Adhyaya 77: Sanjna’s Withdrawal from Surya: The Birth of Yama and Yamuna, and the Emergence of Chhaya

Verse 1

षट्सप्ततितमः सप्तसप्ततितमोऽध्यायः- ७७ मārkaṇḍeya uvāca मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः । संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत् ॥

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: O marangal na ginoo, si Saṃjñā—anak na babae ni Viśvakarman—ay naging asawa ni Mārtaṇḍa (ang Diyos na Araw). Sa kanya, si Bhānu (Araw) ay nagkaanak.

Verse 2

मनुं प्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् । विवस्वतः सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तु सः ॥

Ang Manu na iyon ay bantog ang pangalan at nakatawid na sa malayong pampang ng sari-saring kaalaman; yamang siya’y anak ni Vivasvān, kaya siya tinawag na Vaivasvata.

Verse 3

संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत् ॥

At si Saṃjñā, nang titigan ni Ravi (Araw), ay ipinikit ang kanyang mga mata; kaya si Arka (Araw), nagalit, ay nagsalita nang mabagsik kay Saṃjñā.

Verse 4

मयि दृष्टे सदा यस्मात् कुरुषे नेत्रसंयमम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम् ॥

Sapagkat tuwing tumitingin ka sa akin, lagi mong pinipigil at ibinababa ang iyong mga mata; kaya, O hangal, isisilang mo si Yama—ang pumipigil at namamahala sa lahat ng nilalang.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । ततः सा चपलां दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः ॥

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Nang magkagayon, ang diyosa (Saṃjñā), yumanig sa takot, at naging di-matiwasay ang kanyang titig. Nang makita ni Ravi (ang Araw) na nanginginig ang kanyang mga mata, muli siyang nagsalita sa kanya.

Verse 6

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वयाधुना । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि ॥

Sapagkat ngayo’y naging nanginginig ang iyong titig habang tumitingin sa akin, kaya magsisilang ka ng isang anak na babaeng pabagu-bago—isang ilog.

Verse 7

मार्कण्डेय उवाच । ततस्तस्यान्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी ॥

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Pagkaraan, dahil sa mismong sumpa ng kanyang asawa, isinilang sa kanya si Yama at ang Yamunā na ito, na tanyag bilang isang napakadakilang ilog.

Verse 8

सापि संज्ञा रवेस्तेजः सेहे दुःखेन भामिनी । असहन्ती च सा तेजश्चिन्तयामास वै तदा ॥

Ang Saṃjñā ring iyon, ang marilag na babae, ay nakatiis sa ningning ni Ravi sa pamamagitan lamang ng pagdurusa; at dahil hindi niya mabata ang tejas na iyon, nagsimula siyang magmuni-muni nang may pangamba.

Verse 9

किं करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्कश्च नैष्यति ॥

“Ano ang gagawin ko? Saan ako tutungo? At pagkarating ko roon, saan magkakaroon ng kapayapaan para sa akin? Paano titigil sa galit sa akin ang aking asawa, ang Araw?”

Verse 10

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव सा ॥

Sa pag-iisip niya sa maraming paraan, ang anak na babae ni Prajāpati, ang mapalad na ginang, ay nagpasiyang ang pinakamainam ay ang sumilong sa kanyang ama.

Verse 11

ततः पितृगृहे गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं निर्ममे दयितां रवेः ॥

Pagkaraan, nang mapagpasyahan niyang pumunta sa bahay ng kanyang ama, ang bantog na ginang—minamahal ni Ravi—ay lumikha mula sa sarili niya ng isang anyong yari sa anino (Chāyā).

Verse 12

ताञ्चोवाच त्वया वेष्मन्यत्र भानोः यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं यथा रवौ ॥

At sinabi niya rito: “Sa tahanan ni Bhānu (ang Araw), kumilos ka nang gaya ng aking pagkilos—magpakabuti sa mga anak, at gayundin sa pakikitungo mo kay Ravi.”

Verse 13

पृष्टयापि न वाच्यन्ते तथैतद्गमनं मम । सैवास्मि नाम संज्ञेति वाच्यमेतत्सदा वचः ॥

“Kahit tanungin ka, huwag mong banggitin ang pag-alis ko. Lagi mong sabihin: ‘Ako nga iyon—Saṃjñā ang pangalan.’”

Verse 14

छायासंज्ञोवाच आकेशग्रहणाद् देवि ! आशापाच्च वचस्तव । करिष्ये कथयिष्यामि वृत्तन्तु शापकर्षणात् ॥

Wika ni Chāyā-Saṃjñā: “O Diyosa, sapagkat hinawakan mo ako sa buhok, at dahil sa pag-asang idinulot ng iyong mga salita, gagawin ko ito—isasalaysay ko ang buong pangyayari, na nagmula sa lakas ng sumpa.”

Verse 15

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम् ॥

Nang masabihan nang gayon, ang diyosa (Saṃjñā) ay nagtungo sa bahay ng kanyang ama. Doon niya nakita si Tvaṣṭṛ, na ang mga karumihan ay nahugasan ng austeridad at tapas.

Verse 16

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । तस्थौ पितृगृहे सा तु कञ्चित्कालमनिन्दिता ॥

Tinanggap din siya nito nang may dakilang paggalang; sinamba siya ni Viśvakarman, at siya—walang kapintasan—ay nanatili muna sa bahay ng kanyang ama sa loob ng ilang panahon.

Verse 17

ततस्तां प्राह चार्वङ्गी पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा च तनयां प्रेमबहुमानपुरः सरम् ॥

Pagkaraan, nagsalita ang kanyang ama sa may magagandang sangkap, na hindi nagtagal; at habang pinupuri ang kanyang anak na babae, na may pag-ibig at dangal sa unahan, (kinausap niya ito).

Verse 18

त्वान्तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्धसमानि स्युः किन्तु धर्मो विलुप्यते ॥

“Ngunit, anak ko, kahit maraming araw kitang nakikita, lumilipas iyon na parang kalahating sandali; gayunman, mababawasan ang dharma kung mananatili ka rito nang hindi nararapat.”

Verse 19

बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथो बान्धवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः ॥

“Ang matagal na pananatili sa piling ng sariling mga kamag-anak ay hindi nakapagpapataas ng dangal ng babae; ang nais ng mga kamag-anak ay manatili ang babae sa bahay ng kanyang asawa.”

Verse 20

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण सङ्गता । पितृगेहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके ॥

“Ikaw ay naiuugnay kay Sūrya bilang iyong asawa, ang panginoon ng tatlong daigdig; kaya, anak kong babae, huwag kang manatiling matagal sa bahay ng iyong ama.”

Verse 21

सा त्वं भर्तृगृहं गच्छ तुष्टो 'हं पूजिता सि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभे मम ॥

“Kaya pumaroon ka sa tahanan ng iyong asawa. Ako’y nasiyahan—pinarangalan mo ako. Gayunman, O mapalad, bumalik kang muli upang ako’y makakita sa iyo.”

Verse 22

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ता सा तदा पित्रा तथेत्युक्त्वा च सा मुने । संपूजयित्वा पितरं जगामाथोत्तरान् कुरून् ॥

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Nang masabihan siya ng kanyang ama nang gayon, sumagot siya, ‘Gayon na nga,’ O pantas. Matapos niyang parangalan ang kanyang ama nang nararapat, siya’y nagtungo sa Hilagang Kuru (Uttara-Kuru).”

Verse 23

सूर्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचारा तत्रापि वडवारूपधारिणी ॥

Ayaw niyang danasin ang nakapapaso na init ng Araw at natatakot sa kanyang ningning, kaya nagsagawa rin siya roon ng matinding pag-aayuno at pagninilay—na nag-anyong isang babaeng kabayo.

Verse 24

संज्ञेयमिति मन्वानो द्वितीयायामहस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्याञ्चैकां मनोरमाम् ॥

Sa pag-aakalang siya si Saṃjñā, si Ahaspati (ang Araw) ay nagkaanak sa ikalawang asawa (si Chāyā) ng dalawang anak na lalaki at isang kaakit-akit na anak na babae.

Verse 25

छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चान्ववर्तत ॥

Si Chāyā—(bagaman tinatawag na) Saṃjñā—ay labis na mapagmahal sa sarili niyang mga anak; ngunit hindi niya ipinakita ang gayong pag-ibig sa anak na babae at sa (mas nakatatandang) mga anak na lalaki ni Saṃjñā.

Verse 26

लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् । मनुस्तत्क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे ॥

Araw-araw, sa pagpapalayaw at iba pang kaluguran, gumawa siya ng pagtatangi sa mga anak. Natiis ito ni Manu; ngunit hindi nakayanan ni Yama ang kanyang asal.

Verse 27

ताडनाय च वै कोपात् पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः ॥

Sa galit, itinaas niya ang paa upang hampasin siya; ngunit dahil sa pagpipigil-sa-sarili, hindi niya ito ibinaba sa katawan niya.

Verse 28

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं द्विज । किञ्चित् प्रस्फुरमाणौष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा ॥

Pagkaraan, O dalawang-beses-na-ipinanganak, si Chāyā (na nagkunwaring Saṃjñā) ay galit na isinumpa si Yama—kumikibot ang kanyang mga labi at nanginginig ang kanyang mga kamay.

Verse 29

पितुः पत्नीममर्यादं यन्मां तर्जयसे पदाः । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति ॥

“Sapagkat tinakot mo ako—ang asawa ng iyong ama—nang walang nararapat na paggalang, gamit ang iyong paa, kaya ang mismong paang iyan ay babagsak sa lupa ngayong araw.”

Verse 30

मार्कण्डेय उवाच इत्याकर्ण्य यमः शापं मात्रा दत्तं भयातुरः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरःसरम् ॥

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Nang marinig ang sumpang ibinigay ng kanyang ina, si Yama—tinamaan ng takot—ay lumapit sa kanyang ama at nagsalita, matapos munang magpatirapa sa paggalang.

Verse 31

यम उवाच तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिति केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति ॥

Wika ni Yama: “Ama, ito’y isang dakilang kababalaghan—na di pa nakita ninuman—na ang isang ina, tinalikdan ang pag-ibig, ay nagkakaloob ng sumpa sa sariling anak na lalaki.”

Verse 32

यथा मनुर्ममाचष्टे नेयं मता तथा मम । विगुणेष्वपि पुत्रेषु न माता विगुणा भवेत् ॥

“Gaya ng sinabi sa akin ni Manu, hindi rin ito ang aking pananaw: kahit may pagkukulang ang mga anak na lalaki, ang ina ay hindi nararapat magkulang sa wastong asal.”

Verse 33

मार्कण्डेय उवाच यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवान्स्तिमिरापहः । छायासंज्ञां समाहूय पप्रच्छ क्व गतेति सा ॥

Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Nang marinig ang mga salita ni Yama, ang pinagpalang tagapag-alis ng dilim (ang Araw) ay ipinatawag si Chāyā (na tinatawag na Saṃjñā) at tinanong siya, “Saan nagtungo siya (si Saṃjñā)?”

Verse 34

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे ॥

At sinabi niya: “Ako si Saṃjñā, anak na babae ni Tvaṣṭṛ, O Vibhāvasu (Araw). Ako ang iyong asawa; dahil sa iyo, ang mga anak na ito ay isinilang mula sa akin.”

Verse 35

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे ततो क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः ॥

Kaya nga, nang paulit-ulit siyang tanungin ni Vivasvat, hindi niya inihayag (ang katotohanan). Pagkaraan, ang Maningning (Sūrya), nagalit, at handa nang sumpain siya.

Verse 36

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वतः । विदितार्थश्च भगवान् जगाम त्वष्टुरालयम् ॥

Pagkatapos, isinalaysay niya kay Vivasvat ang lahat ayon sa nangyari. At ang Mapalad na Panginoon (Sūrya), nang maunawaan ang bagay, ay nagtungo sa tahanan ni Tvaṣṭṛ.

Verse 37

ततः स पूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्तं परया भक्त्या निजगेहमुपागतम् ॥

Pagkatapos, siya (Tvaṣṭṛ) ay sumamba sa Maningning (Sūrya), na sinasamba ng tatlong daigdig, nang may sukdulang debosyon, sapagkat dumating ito sa kanyang tahanan.

Verse 38

संज्ञां पृष्टस्तदा तस्मै कथयामास विश्वकृत् । आगतैवेह मे वेष्म भवतः प्रेषितेति वै ॥

Nang tanungin tungkol kay Saṃjñā, sinabi ni Viśvakṛt (ang tagapaglikha ng lahat, si Viśvakarman): “Tunay ngang dumating siya sa aking bahay, sapagkat ikaw ang nagsugo sa kanya.”

Verse 39

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरन्तीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥

Si Divākara (ang Araw), na lubos na nakalubog sa pagninilay, ay nakita siya na nagsasagawa ng matinding pag-aayuno at pagtapa sa Hilagang Kuru, taglay ang anyo ng isang inahing kabayo.

Verse 40

सौम्यमूर्तिः शुभाकारो मम भर्ता भवेदिति । अभिसन्धिं च तपसो बुबुधे 'स्या दिवाकरः ॥

“Nawa’y maging maamo ang anyo at mapalad ang anyag ng aking asawa”—ito ang layon ng kanyang pagtapa; naunawaan ito ni Divākara.

Verse 41

शातनं तेजसो मे 'द्य क्रियतामिति भास्करः । तञ्चाह विश्वकर्माणं संज्ञायाः पितरं द्विज ॥

Sinabi ni Bhāskara (ang Araw), “Ngayong araw, ipagawa ang pagpapaliit ng aking ningning.” At sinabi niya ito kay Viśvakarman, ama ni Saṃjñā—O brāhmaṇa.

Verse 42

संवत्सरभ्रमेस् तस्य विश्वकर्मा करावेस्ततः । तेजसः शातनञ्चक्रे स्तूयमानश्च दैवतैः ॥

Pagkaraan, sa pagtatapos ng ikot ng isang taon, isinagawa ni Viśvakarman ang pagpapaliit ng (ningning ni Sūrya), habang pinupuri siya ng mga diyos.