Daśaratha.

Verse 73

तं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम्।सुग्रीवसचिवं देवि बुद्ध्यस्व पवनात्मजम्।।।।

O Reyna, kilalanin mo ako—ang anak ng Diyos na Hangin, ang ministro ni Sugrīva—na nagsikap sa utos ni Rāma at naparito rito alang-alang sa iyo.

Verse 74

कुशली तव काकुत्स्थस्सर्वशस्त्रभृतां वरः।गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः।।।।

Ligtas at maayos ang iyong Rāma, mula sa angkan ng Kakutstha—pinakamagaling sa lahat ng may sandata; at si Lakṣmaṇa rin, may mabubuting tanda, ay taimtim na naglilingkod sa kanyang nakatatandang kapatid.

Verse 75

तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः।अहमेकस्तु सम्प्राप्त स्सुग्रीववचनादिह।।।।

O Reyna, alang-alang sa ikabubuti ng iyong magiting na asawa, ako’y nag-iisang dumating dito, ayon sa utos ni Sugrīva.

Verse 76

मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा।दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा।।।।

Ako, na nag-iisa at walang kasama, na nakagagalaw at nakapag-aanyo ayon sa nais, ay nilibot ang dakong timog, naghahanap ng balita at bakas tungkol sa iyo.

Verse 77

दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम्।अपनेष्यामि सन्तापं तवाभिगमशंसनात्।।।।

Sa mabuting kapalaran, mapapawi ko ang dalamhati ng hukbo ng mga vanara na nagdadalamhati sa iyong pagkawala, sa pamamagitan ng pagbabalitang narating kita at natagpuan.

Verse 78

दिष्ट्या हि मम न व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम्।प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः।।।।

O Reyna, sa biyaya ng kapalaran, hindi nasayang ang aking pagtawid sa karagatan; at sa pagpapala ng iyong pagtanaw, matatamo ko ang marapat na karangalang bunga ng tagumpay na ito.

Verse 79

राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते।समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम्।।।।

Ang makapangyarihang Rāghava ay malapit nang sumapit sa iyo; matapos niyang patayin si Rāvaṇa, ang panginoon ng mga rākṣasa, kasama ang kanyang mga kaibigan at kamag-anak.

Verse 80

माल्यवान्नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः।ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः।।।।

O Vaidehī, may isang bantog na bundok na tinatawag na Mālyavān, ang pinakamainam sa mga bundok. Mula roon, nagtungo ang unggoy na si Kesari sa Bundok Gokarṇa.

Verse 81

स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः।तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत्।।।।

At ang dakilang unggoy—na itinakda ng mga devarṣi na maging aking ama—sa banal na tawiran sa Panginoon ng mga Ilog (ang dagat), ay iniangat ang lupain at dinaig ang Śambasādana.

Verse 82

तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि।हनुमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा।।।।

O Maithili, sa lupain ng angkang-unggoy na yaon ako’y isinilang sa pamamagitan ng Hangin; at sa sarili kong mga gawa, nakilala ako sa daigdig bilang “Hanumān.”

Verse 83

विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः।अचिराद्राघवो देवि त्वामितो नयिताऽनघे।।।।

O Vaidehi, upang makamtan ang iyong pagtitiwala ay sinabi ko ang mga kabutihan ng iyong asawa. Di magtatagal, O walang dungis na reyna, ilalayo ka rito ni Rāghava.

Verse 84

एवं विश्वासिता सीता हेतुभिश्शोककर्शिता।उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति।।।।

Sa gayon, si Sita na pinahihina ng dalamhati ay napaniwala sa pamamagitan ng matitibay na dahilan at angkop na mga tanda ng pagkakakilanlan; at nakilala niya siya bilang tunay na sugo.

Verse 85

अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण च जानकी।नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम्।।।।

Nadama ni Janaki ang di-masukat na galak; at sa kagalakang yaon, mula sa kanyang mga matang may kurbadong pilikmata ay pumatak ang luha ng kaligayahan.

Verse 86

चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम्।अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट्।।।।

Ang kanyang marikit na mukha—ang malalawak na matang maningning, maputi at bahagyang mapula sa mga sulok—ay nagliwanag na parang buwan na nakalaya kay Rahu.

Verse 87

हनुमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा।अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम्।।।।

Nakilala niyang malinaw na ang unggoy ay si Hanumān at wala nang iba. Pagkaraan, muling nagsalita si Hanumān sa kaniya, sa marikit na ginang na kaaya-ayang pagmasdan.

Verse 88

एतत्ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि।किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम्।।।।

Naipahayag ko na sa iyo ang lahat; manatag ka, O Maithilī. Ano ang gagawin ko ngayon? Sabihin mo kung ano ang iyong kinalulugdan—at ayon doon ay babalik ako.

Verse 89

हतेऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात्।ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः।।।।

Nang mapatay sa digmaan ang asurang Śambasādana ng pinakadakilang mandirigmang unggoy, sa pag-uudyok ng isang dakilang rishi, noon, O Maithilī, ako’y isinilang bilang anak ni Vāyu; at sa aking lakas ay isa akong vānara na kapantay niya.