Valmiki Ramayana 2.13.24 — Ayodhya Kanda, Sarga 13, Shloka 24

अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse

Devanagari script

विशुद्धभावस्य सुदुष्टभावाताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः।श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापंभर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम्।।।।

Transliteration

viśuddha-bhāvasya suduṣṭa-bhāvā tāmrīkṣaṇasyāśru-kalasya rājñaḥ | śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ bhartur nṛśaṃsā na cakāra vākyam ||

Translation

Nang marinig niya ang sari-saring kaawa-awang panaghoy ng kanyang asawa—ang dalisay ang loob na hari, na ang mga mata’y namumula at puno ng luha—ang malupit na babaeng yaon, masama ang hangarin, ay hindi sumunod sa kanyang mga salita.

Word by Word

• विशुद्ध-भावस्य: of (one) of pure disposition
• विशुद्ध-भावस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: विशुद्ध (प्रातिपदिक) + भाव (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कर्मधारय/षष्ठीभाव: 'विशुद्धः भावः'); पुंलिङ्ग (m.), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन

• सुदुष्ट-भावा: the wicked-minded woman
• सुदुष्ट-भावा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + दुष्ट (प्रातिपदिक) + भाव (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास ('सुदुष्टः भावः यस्याः सा'); स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन

• ताम्र-ईक्षणस्य: of the red-eyed (one)
• ताम्र-ईक्षणस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ताम्र (प्रातिपदिक) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास; पुंलिङ्ग (m.), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन

• अश्रु-कलस्य: of (one) filled with tears
• अश्रु-कलस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अश्रु (प्रातिपदिक) + कल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास ('अश्रुभिः कलः/कलितः'); पुंलिङ्ग (m.), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन

• राज्ञः: of the king
• राज्ञः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभाव (indeclinable participle)

• विचित्रम्: varied/strange
• विचित्रम्: Karma-anvaya (कर्मान्वय)
• Type: Adjective
• Root: विचित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन; विलापम् इति विशेषण

• करुणम्: piteous
• करुणम्: Karma-anvaya (कर्मान्वय)
• Type: Adjective
• Root: करुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन; विलापम् इति विशेषण

• विलापम्: lamentation
• विलापम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: विलाप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन

• भर्तुः: of (her) husband
• भर्तुः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन

• नृशंसा: heartless/cruel
• नृशंसा: Karta-anvaya (कर्तृअन्वय; qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: नृशंस (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन; सुदुष्टभावा इत्यस्य विशेषण

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध; negator)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध (negation particle)

• चकार: did/made
• चकार: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद

• वाक्यम्: (his) word/command
• वाक्यम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन

Context

The king with a clean heart, whose eyes had been rendered red with weeping wailed piteously. Even after hearing it, that malicious woman full of wicked thoughts did not act upon his word.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kaikeyī

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is contrasted with adharma through compassion: refusing a righteous plea despite evident suffering is portrayed as moral hardness.

What is the narrative situation?

Daśaratha weeps and pleads; Kaikeyī remains unmoved and does not accept his request.

Which character virtue is emphasized?

Daśaratha’s sincerity and emotional truthfulness versus Kaikeyī’s lack of compassion.