Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 61

Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Devanagari script

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

Transliteration

ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ | pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāṃcabhautikam || 61 ||

Translation

Ang pagkilos ay likas ng Vāyu; ang kalawakan ay tunay na Ākāśa; ang init ay Agni; ang tubig ay pagkalikido; at ang lupa rito ay katigasan at pagsasama-sama—kaya ang katawan ay isang sangkap na binuo ng limang elemento.

Word by Word

• चेष्टा: activity/motion
• चेष्टा: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: चेष्टा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वायुः: wind/air
• वायुः: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• खम्: space/sky
• खम्: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: ख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• आकाशम्: ether/space
• आकाशम्: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: आकाश (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• ऊष्मा: heat
• ऊष्मा: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: ऊष्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अग्निः: fire
• अग्निः: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सलिलम्: water
• सलिलम्: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: सलिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• द्रवः: liquid/flowing state
• द्रवः: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: द्रव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पृथिवी: earth
• पृथिवी: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction: and)

• अत्र: here
• अत्र: Deśa-adhikaraṇa (देश-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb: here/in this context)

• संघातः: aggregation/combination
• संघातः: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: संघात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• शरीरम्: body
• शरीरम्: Karta (कर्ता/निर्देश्य)
• Type: Noun
• Root: शरीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पाञ्चभौतिकम्: made of the five elements
• पाञ्चभौतिकम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च + भौतिक (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: द्विगु/तत्पुरुष-प्रायः ‘पञ्चभूतसम्बन्धि’ (made of five elements); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शरीरम् इति विशेषणम्

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: none

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It teaches detachment by showing the body is merely a five-element composite—movement, space, heat, liquidity, and solidity—so the seeker should not mistake it for the true Self.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By reducing bodily identity to elemental functions, it supports bhakti as surrender of ego and body-centered attachment, turning attention toward the eternal Lord rather than the perishable pañcabhūta body.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

It aligns with foundational tattva-vicāra used in Vedic disciplines: understanding elemental qualities aids ritual purity concepts (śauca) and supports reflective study used alongside śāstra-based reasoning (vyākaraṇa-style precision in defining terms like drava/saṃghāta).