Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Verse 1

श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥

Sinabi ni Śrī Nārada: “O Brahman, mula sa anong pinagmulan nalikha ang buong daigdig na ito—ang di-gumagalaw at ang gumagalaw? At sa panahon ng pagkalusaw (pralaya), kanino ito muling sumasanib? Ipagpaliwanag mo sa akin, O Sanandana.”

Verse 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥

Ang mundong ito—kasama ang mga dagat, kalangitan, mga bundok, mga ulap, lupa, at ang apoy at hangin—sino ang lumikha nito?

Verse 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥

Paano nilikha ang mga nilalang na may buhay? Paano ipinamahagi ang mga pagkakahati ng varṇa? Paano itinatakda para sa kanila ang kadalisayan at karumihan? At paano itinatag ang mga tuntuning naghihiwalay sa dharma at adharma?

Verse 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥

Ano ang likas na katangian ng jīva sa mga nilalang na may buhay, at saan napupunta ang mga namamatay? Mula sa mundong ito tungo sa kabilang daigdig, ipaliwanag po ninyo sa akin ang lahat, O kagalang-galang.

Verse 5

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥

Wika ni Sanandana: “Makinig ka, O Nārada. Isasalaysay ko ang isang sinaunang itihāsa—ang banal na aral (śāstra) na winika ni Ṛṣi Bhṛgu nang tanungin siya ni Bharadvāja.”

Verse 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥

Sa tuktok ng Kailāsa, nang makita ni Bharadvāja ang dakilang Ṛṣi Bhṛgu na nakaupo, nagniningning sa dakilang ningas at kapangyarihan, lumapit siya at magalang na nagtanong.

Verse 7

भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥

Sinabi ni Bharadvāja: “Paano patuloy na gumagala ang jīva sa iba’t ibang yoni, sa sari-saring kapanganakan? At paano sumisibol para sa kanya ang paglaya (mokṣa) mula sa saṃsāra, O tagapagkaloob ng dangal?”

Verse 8

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥

Yaong Nārāyaṇa ring iyon—ang Manlilikha, ang Panginoong Kusang-Isinilang, ang Bhagavān Mismo—ay nananatiling walang hanggan sa dalawang ugnayan: bilang Siya na dapat sambahin at bilang ang sumasamba (sa loob ng lahat ng nilalang).

Verse 9

प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥

Sa panahon ng pralaya, ang lahat ng nilalang—gumagalaw man o di-gumagalaw—ay pumapasok sa Panginoon, ang Tagapaghari ng pagpipigil-sa-sarili. Siya ang ligaya ng mga daigdig, tunay na walang mga katangian at walang dungis.

Verse 10

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥

Siya’y di-nakikita at lampas sa pangangatwiran—kaya sino, O muni, ang makakakilala sa Kanya? At paano mauunawaan ang Kataas-taasang Sarili, na mahirap sundan sa pamamagitan ng panahon at kapangyarihan nito?

Verse 11

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥

Paano pinupuri ng mga Veda, nang may taimtim na paggalang, ang Yaong ang paraan ng pag-iral ay lampas sa pangangatwiran? At paano ang jīva, na lumalampas sa pagiging-jīva, ay nagiging Brahman sa pamamagitan ng tunay na samanvaya (pagkakaugnay at pag-iisa)?

Verse 12

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥

“Nais kong marinig ito; kaya sabihin mo sa akin, O bukal ng habag.” Sa gayon, ang kagalang-galang na muni, nang tanungin ni Bharadvāja tungkol sa pag-aalinlangan, ay naghanda nang sumagot.

Verse 13

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥

Pagkaraan, ang dakilang rishi na nagniningning na gaya ni Brahmā ay nagsalaysay sa kanya ng lahat. Wika ni Bhṛgu: “Ang sinaunang rishi na tinatawag na Mānasā ay tunay na bantog sa hanay ng mga dakilang pantas.”

Verse 14

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥

Ang Banal na Panginoon na yaon ay walang pasimula at walang wakas; higit sa lahat ng nilalang, Siya’y walang pagtanda at walang kamatayan. Siya’y kilala bilang Avyakta, ang Di-nahahayag—walang hanggan, di-nasisira, di-napaparam.

Verse 15

यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥

Mula sa Kanya, ang mga nilikhang nilalang ay isinisilang at namamatay din. Ang banal na Panginoon ay unang nagpalitaw ng simulain na tinatawag na “Mahat,” na kilala sa gayong pangalan.

Verse 16

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥

Siya, ang Panginoong sumasandig sa lahat ng nilalang, ay kilala bilang Ākāśa (eter). Mula sa eter ay lumitaw ang tubig; at mula sa tubig ay lumitaw ang apoy at hangin.

Verse 17

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥

Mula sa pagsasanib ng apoy at hangin, sumibol ang lupa. Pagkaraan, ang Svayambhū, ang Sariling-silang na Lumikha, ay lumikha ng isang banal na lotus na yari sa maningning na liwanag.

Verse 18

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥

Kaya mula sa lotong iyon ay sumilang si Brahmā, ang Vidhi na binubuo ng mga Veda; siya’y kilala bilang Ahaṃkāra (ang diwang “ako”), ang lumikha ng lahat ng nilalang, at naging Sarili sa loob ng lahat ng nilalang.

Verse 19

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥

Ang maningning na Brahmā na iyon ay tunay na binubuo ng limang sangkap na ito; ang mga bundok ay mga kumpol ng kaniyang mga buto, at ang daigdig ay kaniyang laman at taba.

Verse 20

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥

Ang mga karagatan ay kaniyang dugo; ang kalangitan ay kaniyang tiyan. Ang hangin ay kaniyang hininga; ang apoy ay kaniyang ningning; at ang mga ilog ay kaniyang mga ugat.

Verse 21

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

Sa tanyag na Kosmikong Persona, sina Agni at Soma—ang Buwan at ang Araw—ang kaniyang dalawang mata. Ang langit ang kaniyang nakataas na ulo, ang lupa ang kaniyang mga paa, at ang mga direksiyon ang kaniyang mga bisig.

Verse 22

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥

Tunay na mahirap makilala ang Kaniyang likas na kalagayan—siya ang Sariling di-maaarok ng isip; kahit sa mga siddha, walang pag-aalinlangan dito. Siya mismo ang Bhagavān Viṣṇu, na tanyag bilang Ananta (Walang Hanggan).

Verse 23

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥

Siya na nananahan bilang Sarili ng lahat ng nilalang at naninirahan sa loob ng lahat ng nilalang ay mahirap makilala ng mga hindi pa nahuhubog ang kalooban. Siya ang lumikha ng ahaṅkāra (pagkamakasarili) upang magsilang ang lahat ng nilalang; mula sa Kanya sumibol ang buong sansinukob—ito ang aking ipinahahayag sapagkat ako’y tinanong mo rito.

Verse 24

भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥

Wika ni Bhagadvāja: “Tungkol sa kalangitan, sa mga direksiyon, sa lupa, at sa hangin—ano ang kani-kanilang sukat? Pakiwasak ang aking pag-aalinlangan sa pamamagitan ng pagpapaliwanag ng katotohanan ayon sa tunay nitong anyo.”

Verse 25

भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥

Sinabi ni Bhṛgu: Ang kalangitan (ākāśa) na ito ay walang hanggan, pinaglilingkuran at iginagalang ng mga siddha at ng mga kapangyarihang makalangit. Ito’y kamangha-mangha, punô ng sari-saring tahanan; at ang hangganan nito’y hindi kailanman maaabot.

Verse 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥

Sa itaas, at maging sa ibaba ng landasing iyon, hindi nakikita ang Buwan at ang Araw. Doon ang mga deva ay nagniningning sa kanilang sarili—maningning na gaya ng araw, naglalagablab sa karilagan ng apoy.

Verse 27

ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥

Maging sila—na bantog sa kalangitan dahil sa dakilang ningning—ay hindi rin nakakikita ng hangganan nito. Dahil ba mahirap marating, o dahil tunay ngang walang hanggan? Ipaalam mo sa akin, O kagalang-galang, tagapagkaloob ng dangal.

Verse 28

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥

Ngunit sa itaas pa nang itaas, ang lawak ng kalangitan ay napapaderan ng mga daigdig na nagliliyab at kusang nagliliwanag; tunay na ang langit na ito ay di-masusukat—kahit ng mga diyos.

Verse 29

पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥

Sa hangganan ng lupa ay ang mga karagatan; sa hangganan ng karagatan, sinasabing naroon ang dilim (tamas). Lampas sa dilim na iyon, ipinahahayag na may tubig; at sa dulo ng tubig na iyon, tunay na naroon ang apoy.

Verse 30

रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥

Sa dulo ng Rasātala ay may tubig; sa dulo ng tubig na iyon naroon ang mga panginoon ng mga ahas. Lampas sa kanila ay muli ang kalawakan (ākāśa), at sa pinakadulo ng kalawakan ay may tubig na naman.

Verse 31

एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥

Kaya nga, ang tunay na sukat at hangganan ng Bhagavān—at gayundin ng mga tubig na kosmiko—ay hindi ganap na mauunawaan, kahit ng mga diyos, bagaman kaugnay sila ng apoy, hangin, at tubig.

Verse 32

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥

Ang mga katangian (at pagkakaiba) na iniuugnay sa apoy, hangin, tubig, at maging sa ibabaw ng lupa, sa katotohanan ay tulad ng kalawakan—banayad at di-materyal; nakikitang magkakahiwalay lamang hangga’t hindi pa natatanaw ang tunay na realidad. Sa pananaw ng katotohanan, nalulusaw ang mga pagkakaibang iyon.

Verse 33

पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥

Binibigkas din ng mga muni sa iba’t ibang śāstra kung paanong itinakda ang pramāṇa—ang wastong pamantayan ng sukat—para sa tatlong daigdig at maging sa karagatan.

Verse 34

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥

Siya na di nakikita at di mararating—sino ang makapagsasabi ng sukat para sa Kanya? Sapagkat maging ang mga pagtatamo at saklaw ng mga Siddha at ng mga deva ay may hangganan pa rin.

Verse 35

तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥

Kaya ang Di-masusukat ay tanyag bilang “Ananta” (Walang-Hanggan). At ang dakilang-espiritung iyon ay tinatawag ding “Mānasa,” ayon sa kanyang sariling pangalan.

Verse 36

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥

Ngunit kapag ang banal na anyong iyon—anuman ang kalikasan nito—ay sumisikip at muling lumalawak, sino pa ang tunay na makaaalam nito, kahit pa may isa pang nilalang na kapareho?

Verse 37

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥

Pagkaraan, mula sa lotus ay nilikha ang Panginoong may anyo, ang Ganap na Nakaaalam—si Brahmā, ang sinauna, puspos ng Dharma, ang walang kapantay na Prajāpati.

Verse 38

भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥

Sinabi ni Bharadvāja: Kung ang Puṣkara ay nagkaroon na, paano magiging pinakamatanda ang Puṣkara? At tinatawag mo rin si Brahmā na naunang isinilang. Ito nga ang aking pag-aalinlangan.

Verse 39

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥

Sinabi ni Bhṛgu: Dito, ang anyong sumibol mula sa isip at umabot sa kalagayan ng Brahman; upang maihanda ang āsana o luklukan para rito, ang Daigdig ay tinatawag na “padma,” ang lotus.

Verse 40

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥

Ang pinakagitna (karṇikā) ng lotus na iyon ay ang Bundok Meru na tumataas hanggang langit. Sa mismong gitna nito nakaluklok ang Tagapag-ayos ng sansinukob, si Brahmā, at nililikha niya ang mga daigdig.

Verse 41

भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥

Sinabi ni Bharadvāja: “O pinakadakila sa mga dalawang-ulit-na-ipinanganak, paano nililikha ng Panginoon ang sari-saring paglalang ng mga nilalang? At paano si Brahmā ay nasa loob ng Bundok Meru, ngunit tila nasa labas din nito?”

Verse 42

भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥

Sinabi ni Bhṛgu: Ang Isinilang-sa-Isip ay lumikha ng sari-saring paglalang ng mga nilalang sa pamamagitan lamang ng isip. Para sa pag-iingat at pagtaguyod ng mga buhay, ang tubig ang unang nilikha.

Verse 43

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥

Ang Prāṇa ang kapangyarihang sa pamamagitan nito, para sa lahat ng nilalang, unang lumitaw ang tubig sa paglikha; at sa pamamagitan din ng prāṇa, lumalago ang lahat ng nilalang at dumarami ang lahi.

Verse 44

परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥

Kapag iniwan ang tubig, napapahamak ang mga bagay; sa prinsipyong ito ng tubig nababalot ang buong daigdig. Ang lupa, mga bundok, mga ulap, at lahat ng iba pang may anyong katawan—alamin na ang lahat ay nasa ilalim ni Varuṇa, panginoon ng mga tubig, sapagkat ang Āpas (mga Tubig) ang muling sumusuporta at nagbubuklod sa kanila.

Verse 45

भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥

Sinabi ni Bharadvāja: “Paano sumibol ang tubig? Paano nga ba nagkaroon ng apoy at hangin? At paano nilikha ang lupa? Tungkol dito, may malaking pag-aalinlangan ako.”

Verse 46

भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥

Sinabi ni Bhṛgu: “O Brahman, noong unang panahon sa isang Brahmā-kalpa, nang magtipon ang mga Brahmarṣi, sumibol sa isipan ng mga dakilang kaluluwa ang pagdududa tungkol sa pinagmulan ng mga daigdig.”

Verse 47

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥

Umasa sa pagninilay, tumindig silang matatag—tahimik at di gumagalaw. Tinalikuran ang pagkain, ang mga dwija na iyon, na nag-aagawan sa tindi ng tapas, ay nagtiis sa loob ng sandaang banal na taon.

Verse 48

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥

Pagkaraan, isang tinig na puspos ng Brahman (puspos ng Veda) ang pumasok sa pandinig nilang lahat; at doon, ang banal na Sarasvatī ay nagpakita mula sa kalangitan.

Verse 49

पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥

Pagkatapos, ang langit ay naging ganap na di-kumikilos—walang hanggan at tila bundok sa katahimikan; nawala ang buwan, ang araw, at maging ang hangin, na wari’y nakatulog ang buong sansinukob.

Verse 50

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥

Pagkatapos, sumilang ang tubig—gaya ng mas malalim na dilim na umuusbong mula sa dilim mismo. At mula sa pag-uga at siksik sa loob ng tubig na iyon, sumibol ang Hangin (Māruta).

Verse 51

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥

Gaya ng isang bahay na walang siwang na wari’y tahimik, gayon din kapag ito’y pinupuno ng tubig, ang hangin ang nagpapaugong dito ng ingay.

Verse 52

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥

Gayundin, kapag ang lawak ng langit ay patuloy na napipigil ng tubig, ang hangin na umuugong nang malakas ay bumibiyak sa sahig ng karagatan at sumisiklab paitaas.

Verse 53

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥

O kaya naman, sa mga ito, ang hangin—isinilang mula sa pag-uga ng karagatan—ay gumagala; kahit marating ang dako ng kalawakan, hindi pa rin nito natatamo ang kapayapaan.

Verse 54

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥

Nang magsalpukan ang hangin at tubig, nahayag ang isang maningning at makapangyarihang lakas—ang liyab ay pumaimbulog paitaas—at inalis ang kalabuan ng dilim.

Verse 55

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥

Ang apoy na kaisa ng hangin ay humihila sa tubig tungo sa kalawakan; at mula sa pagdikit ng apoy at hangin, sumisilang ang pagkasiksik (pagiging masinsin).

Verse 56

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥

Ang isa pang bahagi na bumagsak sa kalawakan, ngunit nananatiling magkakadikit dahil sa pagdirikit, ay nagiging siksik na masa at sa gayon ay umaabot sa kalagayan ng lupa.

Verse 57

रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥

Ang lupa ay dapat makilalang sinapupunan—pinagmumulan—ng lahat ng lasa, lahat ng halimuyak, lahat ng langis at malalambot na katas, at gayundin ng mga nilalang; sapagkat mula sa kanya isinilang ang lahat.

Verse 58

भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥

Wika ni Bharadvāja: “Alin ang limang sangkap na iniluwal ng Panginoon at dapat pangalagaan—yaong mga ‘mahābhūta,’ ang dakilang mga sangkap na siyang lumalaganap at bumabalot sa lahat ng mga daigdig na ito?”

Verse 59

यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥

Nang likhain ng dakilang-matalinong Yaon ang libu-libong nilalang, paano naman na pagkaraan ay sinasabing sa mismong mga nilalang na iyon muling sumisibol ang kalagayang pagiging nilalang (pamumuhay na may katawan)?

Verse 60

भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥

Sinabi ni Bhṛgu: Ang walong dakilang prinsipyo ay di-masusukat, at sa pamamagitan ng mga ito nagkakahayag ang mga nilalang. Kaya ang tawag na “mahābhūta” ay angkop na iniuukol sa kanila.

Verse 61

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

Ang pagkilos ay likas ng Vāyu; ang kalawakan ay tunay na Ākāśa; ang init ay Agni; ang tubig ay pagkalikido; at ang lupa rito ay katigasan at pagsasama-sama—kaya ang katawan ay isang sangkap na binuo ng limang elemento.

Verse 62

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥

Kaya nga, ang lahat ng nilalang—maging di-gumagalaw o gumagalaw—ay pinagkalooban ng lima. Ang pandinig, pang-amoy, panlasa, pandama, at paningin ay tinatawag na mga indriya, ang mga kapangyarihan ng pandama.

Verse 63

भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥

Sinabi ni Bharadvāja: Kung ang mga nilalang na nakatigil at ang mga gumagalaw ay tunay na binubuo ng limang elemento, bakit kung gayon hindi nakikita ang limang sangkap ng katawan sa mga katawan ng mga nakatigil, gaya ng mga halaman at punò?

Verse 64

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥

Sa mga punò—na sa katotohanan ay walang init ng katawan, walang paglalakad o pagkilos, at siksik—hindi natatagpuan ang limang dhātu ng katawan gaya ng sa katawan ng hayop.

Verse 65

न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥

Hindi sila nakaririnig, hindi nakakakita; hindi nakaaalam ng amoy at lasa, at ni ang haplos ay hindi nila nalalaman. Paano nga sila magiging (hayag na) may limang elemento?

Verse 66

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥

Sapagkat (ang punò) ay hindi likido, hindi apoy, hindi lupa, at hindi hangin; at sapagkat ang kalawakan ay di-masusukat—kaya sa katotohanan, walang ganap na prinsipyong materyal (elemental) para sa mga punò bilang sukdulang batayan.

Verse 67

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥

Sinabi ni Bhṛgu: Kahit sa mga punòng siksik ay may kalawakan (ākāśa) sa loob—walang pag-aalinlangan. Kaya nagiging posible ang patuloy na paglitaw ng kanilang mga bulaklak at sariwang usbong.

Verse 68

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥

Dahil sa init, nalalanta ang dahon; gayundin ang balat, bunga at bunga. Nalalanta at nalalaglag—kaya sa ganitong kalagayan, ang “pagdampi” (sparśa) ang nauunawaang sanhi.

Verse 69

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥

Sa ugong ng hangin, apoy at kulog, nalalaglag ang bunga at bulaklak. Ang tunog ay sinasagap ng tainga; kaya ang mga puno ay ‘nakaririnig’ din.

Verse 70

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥

Ang baging ay pumupulupot sa mga puno at kumakalat sa lahat ng dako. Ngunit hindi nakikita ang landas nito; kaya ang mga puno ay (wari) nakatatalos dito sa pamamagitan ng pagkakayakap at paggalaw.

Verse 71

पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥

Sa mga samyo—mabuti man o masama—at sa sari-saring usok ng insenso (dhūpa), nagiging walang sakit at namumulaklak ang mga halaman; kaya ang mga puno ay ‘sumisinghot’ ng mga amoy na iyon na parang humihinga.

Verse 72

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥

Dahil tinatanggap nila ang ginhawa at sakit, at dahil ang naputol ay muling tumutubo, nakikita ko ang buhay at kamalayan sa mga puno; sa kanila, walang ganap na kawalang-malay.

Verse 73

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥

Sa pamamagitan ng panloob na prinsipyo, hinihigop nito ang halumigmig (sangkap ng tubig) at pinapahinog ang apoy ng pagtunaw at ang hininga ng buhay; mula sa pagbabago ng pagkain sumisilang ang masustansiyang katas at paglaki ng katawan.

Verse 74

जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥

Sa katawan ng lahat ng nilalang na gumagalaw ay may limang sangkap na bumubuo. Bawat isa’y kumikilos nang hiwa-hiwalay; dahil dito nagagawa ng katawan ang pagkilos at paggalaw.

Verse 75

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥

Balat, laman, mga buto, utak-buto, at—ikalima—mga litid: ito ang kabuuang sangkap sa katawan na binubuo ng sangkap ng lupa.

Verse 76

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥

Ang ningning ay tunay na apoy; gayundin ang galit, ang mata, at ang init ng katawan. At anumang iba pa na nililikha ng apoy—ang mga nilalang na may katawan ay binubuo ng limang salik na maalab.

Verse 77

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥

Ang tainga, ilong, bibig, puso, at maging ang panloob na lukab ng katawan: ito ang limang sangkap sa katawan ng mga nilalang na nagmumula sa sangkap ng kalawakan (ākāśa).

Verse 78

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥

Plema, apdo, pawis, taba, at dugo—ganyan umiiral ang sangkap na tubig (āpas) sa limang anyo sa katawan ng mga nilalang, sa lahat ng panahon.

Verse 79

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥

Sa pamamagitan ng prāṇa, ang may-katawan ay napapangalagaan at napapasaya; gayundin, sa pamamagitan ng vyāna, ito’y napagbubuklod at naitataguyod nang wasto.

Verse 80

गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥

Ang apāna ay kumikilos pababa; ang samāna ay sinasabing nasa gitna; mula sa udāna ay lumilitaw ang pagbuga ng hininga. Kaya, sa limang pagkakahati, ito’y tinatawag na limang hiningang-buhay; at ang limang vāyu na ito ang bumabalot sa may-katawan dito.

Verse 81

भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥

Ang may-katawan ay nakauunawa ng mga katangian ng halimuyak mula sa lupa, at ng lasa mula sa tubig. Ngayon ay ilalarawan ko nang masinsin ang mga katangian ng halimuyak na iyon ayon sa itinuro ng tradisyon.

Verse 82

इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥

Ang amoy ay maaaring kaaya-aya o di-kaaya-aya; maaaring matamis o maanghang. Maaari rin itong nakalilinis, siksik, mamantika at madulas, tuyo, o maging malinaw at dalisay.

Verse 83

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥

Kaya nito, ang sangkap na lupa ay dapat maunawaan na siyam ang anyo sa lawak ng mga samyo. Ang liwanag ay nakikita ng mga mata, at ang haplos ay nalalaman sa pamamagitan ng hangin.

Verse 84

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥

Ang tunog, haplos, anyo, at lasa—ang mga ito’y inaalala bilang mga katangian ng pandama. Ngayon ay ipaliliwanag ko ang kaalaman tungkol sa lasa; makinig habang sinasabi ko ito sa iyo.

Verse 85

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥

Ang lasa (rasa) ay ipinahayag ng mga rishi na bantog ang diwa na may maraming uri: matamis, maalat, mapait, mapakla, maasim, at maanghang.

Verse 86

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥

Ang ‘lasa’ na ito, na nauunawaang may kalikasang-tubig, ay sinasabing lumalawak sa anim na paraan. At ang tunog, haplos, at anyo—ang tatlong katangiang ito ay ipinahahayag na nauukol sa apoy (jyotis).

Verse 87

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥

Ang liwanag (jyotis) ang nakakakita ng mga anyo; at ang ‘anyo’ ay inaalalang sari-sari: maikli o mahaba, makapal, parisukat, napakaliit, o bilog.

Verse 88

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥

(Ang mga ito) ay puti, itim, at pula rin; bughaw, dilaw, at mapulang-kayumanggi. (Ang mga ito) ay matigas, makintab, makinis, madulas na malagkit, malambot, at magaspang.

Verse 89

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥

Kaya nito, ang nagniningning na prinsipyo (tejas) ay inaalala na may labing-anim na paglawak ng mga katangian. Sa mga iyon, ang ākāśa (kalawakan/eter) ay sinasabing may iisang katangian lamang—ang tunog (śabda).

Verse 90

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥

Ngayon ay ipaliliwanag ko nang masinsinan ang tunog na iyon sa iba’t ibang anyo nito: ang Ṣaḍja, Ṛṣabha, Gāndhāra, Madhyama, at gayundin ang Dhaivata.

Verse 91

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥

Ang ikalima ay dapat ding maunawaan—ang Pañcama—at gayundin ang Niṣāda. Kaya ang katangiang nagmumula sa ākāśa (eter) na ito ay ipinahayag na pitong-anyo.

Verse 92

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥

Sa Kanyang kapangyarihang maharlika, bagama’t Siya’y nananahan sa lahat ng dako—maging sa gatas at iba pang sangkap—naroroon din Siya bilang tunog ng mṛdaṅga, ng tambol na bherī at ng kabibe na śaṅkha, bilang kulog, at bilang ugong ng karwahe.

Verse 93

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥

Kaya nga, ang tunog—na may sari-saring anyo—ay sumisibol mula sa ākāśa (eter). Ngunit ang natatanging katangian ng vāyu (hangin) ay ang paghipo; at ang paghipo rin ay inaalala na may maraming uri.

Verse 94

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥

Ang paghipo ay nagiging mainit at malamig; nagiging ligaya at sakit; nagiging mamantika (madulas) at nagiging malinaw (di-mamantika) rin. Gayundin, ito’y magaspang at malambot, makinis, magaan, at maging mabigat.

Verse 95

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥

Ang tunog at paghipo ay dapat maunawaang dalawang katangian ng vāyu (hangin), ayon sa itinuro. Kaya ang katangiang ukol sa hangin ay ipinahahayag na labing-isa ang anyo.

Verse 96

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥

Ipinahahayag nila na ang tunog ay isinilang mula sa ākāśa (eter), kasama ng mga katangiang ito ng vāyu. Kapag walang hadlang, ito’y nagiging mapapansin; ngunit hindi ito pantay—ang galaw nito’y di-regular.

Verse 97

आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥

At ang mga sangkap ng katawan (dhātu) na yaon ay laging pinauunlad at pinakakain ng iba pang mga dhātu. Sa mga nilalang na may katawan, ang mga simulain ng tubig, apoy, at hangin ay nananatiling laging masigla at gising.

Verse 98

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥

Ang mga prinsipyong ito ang ugat ng katawan; lumalaganap sa mga prāṇa, ang mga hininga ng buhay, at nananahan dito. Pagdating sa sangkap na makalupa sa loob, ang Makapangyarihan ay nagpapakilos ng galaw ayon sa nararapat.

Verse 99

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥

Kapag ang panloob na apoy ay nananahan sa ulo, pinangangalagaan at pinananatili nito ang katawan. At ang prāṇa, ang hininga ng buhay, na gumagalaw sa ulo at sa apoy ng pananalita, ay nagiging masigla at gumaganap.

Verse 100

स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥

Ang mismong nilalang na iyon ang walang hanggang Puruṣa—ang Panloob na Sarili ng lahat ng nilalang. Siya nga ang isip, ang talino, at ang pagkamakasarili; Siya rin ang mga elemento at ang mga bagay na dinarama ng pandama.

Verse 101

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥

Kaya sa loob ng katawang ito, sa lahat ng dako ay inaalalayan ng mga prāṇa. At mula sa likuran, sa pamamagitan ng samāna—ang hiningang nagpapantay—ang bawat tungkulin ay sumusunod sa sariling landas at hantungan.

Verse 102

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥

Ang Apāna Vāyu ay nananahan sa ugat ng pantog, sa puwit, at malapit sa apoy ng pagtunaw. Gumaganap ito sa paglalabas ng ihi at dumi.

Verse 103

प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥

Sinasabi ng mga dalubhasa sa kaalamang adhyātma na ang iisang lakas-buhay na kumikilos sa tatlong kalagayan—pagsisikap, pagkilos (karma), at pagpipigil/disiplina sa mga gawa—ay tinatawag na Udāna.

Verse 104

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥

Ang hanging-buhay (vāyu) na nakalagay din sa lahat ng kasukasuan sa katawan ng tao ay itinuturo bilang Vyāna.

Verse 105

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥

Sa mga bisig, ang apoy sa katawan ay lumalaganap at ginagalaw ng agos-buhay na tinatawag na Samāna; masigla nitong pinaiikot ang mga sustansiyang esensya at inaayos din ang prinsipyo ng vāyu at mga doṣa sa katawan.

Verse 106

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥

Sa pagitan ng apāna at prāṇa, kapag ang prāṇa at apāna ay wastong nagkakaugnay, ang panloob na apoy—na matatag na nakalagay sa kaniyang luklukan—ay “nagluluto” (tumutunaw) ng sustansiya nang tama.

Verse 107

आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥

Tunay nga, ang huling bahagi na umaabot hanggang sa puwit ay tinatawag na guda (rektum). Mula roon sumisibol ang semilya; at mula rito nalilikha ang lahat ng mga daluyan o kanal (srotas) ng mga nilalang na may katawan.

Verse 108

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥

Mula sa pagsasama-sama ng mga prāṇa (hiningang-buhay) ay lumilitaw ang kanilang pagkakaisa; ang init na iyon ay dapat maunawaan bilang agni, ang apoy sa loob ng katawan, na tumutunaw ng pagkain ng mga may katawan.

Verse 109

अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥

Ang prāṇa, na itinutulak ng lakas ng apoy, ay tumatama sa dulo ng puwit; saka muling umaakyat, at muling pinasisiklab at itinataas ang panloob na apoy.

Verse 110

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥

Ang pakvāśaya (malaking bituka) ay sinasabing nasa ibaba ng pusod, at ang āmāśaya (tiyan) ay nasa itaas nito. Sa ugat ng pusod sa katawan, naroroon ang lahat ng prāṇa.

Verse 111

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥

Ang lahat ng nāḍī na nagmumula sa puso ay dumadaloy nang pahalang, paitaas, at pababa rin; sa udyok ng sampung prāṇa, dinadala nila ang katas ng pagkain (rasa) sa katawan.

Verse 112

एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥

Ito rin ang landas ng mga yogin, na sa pamamagitan nito ay nararating nila ang Kataas-taasang Tahanan. Daig ang pagod, pantay ang loob at matatag, inilalagak ng marurunong ang sarili sa tuktok ng ulo.

Verse 113

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥

Kaya nga, sa lahat ng may katawan na ang paghinga (prāṇa at apāna) ay maayos na pinamamahalaan, ang apoy sa loob ay laging nagliliyab—gaya ng apoy ng yajña na wastong naitatag sa isang sisidlan.