Adhyaya 2

Verse 1

औपनआक्राा बछ। आर: 2 द्वितीयो&्ध्याय: युधिष्ठिरको नरकका दर्शन कराना तथा करुण-क्रन्दन सुनकर उनका वहीं रहनेका निक्षय करना युधिछिर उवाच नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम्‌ | भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ,युधिष्ठिरने पूछा--देवताओ! मैं यहाँ अमित-तेजस्वी राधानन्दन कर्णको क्‍यों नहीं देख रहा हूँ? दोनों भाई महामनस्वी युधामन्यु और उत्तमौजा कहाँ हैं? वे भी नहीं दिखायी देते

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “O mga diyos, hindi ko nakikita rito si Rādheya (Karna), na di masukat ang lakas. At nasaan ang dalawang marangal na magkapatid, sina Yudhāmanyu at Uttamaujas? Sila man ay hindi rin masilayan.”

Verse 2

जुह॒वुर्ये शरीराणि रणवल्नलौ महारथा: । राजानो राजपुत्राश्न ये मदर्थे हता रणे,जिन महारथियोंने समराग्निमें अपने शरीरोंकी आहुति दे दी, जो राजा और राजकुमार रणभूमिमें मेरे लिये मारे गये वे सिंहके समान पराक्रमी समस्त महारथी वीर कहाँ हैं? क्या उन पुरुषप्रवर वीरोंने भी इस स्वर्गलोकपर विजय पायी है? इति श्रीमहाभारते स्वर्गारोहणपर्वणि युधिष्ठटिरनरकदर्शने द्वितीयो5ध्याय:

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Nasaan na ang mga bayaning tulad ng leon—ang mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe na inihandog ang sarili nilang katawan sa apoy ng digmaan? Nasaan ang mga hari at mga prinsipe na napatay sa larangan para sa akin? Nagwagi rin ba ang mga pinakadakila sa mga tao, ang matatapang na iyon, sa mundong makalangit na ito?”

Verse 3

क्व ते महारथा: सर्वे शार्ट्लसमविक्रमा: । तैरप्ययं जितो लोक: कच्चित्‌ पुरुषसत्तमै:,जिन महारथियोंने समराग्निमें अपने शरीरोंकी आहुति दे दी, जो राजा और राजकुमार रणभूमिमें मेरे लिये मारे गये वे सिंहके समान पराक्रमी समस्त महारथी वीर कहाँ हैं? क्या उन पुरुषप्रवर वीरोंने भी इस स्वर्गलोकपर विजय पायी है?

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Nasaan na ang lahat ng dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, na ang tapang ay tulad ng tigre? Ang mga pinakamainam sa mga tao—na inihandog ang kanilang katawan sa apoy ng labanan—nasakop din ba nila ang mundong makalangit na ito?”

Verse 4

यदि लोकानिमान_ प्राप्तास्ते च सर्वे महारथा: । स्थितं वित्त हि मां देवा: सहित तैर्महात्मभि:

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Kung ang mga dakilang mandirigmang iyon ay tunay na nakarating sa mga daigdig na ito, at kung narito silang lahat, alamin ninyo ito nang tiyak: pinanatili ako rito ng mga diyos kasama ng mga dakilang kaluluwang iyon.”

Verse 5

देवताओ! यदि वे सम्पूर्ण महारथी इन लोकोंमें आये हैं तो आप समझ लें कि मैं उन महात्माओंके साथ रहूँगा ।। कच्चिन्न तैरवाप्तो<5यं नृपैलोको$क्षय: शुभ: । न तैरहं विना रंस्ये भ्रातृभिज्ञातिभिस्तथा,परंतु यदि उन नरेशोंने यह शुभ एवं अक्षयलोक नहीं प्राप्त किया है तो मैं उन जाति- भाइयोंके बिना यहाँ नहीं रहूँगा

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O mga diyos! Kung ang lahat ng dakilang mandirigmang iyon ay nakarating sa mga daigdig na ito, alamin ninyo: mananatili ako sa piling ng mga mararangal na kaluluwang iyon. Ngunit kung ang mga haring iyon ay hindi nakamtan ang mapalad at di-nasisirang kahariang ito, hindi ako malulugod dito nang wala sila—nang wala ang aking mga kapatid at mga kamag-anak. Kung hindi nila narating ang pinagpalang mundong ito na hindi kumukupas, hindi ako mananatili rito na hiwalay sa mga akin.”

Verse 6

मातुर्हि वचन श्रुव्वा तदा सलिलकर्मणि । कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Nang marinig ko ang sinabi ng aking ina sa oras ng ritwal ng pag-aalay ng tubig, ako’y tunay na pinahihirapan ng isip dahil dito: ‘Maghandog din ng tubig para kay Karṇa.’”

Verse 7

युद्धके बाद जब मैं अपने मृत सम्बन्धियोंको जलाञज्जलि दे रहा था उस समय मेरी माता कुन्तीने कहा था--“बेटा! कर्णको भी जलाञ्जलि देना।” माताकी यह बात सुनकर मुझे मालूम हुआ कि महात्मा कर्ण मेरे ही भाई थे। तबसे मुझे उनके लिये बड़ा दुःख होता है ।। इदं च परितप्यामि पुन: पुनरहं सुरा: । यन्मातु: सदृशौ पादौ तस्याहममितात्मन:,देवताओ! यह सोचकर तो मैं और भी पश्चात्ताप करता रहता हूँ कि “महामना कर्णके दोनों चरणोंको माता कुन्तीके चरणोंके समान देखकर भी मैं क्यों नहीं शत्रुदलमर्दन कर्णका अनुगामी हो गया?” यदि कर्ण हमारे साथ होते तो हमें इन्द्र भी युद्धमें परास्त नहीं कर सकते

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: Pagkaraan ng digmaan, nang ako’y nag-aalay ng mga ritwal na tubig para sa aking mga kamag-anak na yumao, sinabi sa akin ng aking ina na si Kuntī, “Anak, mag-alay ka rin ng libasyon para kay Karṇa.” Nang marinig ko iyon, saka ko nalaman na ang dakilang-loob na si Karṇa ay sarili kong kapatid. Mula noon, mabigat na dalamhati ang pumasan sa aking dibdib dahil sa kanya. At, O mga diyos, muli’t muli akong sinusunog ng pagsisisi sa isip na ito: kahit nakita ko na ang mga paa ng marangal na lalaking yaon—na ang diwa’y di masukat—ay tulad ng mga paa ng aking inang si Kuntī, bakit hindi ako naging tagasunod ni Karṇa, ang dumudurog sa mga hukbo ng kaaway? Kung si Karṇa ay nakapanig sa amin, kahit si Indra ay hindi sana nakapagpabagsak sa amin sa labanan.

Verse 8

दृष्टवैव तौ नानुगतः कर्ण परबलार्दनम्‌ | न हस्मान्‌ कर्णसहितान्‌ जयेच्छक्रोडपि संयुगे,देवताओ! यह सोचकर तो मैं और भी पश्चात्ताप करता रहता हूँ कि “महामना कर्णके दोनों चरणोंको माता कुन्तीके चरणोंके समान देखकर भी मैं क्यों नहीं शत्रुदलमर्दन कर्णका अनुगामी हो गया?” यदि कर्ण हमारे साथ होते तो हमें इन्द्र भी युद्धमें परास्त नहीं कर सकते

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Kahit nakita ko na ang dalawang paang iyon—na tulad ng mga paa ni Inang Kuntī—bakit hindi ako naging tagasunod ni Karṇa, ang dumudurog sa lakas ng kaaway? Ang isip na ito’y lalo lamang nagpapalalim sa aking pagsisisi. Kung si Karṇa ay nasa aming panig, kahit si Indra ay hindi sana nakapagpabagsak sa amin sa labanan.”

Verse 9

तमहं यत्र तत्रस्थं द्रष्टमिच्छामि सूर्यजम्‌ । अविज्ञातो मया योडसौ घातित: सव्यसाचिना,ये सूर्यनन्दन कर्ण जहाँ कहीं भी हों मैं उनका दर्शन करना चाहता हूँ; जिन्हें न जाननेके कारण मैंने अर्जुनद्वारा उनका वध करवा दिया

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Saan man siya naroroon, nais kong masilayan ang anak ng Araw. Dahil sa hindi ko siya nakilala, ako ang naging sanhi upang siya’y mapatay ni Arjuna.”

Verse 10

भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योडपि प्रियं मम । अर्जुन चेन्द्रसंकाशं यमौ चैव यमोपमौ,मैं अपने प्राणोंसे भी प्रियतम भयंकर पराक्रमी भाई भीमसेनको, इन्द्रतुल्य तेजस्वी अर्जुनको, यमराजके समान अजेय नकुल-सहदेवको तथा धर्मपरायणा देवी द्रौपदीको भी देखना चाहता हूँ। यहाँ रहनेकी मेरी तनिक भी इच्छा नहीं है। मैं आप लोगोंसे यह सच्ची बात कहता हूँ

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Nananabik akong makita si Bhīma—nakapanghihilakbot sa lakas at mas mahal ko pa kaysa sarili kong buhay—si Arjuna na nagniningning na tulad ni Indra, at ang kambal na magkapatid na sina Nakula at Sahadeva, na di matitinag na gaya ni Yama. Nais ko ring masilayan ang reynang si Draupadī, na tapat sa dharma. Wala akong kahit munting pagnanais na manatili rito; ito ang katotohanang sinasabi ko sa inyo.”

Verse 11

द्रष्टमिच्छामि तां चाहं पाञज्चालीं धर्मचारिणीम्‌ । न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेवं ब्रवीमि व:,मैं अपने प्राणोंसे भी प्रियतम भयंकर पराक्रमी भाई भीमसेनको, इन्द्रतुल्य तेजस्वी अर्जुनको, यमराजके समान अजेय नकुल-सहदेवको तथा धर्मपरायणा देवी द्रौपदीको भी देखना चाहता हूँ। यहाँ रहनेकी मेरी तनिक भी इच्छा नहीं है। मैं आप लोगोंसे यह सच्ची बात कहता हूँ

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Nais kong makita si Pāñcālī, ang matatag na tagasunod ng dharma. At ayaw ko ring manatili rito. Ito ang katotohanang sinasabi ko sa inyo.”

Verse 12

कि मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमा: । यत्र ते मम स स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम,सुरश्रेष्रणण! अपने भाइयोंसे अलग रहकर इस स्वर्गसे भी मुझे क्या लेना है? जहाँ मेरे भाई हैं वहीं मेरा स्वर्ग है। उनके बिना मैं इस लोकको स्वर्ग नहीं मानता

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O pinakadakila sa mga diyos, ano ang saysay ng langit na ito sa akin kung wala ang aking mga kapatid? Kung nasaan sila, iyon lamang ang langit para sa akin. Kung wala sila, hindi ko ituturing na langit ang daigdig na ito.”

Verse 13

देवा ऊचु यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां पुत्र मा चिरम्‌ । प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात्‌,देवता बोले--वत्स! यदि उन लोगोंमें तुम्हारी श्रद्धा है तो चलो, विलम्ब न करो। हम लोग देवराजकी आज्ञासे सर्वथा तुम्हारा प्रिय करना चाहते हैं

Sinabi ng mga diyos: “Anak, kung tunay na sa kanila nakatuon ang iyong pananampalataya roon, halika—huwag mag-atubili. Sapagkat kumikilos kami ayon sa utos ng Hari ng mga diyos, upang gawin ang ikalulugod mo.”

Verse 14

वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा त॑ ततो देवा देवदूतमुपादिशन्‌ । युधिष्ठटिरस्य सुहृदो दर्शयेति परंतप,वैशम्पायनजी कहते हैं--शत्रुओंको संताप देनेवाले जनमेजय! युधिष्ठिरसे ऐसा कहकर देवताओंने देवदूतको आज्ञा दी--'तुम युधिष्ठिरको इनके सुहृदोंका दर्शन कराओ'

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkasabi nito, inutusan ng mga diyos ang kanilang sugo: “O tagapagpasakit sa mga kaaway, ipakita mo kay Yudhiṣṭhira ang kanyang mga minamahal na kaibigan.”

Verse 15

ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्न जग्मतुः । सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभा:,नृपश्रेष्ठ! तब कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर और देवदूत दोनों साथ-साथ उस स्थानकी ओर चले जहाँ वे पुरुषप्रवर भीमसेन आदि थे

Pagkaraan, ang hari, anak ni Kuntī (si Yudhiṣṭhira), ay naglakbay na kasama ang sugo ng langit. O tigre sa mga hari, tumungo sila sa pook na kinaroroonan ng mga pinakadakilang lalaki—ang kanyang mga kapatid na bayani gaya ni Bhīmasena.

Verse 16

अग्रतो देवदूतश्न ययौ राजा च पृष्ठतः । पन्थानमशुभं दुर्ग सेवितं पापकर्मभि:,आगे-आगे देवदूत जा रहा था और पीछे-पीछे राजा युधिष्छिर। दोनों ऐसे दुर्गम मार्गपर जा पहुँचे जो बहुत ही अशुभ था। पापाचारी मनुष्य ही यातना भोगनेके लिये उसपर आते- जाते थे

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nauna ang sugo ng langit at sumunod ang hari. Dumating sila sa isang landas na mabagsik at mahirap, may masamang pangitain—landas na dinaraanan ng mga taong makasalanan upang danasin ang pagdurusa.

Verse 17

तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम्‌ । युक्त पापकृतां गन्धैर्मासशोणितकर्दमम्‌,वहाँ घोर अन्धकार छा रहा था। केश, सेवार और घास इन्हींसे वह मार्ग भरा हुआ था। वह पापियोंके ही योग्य था। वहाँ दुर्गन्ध फैल रही थी। मांस और रक्तकी कीच जमी हुई थी

Vaiśampāyana said: The path was shrouded in dreadful darkness, strewn with hair, slime-like growth, and grass. It was fit only for evildoers, reeking with foul odors, and caked with mire of flesh and blood—an image of moral ruin made visible as a landscape.

Verse 18

दंशोत्पातकभल्लूकमक्षिकामशकावृतम्‌ । इतश्रेतश्व कुणपै: समन्तात्‌ परिवारितम्‌,उस रास्तेपर डाँस, मच्छर, मक्खी, उत्पाती जीवजन्तु और भालू आदि फैले हुए थे। इधर-उधर सब ओर सड़े मुर्दे पड़े हुए थे

Vaiśampāyana said: The path was covered with gadflies and other stinging pests, with ominous creatures and bears; it was swarmed by flies and mosquitoes. Here and there, on every side, it was hemmed in by rotting corpses—an image of the moral wreckage left by violence, confronting the travelers with the grim aftermath of adharma and the impermanence of embodied life.

Verse 19

अस्थिकेशसमाकीर्ण कृमिकीटसमाकुलम्‌ । ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात्‌ परिवेष्टितम्‌,हड्डियाँ और केश चारों ओर फैले हुए थे। कृमि और कीटोंसे वह मार्ग भरा हुआ था। उसे चारों ओरसे जलती आगने घेर रखा था

Vaiśampāyana said: The path was strewn everywhere with bones and hair, swarming with worms and insects, and on all sides it was encircled by blazing fire—an image of the dreadful consequences that attend the soul’s passage when it confronts the residues of violence and suffering.

Verse 20

अयोमुखैश्न काकाद्यर्गुप्रैश्ष समभिद्रुतम्‌ । सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम्‌,लोहेकी-सी चोंचवाले कौए और गीध आदि पक्षी मँडरा रहे थे। सूईके समान चुभते हुए मुखोंवाले और विन्ध्यपर्ववके समान विशालकाय प्रेत वहाँ सब ओर घूम रहे थे

Vaiśampāyana said: That place was swarmed by iron-beaked birds—crows and the like, and vultures. It was also surrounded by spirits with needle-like, piercing mouths, huge as the Vindhya mountains, roaming on every side—an image of the grim consequences that follow violence and moral collapse.

Verse 21

मेदोरुधिरयुक्तैश्व च्छिन्ननाहूरुपाणिभि: । निकृत्तोदरपादैश्व तत्र तत्र प्रवेरिते:

Verse 22

वहाँ यत्र-तत्र बहुत-से मुर्दे बिखरे पड़े थे, उनमेंसे किसीके शरीरसे रुधिर और मेद बहते थे, किसीके बाहु, ऊरु, पेट और हाथ-पैर कट गये थे ।। स तत्कुणपतदुर्गन्धमशिवं लोमहर्षणम्‌ । जगाम राजा धर्मात्मा मध्ये बहु विचिन्तयन्‌,धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर मन-ही-मन बहुत चिन्ता करते हुए उसी मार्गके बीचसे होकर निकले जहाँ सड़े मुदोंकी बदबू फैल रही थी और अमंगलकारी बीभत्स दृश्य दिखायी देता था। वह भयंकर मार्ग रोंगटे खड़े कर देनेवाला था

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: Ang matuwid na hari, si Yudhiṣṭhira, ay nagpatuloy sa mismong landas na iyon—sumisingaw ang baho ng nabubulok na mga bangkay, masama ang pangitain at nakapangingilabot—habang maraming pag-iisip ang umiikot sa kanyang kalooban. Kasuklam-suklam at di-mapalad ang tanawin, ngunit nagpatuloy siya, pasan ang panloob na pagninilay sa dharma sa gitna ng bakas ng karahasan.

Verse 23

ददर्शोष्णोदकै: पूर्णा नदीं चापि सुदुर्गमाम्‌ । असिपत्रवनं चैव निशितं क्षुरसंवृतम्‌,आगे जाकर उन्होंने देखा, खौलते हुए पानीसे भरी हुई एक नदी बह रही है, जिसके पार जाना बहुत ही कठिन है। दूसरी ओर तीखी तलवारों या छूरोंके-से पत्तोंसे परिपूर्ण तेज धारवाला असिपत्र नामक वन है

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nakita niya ang isang ilog na punô ng kumukulong tubig, napakahirap tawirin; at nakita rin ang gubat na tinatawag na Asipatravana, matalim at napaliligiran ng mga talim na tila labaha, na ang mga dahon ay parang mga espada. Ipinahihiwatig ng tanawing ito ang mabagsik na bunga para sa mga naligaw sa landas ng kasamaan, kung saan ang mismong lupain ay nagiging kasangkapan ng parusa.

Verse 24

करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्व शिला:पृथक्‌ । लोहकुम्भी श्व॒ तैलस्य क्वाथ्यमाना: समन्ततः,कहीं गरम-गरम बालू बिछी है तो कहीं तपाये हुए लोहेकी बड़ी-बड़ी चट्टानें रखी गयी हैं। चारों ओर लोहेके कलशोंमें तेल खौलाया जा रहा है

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa ilang dako, may mga bunton ng buhangin na hinaluan ng lugaw (karambha) na nag-aapoy sa init; sa iba naman, may malalaking tipak ng bakal na nakahiwalay na nakalatag. At sa paligid, ang langis ay pinakukuluan sa mga kalderong bakal.” Lalong tumitindi ang himig ng pagganti: ang landas sa unahan ay tila lupain ng maparusang init at pahirap, larawan ng bunga ng adharma at naipong kasamaan.

Verse 25

कूटशाल्मलिकं चापि दुःस्पर्श तीक्ष्णकण्टकम्‌ । ददर्श चापि कौन्तेयो यातना: पापकर्मिणाम्‌,जहाँ-तहाँ पैने काँटोंसे भरे हुए सेमलके वृक्ष हैं, जिनको हाथसे छूना भी कठिन है। कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने यह भी देखा कि वहाँ पापाचारी जीवोंको बड़ी कठोर यातनाएँ दी जा रही हैं

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nasaksihan din ng anak ni Kuntī ang mapanlinlang na mga punong śālmalī, mahirap hipuin at punô ng matutulis na tinik; at nakita rin niya ang mabibigat na pahirap na ipinapataw doon sa mga gumawa ng kasalanan.

Verse 26

देवदूतका युधिष्ठिरको मायामय नरकका दर्शन कराना स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच ह । कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिममीदृशम्‌,वहाँकी दुर्गन्धका अनुभव करके उन्होंने देवदूतसे पूछा--“भैया! ऐसे रास्तेपर अभी हमलोगोंको कितनी दूर और चलना है? तथा मेरे वे भाई कहाँ हैं? यह तुम्हें मुझे बता देना चाहिये। देवताओंका यह कौन-सा देश है, इस बातको मैं जानना चाहता हूँ”

Sinabi ni Vaiśampāyana: Inakay ng sugo ng mga diyos si Yudhiṣṭhira upang masilayan ang isang impiyernong mahiwaga, likha ng māyā. Nang malasahan niya ang baho roon, tinanong niya ang sugo: “Kapatid! Gaano pa kalayo ang lalakarin namin sa ganitong daan? At nasaan ang aking mga kapatid? Dapat mo itong sabihin sa akin. Anong lupain ito ng mga diyos? Nais kong maunawaan.”

Verse 27

क्व च ते भ्रातरो महां तन्ममाख्यातुमर्हसि । देशो<यं कश्न देवानामेतदिच्छामि वेदितुम्‌,वहाँकी दुर्गन्धका अनुभव करके उन्होंने देवदूतसे पूछा--“भैया! ऐसे रास्तेपर अभी हमलोगोंको कितनी दूर और चलना है? तथा मेरे वे भाई कहाँ हैं? यह तुम्हें मुझे बता देना चाहिये। देवताओंका यह कौन-सा देश है, इस बातको मैं जानना चाहता हूँ”

Sinabi ni Vaiśampāyana: “At nasaan ang iyong mga kapatid? Dapat mo iyong ipabatid sa akin. Gaano pa kalayo ang lalakbayin natin sa landas na ito? At anong pook ng mga diyos ang narito? Nais kong malaman.”

Verse 28

स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम्‌ | देवदूतो<ब्रवीच्चैनमेतावद्‌ गमनं तव,धर्मराजकी यह बात सुनकर देवदूत लौट पड़ा और बोला--“बस, यहींतक आपको आना था

Nang marinig ang sinabi ni Dharmarāja, lumingon pabalik ang sugo ng mga diyos at sinabi sa kanya: “Hanggang dito lamang ang iyong paglalakbay.”

Verse 29

निवर्तितव्यो हि मया तथास्म्युक्तो दिवौकसै: | यदि श्रान्तो$सि राजेन्द्र त्वमथागन्तुमरहसि,“महाराज! देवताओंने मुझसे कहा है कि जब युधिष्ठिर थक जायेँ तब उन्हें वापस लौटा लाना; अतः अब मुझे आपको लौटा ले चलना है। यदि आप थक गये हों तो मेरे साथ आइये”

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Inutusan ako ng mga diyos na kapag napagod si Yudhiṣṭhira ay dapat ko siyang ibalik. Kaya ngayon ay kailangan kitang ihatid pabalik. Kung ikaw nga’y napapagod na, O pinakamainam sa mga hari, sumama ka sa akin.”

Verse 30

युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेन गन्धेन मूर्च्छित: । निवर्तने धृतमना: पर्यावर्तत भारत,भरतनन्दन! युधिष्ठिर वहाँकी दुर्गन्‍न्धसे घबरा गये थे। उन्हें मूर्च्छा-सी आने लगी थी। इसलिये उन्होंने मनमें लौट जानेका ही निश्चय किया और उस निश्चयके अनुसार वे लौट पड़े

Ngunit si Yudhiṣṭhira ay nanlumo; dahil sa bahong iyon ay tila nahihilo at halos mawalan ng malay. Kaya’t pinagtibay niya sa isip ang pagbalik, at ayon sa pasyang iyon, O anak ng Bharata, siya’y lumingon at nagbalik.

Verse 31

स संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमाहत: । शुश्राव तत्र वदतां दीना वाच: समन्ततः,दुःख और शोकसे पीड़ित हुए धर्मात्मा युधिष्ठिर ज्यों ही वहाँसे लौटने लगे त्यों ही उन्हें चारों ओरसे पुकारनेवाले आर्त मनुष्योंकी दीन वाणी सुनायी पड़ी--

Nang siya—ang may pusong matuwid—ay lumingon pabalik, dinadaganan ng dalamhati at pighati, narinig niya roon, mula sa lahat ng panig, ang kaawa-awang mga sigaw at marurupok na panawagan ng mga taong nagdurusa.

Verse 32

भो भो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डव | अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्‌,हे धर्मनन्दन! हे राजर्षे! हे पवित्र कुलमें उत्पन्न पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर| आप हमलोगोंपर कृपा करनेके लिये दो घड़ीतक यहीं ठहरिये

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Dharmarāja, O maharlikang rishi, O Pāṇḍava na mula sa marangal at mapagpalang angkan—dahil sa habag sa amin, manatili ka rito kahit sandali lamang.”

Verse 33

आयाति वत्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्य: समीरण: । तव गन्धानुगस्तात येनास्मान्‌ सुखमागमत्‌,“आप दुर्धर्ष महापुरुषके आते ही परम पवित्र हवा चलने लगी है। तात! वह हवा आपके शरीरकी सुगन्ध लेकर आ रही है जिससे हमलोगोंको बड़ा सुख मिला है

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Pagdating mo, O hindi matitinag, nagsimulang umihip ang isang lubhang dalisay na simoy. Mahal na anak, dala nito ang halimuyak ng iyong katawan, at dahil doon kami napuspos ng ginhawa at galak.”

Verse 34

ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ । सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्टवा राजसत्तम,'पुरुषप्रवर! कुन्तीकुमार! नृपश्रेष्ठ) आज दीर्घकालके पश्चात्‌ आपका दर्शन पाकर हम सुखका अनुभव करेंगे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Pārtha, toro sa hanay ng mga tao, pinakadakila sa mga hari—pagkaraan ng mahabang panahon, sa pagkakita sa iyo ay makakamtan namin sa wakas ang ginhawa at galak.”

Verse 35

संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमपि भारत । त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनास्मान्‌ न बाधते,“महाबाहु भरतनन्दन! हो सके तो दो घड़ी भी ठहर जाइये | कुरुनन्दन! आपके रहनेसे यहाँकी यातना हमें कष्ट नहीं दे रही है”

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “O makapangyarihang bisig, O Bhārata, manatili ka—kahit sandali lamang. O Kauravya, habang naririto ka, ang pahirap ng pook na ito ay hindi kami dinadapuan.”

Verse 36

एवं बहुविधा वाच: कृपणा वेदनावताम्‌ । तस्मिन्‌ देशे स शुभ्राव समन्ताद्‌ वदतां नृप,नरेश्वर! इस प्रकार वहाँ कष्ट पानेवाले दुखी प्राणियोंके भाँति-भाँतिके दीन वचन उस प्रदेशमें उन्हें चारों ओरसे सुनायी देने लगे

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Kaya sa pook na iyon, O hari, narinig niya sa magkabilang panig ang sari-saring kaawa-awang daing—mga pananalita ng mga nilalang na nagdurusa, punô ng kirot.”

Verse 37

तेषां तु वचन श्रुत्वा दयावान्‌ दीनभाषिणाम्‌ | अहो कृच्छमिति प्राह तस्थौ स च युधिषछिर:,दीनतापूर्ण वचन कहनेवाले उन प्राणियोंकी बातें सुनकर दयालु राजा युधिष्ठिर वहाँ खड़े हो गये। उनके मुँहले सहसा निकल पड़ा--'अहो! इन बेचारोंको बड़ा कष्ट है!

Nang marinig ang mga salita ng mga nagsasalita sa paghihirap, ang mahabaging si Yudhiṣṭhira ay huminto at agad na napabulalas, “Ay! Kay tindi ng pagdurusa!”

Verse 38

स ता गिर: पुरस्ताद वै श्रुतपूर्वा पुन: पुन: । ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डव:,महान्‌ कष्ट और दु:खमें पड़े हुए प्राणियोंकी वे ही पहलेकी सुनी हुई करुणाजनक बातें सामनेकी ओरसे बारंबार उनके कानोंमें पड़ने लगीं तो भी वे पाण्डुकुमार उन्हें पहचान न सके

At ang mga tinig na iyon—yaong mga kaawa-awang salitang minsan na niyang narinig—ay muling dumating mula sa unahan, paulit-ulit na tumatama sa pandinig ng Pāṇḍava; ngunit ang anak ni Pāṇḍu ay hindi pa rin nila nakilala, kahit sila’y lupaypay at nagdurusa.

Verse 39

अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ,उनकी वे बातें पूर्णएरूपसे न समझकर धर्मपुत्र युधिष्ठिने पूछा--“आपलोग कौन हैं और किसलिये यहाँ रहते हैं?”

Dahil hindi niya lubos na maunawaan ang mga salitang iyon, si Yudhiṣṭhira—anak ni Dharma—ay nagtanong: “Sino nga ba kayo, at bakit kayo naririto?”

Verse 40

इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन्‍्तादवभाषिरे | कर्णो5हं भीमसेनो5हमर्जुनो5हमिति प्रभो,उनके इस प्रकार पूछनेपर वे सब चारों ओरसे बोलने लगे--'प्रभो! मैं कर्ण हूँ। मैं भीमसेन हूँ। मैं अर्जुन हूँ। मैं नकुल हूँ। मैं सहदेव हूँ। मैं धृष्टद्युम्न हूँ। मैं द्रौपदी हूँ और हमलोग द्रौपदीके पुत्र हैं।! इस प्रकार वे सब लोग चिल्ला-चिल्लाकर अपना-अपना नाम बताने लगे

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang tanungin sila nang gayon, silang lahat ay sumigaw mula sa bawat panig: “Panginoon, ako si Karṇa; ako si Bhīmasena; ako si Arjuna,” at iba pa. Sa kaguluhang iyon, bawat isa’y naghayag ng sarili—Nakula, Sahadeva, Dhṛṣṭadyumna, Draupadī, at ang mga anak ni Draupadī—sumisigaw nang malakas ng kani-kanilang pangalan.

Verse 41

नकुल: सहदेवोहं धृष्टद्युम्नो5हमित्युत । द्रौपदी द्रौपदेयाश्व इत्येवं ते विचुक्रुशु:ः,उनके इस प्रकार पूछनेपर वे सब चारों ओरसे बोलने लगे--'प्रभो! मैं कर्ण हूँ। मैं भीमसेन हूँ। मैं अर्जुन हूँ। मैं नकुल हूँ। मैं सहदेव हूँ। मैं धृष्टद्युम्न हूँ। मैं द्रौपदी हूँ और हमलोग द्रौपदीके पुत्र हैं।! इस प्रकार वे सब लोग चिल्ला-चिल्लाकर अपना-अपना नाम बताने लगे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “(May sumigaw,) ‘Ako si Nakula!’ ‘Ako si Sahadeva!’ at, ‘Ako si Dhṛṣṭadyumna!’ Ang iba nama’y sumigaw, ‘Ako si Draupadī!’ at ‘Kami ang mga anak ni Draupadī!’—kaya silang lahat ay sumigaw nang malakas, bawat isa’y binibigkas ang sariling pangalan.”

Verse 42

ता वाच: स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नुप । ततो विममृशे राजा कि त्विदं दैवकारितम्‌,नरेश्वर! उस देशके अनुरूप उन बातोंको सुनकर राजा युधिष्ठिर मन-ही-मन विचार करने लगे कि दैव-का यह कैसा विधान है

Nang marinig niya ang mga salitang iyon—mga salitang angkop sa pook na iyon—nagmuni-muni sa loob ng sarili ang hari na si Yudhiṣṭhira: “Anong uri ng kautusan ng tadhana ito?”

Verse 43

कि तु तत्‌ कलुषं कर्म कृतमेभिमहात्मभि: । कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पा्चाल्या वा सुमध्यया,“मेरे इन महामना भाइयोंने, कर्णने, द्रौपदीके पाँचों पुत्रोंने अथवा स्वयं सुमध्यमा द्रौोपदीने भी कौन-सा ऐसा पाप किया था जिससे ये लोग इस दुर्गन्धपूर्ण भयंकर स्थानमें निवास करते हैं। इन समस्त पुण्यात्मा पुरुषोंने कभी कोई पाप किया था, इसे मैं नहीं जानता

Wika ni Vaiśampāyana: “Ngunit anong maruming gawa ang nagawa kailanman ng mga dakilang-loob na ito—ni Karṇa, o ng limang anak ni Draupadī, o ni Draupadī mismo na may payat na baywang—upang manirahan sila sa mabaho at kakila-kilabot na pook na ito? Wala akong nalalamang kasalanang nagawa ng mga taong lubos na matuwid na ito.”

Verse 44

य इमे पापगन्धेडस्मिन्‌ देशे सन्ति सुदारुणे । नाहं जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम्‌,“मेरे इन महामना भाइयोंने, कर्णने, द्रौपदीके पाँचों पुत्रोंने अथवा स्वयं सुमध्यमा द्रौोपदीने भी कौन-सा ऐसा पाप किया था जिससे ये लोग इस दुर्गन्धपूर्ण भयंकर स्थानमें निवास करते हैं। इन समस्त पुण्यात्मा पुरुषोंने कभी कोई पाप किया था, इसे मैं नहीं जानता

Wika ni Vaiśampāyana: “Tungkol sa mga naririto sa mabahong at lubhang kakila-kilabot na lupain—hindi ko alam kung anong masamang gawa ang maiaangkop sa kanila, na mga gumagawa ng kabutihan. Hindi ko makita kung anong kasalanan ang nagawa ng mga matutuwid na ito upang manirahan sa ganitong pook.”

Verse 45

कि कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधन: । तथा श्रिया युत: पापै: सह सर्व: पदानुगै:,“धृतराष्ट्रका पुत्र राजा सुयोधन कौन-सा पुण्यकर्म करके अपने समस्त पापी सेवकोंके साथ वैसी अद्भुत शोभा और सम्पत्तिसे संयुक्त हुआ है?

Wika ni Vaiśampāyana: “Sa paggawa ng anong kabutihang-loob nagkamit si Haring Suyodhana, anak ni Dhṛtarāṣṭra, ng gayong karangyaan at kasaganaan—kasama pa ang lahat ng kaniyang makasalanang mga tagasunod at alalay?”

Verse 46

महेन्द्र इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजिता: । कस्येदानीं विकारो5यं य इमे नरकं॑ गता:

Wika ni Vaiśampāyana: “Nakaupo siya sa karangyaan na tila si Mahendra (Indra), at pinararangalan nang higit sa lahat. Kaninong pagbabago ng loob ito ngayon—kung ang mismong mga taong iyon ay napunta sa impiyerno?”

Verse 47

“वह तो यहाँ अत्यन्त सम्मानित होकर महेन्द्रके समान राजलक्ष्मीसे सम्पन्न हुआ है। इधर यह किस कर्मका फल है कि मेरे सगे-सम्बन्धी नरकमें पड़े हुए हैं? ।। सर्वधर्मविद: शूरा: सत्यागमपरायणा: । क्षत्रधर्मरता: सन्‍्तो यज्वानो भूरिदक्षिणा:,“मेरे भाई सम्पूर्ण धर्मके ज्ञाता, शूरवीर, सत्यवादी तथा शास्त्रके अनुकूल चलनेवाले थे। इन्होंने क्षत्रिय-धर्ममें तत्यर रहकर बड़े-बड़े यज्ञ किये और बहुत-सी दक्षिणाएँ दी हैं (तथापि इनकी ऐसी दुर्गति क्यों हुई)?

Siya naman ay lubhang pinararangalan dito, pinagkalooban ng maharlikang kapalaran na gaya ni Indra mismo. Ngunit anong bunga ng gawa ang naghatid upang ang sarili kong mga kamag-anak ay mahulog sa impiyerno? Ang aking mga kapatid ay mga nakakabatid ng lahat ng dharma—matatapang, tapat sa salita, at masunurin sa pamumuhay na ayon sa mga banal na turo. Matatag sa tungkulin ng mandirigmang kshatriya, nagsagawa sila ng mga dakilang handog at nagbigay ng saganang kaloob; at gayon pa man, bakit ganito ang sinapit nila?

Verse 48

कि नु सुप्तो5स्मि जागर्मि चेतयामि न चेतये । अहो चित्तविकारो<यं स्याद्‌ वा मे चित्तविभ्रम:,'क्या मैं सोता हूँ या जागता हूँ? मुझे चेत है या नहीं? अहो! यह मेरे चित्तका विकार तो नहीं है, अथवा हो सकता है यह मेरे मनका भ्रम हो”

“Ako ba’y natutulog o gising? Tunay ba akong nakakakita at nakauunawa, o wala akong anumang pagdama? Ay, ito ba’y kaguluhan ng aking isip, o isang pagkalito na sumaklot sa aking kamalayan?”

Verse 49

एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिर: । दुःखशोकसमाविष्टश्विन्ताव्याकुलितेन्द्रिय:,दुःख और शोकके आवेशसे युक्त हो राजा युधिष्ठिर इस तरह नाना प्रकारसे विचार करने लगे। उस समय उनकी सारी इन्द्रियाँ चिन्तासे व्याकुल हो गयी थीं

Sa gayon, si Haring Yudhiṣṭhira ay nagmuni-muni sa sari-saring paraan. Nilamon ng dalamhati at pighati, ang lahat ng kanyang pandama ay nayanig ng balisang pag-iisip.

Verse 50

क्रोधमाहारयच्चैव तीव्र धर्मसुतो नृपः । देवांक्ष गर्हयामास धर्म चैव युधिष्ठिर:,धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरके मनमें तीव्र रोष जाग उठा। वे देवताओं और धर्मको कोसने लगे

Pagkaraan, si Haring Yudhiṣṭhira, anak ni Dharma, ay sinaklot ng matinding poot. Sa gayong kalagayan, sinimulan niyang tuligsain ang mga diyos—maging si Dharma mismo—na wari’y ang mga simulain na kanyang pinanghawakan ay biglang nabigo sa kanya.

Verse 51

स तीव्रगन्धसंतप्तो देवदूतमुवाच ह । गम्यतां तत्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम्‌,उन्होंने वहाँकी दुःसह दुर्गन्‍न्धसे संतप्त होकर देवदूतसे कहा--“तुम जिनके दूत हो उनके पास लौट जाओ । मैं वहाँ नहीं चलूँगा। यहीं ठहर गया हूँ, अपने मालिकोंको इसकी सूचना दे देना। यहाँ ठहरनेका कारण यह है कि मेरे निकट रहनेसे यहाँ मेरे इन दुखी भाई- बन्धुओंको सुख मिलता है”

Pinahihirapan ng di-matiis na baho, sinabi niya sa sugo ng mga diyos: “Bumalik ka sa mga pinaglilingkuran mong pinuno. Hindi ako pupunta roon. Mananatili ako rito—ipabatid mo ito sa iyong mga panginoon. Sapagkat sa aking pananatiling malapit, ang aking mga kapatid at kamag-anak na nagdurusa ay nakatatanggap ng kaunting ginhawa.”

Verse 52

न हाहं तत्र यास्यामि स्थितो<5स्मीति निवेद्यताम्‌ | मत्संश्रयादिमे दूता: सुखिनो भ्रातरो हि मे,उन्होंने वहाँकी दुःसह दुर्गन्‍न्धसे संतप्त होकर देवदूतसे कहा--“तुम जिनके दूत हो उनके पास लौट जाओ । मैं वहाँ नहीं चलूँगा। यहीं ठहर गया हूँ, अपने मालिकोंको इसकी सूचना दे देना। यहाँ ठहरनेका कारण यह है कि मेरे निकट रहनेसे यहाँ मेरे इन दुखी भाई- बन्धुओंको सुख मिलता है”

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Hindi—hindi ako pupunta roon. Ibalita na napagpasyahan kong manatili rito. Sapagkat sa pagkanlong nila sa aking piling, ang aking mga kapatid—bagaman pinahihirapan—ay nakakamtan ang kaunting ginhawa.”

Verse 53

इत्युक्तः स तदा दूत: पाण्डुपुत्रेण धीमता । जगाम तत्र यत्रास्ते देवराज: शतक्रतु:ः,बुद्धिमान्‌ पाण्डुपुत्रके ऐसा कहनेपर देवदूत उस समय उस स्थानको चला गया जहाँ सौ यज्ञोंका अनुष्ठान करनेवाले देवराज इन्द्र विराजमान थे

Nang masabihan nang gayon ng marunong na anak ni Pāṇḍu, ang sugo ay agad na umalis at nagtungo sa kinaroroonan ni Indra, hari ng mga diyos—kilala bilang nagsagawa ng sandaang paghahandog—na nakaluklok doon.

Verse 54

निवेदयामास च तद्‌ धर्मराजचिकीर्षितम्‌ | यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप,नरेश्वर! दूतने वहाँ धर्मपुत्र युधिष्ठिरकी कही हुई सारी बातें कह सुनायीं और यह भी निवेदन कर दिया कि वे क्या करना चाहते हैं

Sinabi ni Vaiśampāyana: Isinalaysay ng sugo nang buung-buo sa hari ng mga tao ang mismong sinabi ni Dharmaputra Yudhiṣṭhira, at ipinaabot din ang kanyang balak—ang nais gawin ng matuwid na hari—upang maiharap ang kanyang pasya sa pinuno ayon sa dharma.