Adhyaya 6

Verse 1

निज जा | पी ॥ #* +<€<< षष्ठो5 ध्याय: कौरवोंद्वारा मारे गये प्रधान-प्रधान पाण्डव-पक्षके वीरोंका परिचय धृतराष्ट्र रवाच आख्याता मामकास्तात निहता युधि पाण्डवै: । हतांश्व पाण्डवेयानां मामकैरब्रहि संजय,धृतराष्ट्रने कहा--तात संजय! तुमने युद्धमें पाण्डवोंद्वारा मारे गये मेरे पक्षके वीरोंके नाम बताये हैं। अब मेरे योद्धाओं द्वारा मारे गये पाण्डव-योद्धाओंका परिचय दो

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Mahal kong Sañjaya, naipahayag mo na sa akin ang mga pangalan ng aking mga mandirigmang napatay sa digmaan ng mga Pāṇḍava. Ngayon, Sañjaya, sabihin mo naman sa akin kung sinu-sinong mandirigma ng mga Pāṇḍava ang napatay ng aking mga tao.”

Verse 2

संजय उवाच कुन्तयो युधि विक्रान्ता महासत्त्वा महाबला: । सानुबन्धा: सहामात्या गाज़ेयेन निपातिता:,संजयने कहा--राजन्‌! अत्यन्त धीर, महान्‌ बलवान्‌ और पराक्रमी जो कुन्तिभोजदेशके योद्धा थे, उन्हें गंगानन्दन भीष्मने मन्त्रियों तथा सगे-सम्बन्धियोंसहित मार गिराया

Wika ni Sañjaya: “O Hari, ang mga mandirigma ng Kuntibhoja—matatapang sa digmaan, may dakilang loob at dakilang lakas—ay pinabagsak ni Bhīṣma, anak ng ilog Gaṅgā, kasama ang kanilang mga tagasunod, kapanalig, at mga ministro.”

Verse 3

नारायणा बलभद्रा: शूराश्ष शतशो<5परे | अनुरक्ताश्न वीरेण भीष्मेण युधि पातिता:,पाण्डवोंमें अनुराग रखनेवाले जो नारायण और बलभद्र नामवाले सैकड़ों शूरवीर थे, उन्हें भी वीरवर भीष्मने युद्धमें धराशायी कर दिया

Wika ni Sañjaya: Daan-daang iba pang magigiting na mandirigmang nagngangalang Nārāyaṇa at Balabhadra—na tapat ang loob at may paglingap sa mga Pāṇḍava—ay pinabagsak din sa labanan ng makapangyarihang Bhīṣma.

Verse 4

सम: किरीटिना संख्ये वीर्येण च बलेन च । सत्यजित्‌ सत्यसंधेन द्रोणेन निहतो युधि,सत्यजित्‌ संग्राममें किरीटधारी अर्जुनके समान बल और पराक्रमसे सम्पन्न था, जिसे युद्धस्थलमें सत्यप्रतिज्ञ द्रोणाचार्यने मार डाला

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng sagupaan, si Satyajit—na kapantay ng koronadong Arjuna sa lakas at kagitingan—ay napatay sa larangan ng digmaan ni Droṇa, ang taong matatag sa kanyang panata.

Verse 5

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें संजय-वाक्यविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ,पज्चालानां महेष्वासा: सर्वे युद्धविशारदा: । द्रोणेन सह संगम्य गता वैवस्वतक्षयम्‌ युद्धकी कलामें कुशल सम्पूर्ण पांचाल महाधनुर्धर द्रोणाचार्यसे टक्कर लेकर यमलोकमें जा पहुँचे हैं

Wika ni Sañjaya: Ang lahat ng dakilang mamamanang Pañcāla, na bihasa sa sining ng digmaan, nang makasagupa si Droṇa ay umabot sa hantungan ni Vaivasvata (Yama)—at napasa daigdig ni Yama.

Verse 6

तथा विराटट्रुपदौ वृद्धौी सहसुतौ नृपौ । पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन निहतौ रणे,मित्रके लिये पराक्रम करनेवाले बूढ़े राजा विराट और ट्रुपद अपने पुत्रोंसहित द्रोणाचार्यके द्वारा रणभूमिमें मारे गये हैं इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि संजयवाक्ये षष्ठोडध्याय:

Wika ni Sañjaya: “Kaya nga, ang matatandang haring sina Virāṭa at Drupada—kasama ang kanilang mga anak—habang ibinubuhos ang tapang para sa mga kapanalig, ay napatay sa labanan ni Droṇa.”

Verse 7

यो बाल एव समरे सम्मित: सव्यसाचिना । केशवेन च दुर्धर्षो बलदेवेन वा विभो

Wika ni Sañjaya: “Yaong, kahit bata pa, ay nakapantay na sa labanan ni Savyasācin (Arjuna)—at maging si Keśava (Kṛṣṇa) o ang makapangyarihang Baladeva ay mahirap ding salagin—O panginoon.”

Verse 8

परेषां कदनं कृत्वा महारथविशारद: । परिवार्य महामात्रै: षड़भि: परमकै रथै:

Wika ni Sañjaya: Matapos magdulot ng malaking paglipol sa hanay ng kaaway, ang dalubhasa sa mga dakilang mandirigmang-karwahe ay gumalaw sa larangan, napalilibutan ng anim na bantog na pinunò na sakay ng kanilang pinakamahuhusay na karwahe—larawan ng lakas-mandirigma at ng mabagsik na pag-usad ng digmaan.

Verse 9

अशवनुवद्धिर्बीभत्सुमभिमन्युर्निपातित: । जो बाल्यावस्थामें ही दुर्धर्ष वीर था और सव्यसाची अर्जुन, भगवान्‌ श्रीकृष्ण अथवा बलदेवजीके समान समझा जाता था तथा जो महान्‌ रथयुद्धमें विशेष कुशल था, वह अभिमन्यु शत्रुओंका संहार करके छः: बड़े-बड़े महारथियोंद्वारा, जिनका अर्जुनपर वश नहीं चलता था, चारों ओरसे घेरकर मार डाला गया ।। ७-८ $ ।। कृतं त॑ विरथं वीरें क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्‌

Wika ni Sañjaya: Si Abhimanyu—na inihahambing ng mga mandirigma kay Bībhatsu (Arjuna) na kinatatakutan, kay Panginoong Śrī Kṛṣṇa, maging kay Baladeva; na bagama’t bata pa’y isang bayani na di-madadaig at lubhang bihasa sa dakilang labanan ng karwahe—matapos pumatay ng mga kaaway, ay pinaligiran sa lahat ng panig at pinaslang ng anim na makapangyarihang mandirigmang-karwahe, mga lalaking hindi mapasunod ni Arjuna. Sa gayon, ginawa nilang walang-karwahe ang matapang na mandirigmang iyon, kahit nanatili siyang matatag sa tungkulin ng isang kṣatriya.

Verse 10

सपत्नानां निहन्ता च महत्या सेनया वृतः

Wika ni Sañjaya: “Siya’y mamumuksa ng mga kaaway na karibal, at siya’y nakatindig na napalilibutan ng napakalawak na hukbo.” Ipinahihiwatig ng taludtod ang etikang pandigma ng epiko: ang kagitingan ay hindi lamang nasusukat sa tapang ng tao, kundi pati sa katotohanang pang-estratehiya—ang pagkakaroon ng sariling lakas na sumusuporta at pumapalibot sa gitna ng lumalawak na labanan.

Verse 11

अम्बष्ठस्य सुतः श्रीमान्‌ मित्रहेतो: पराक्रमन्‌ । आसाद्य लक्ष्मणं वीर दुर्योधनसुतं रणे

Wika ni Sañjaya: Ang maringal na anak ng Ambaṣṭha (uri) ay lumaban alang-alang sa kanyang kapanalig na si Mitra; sumugod siya at hinarap sa digmaan ang bayaning si Lakṣmaṇa, anak ni Duryodhana. Ipinakikita ng tagpong ito na sa digmaan, ang katapatan at mga alyansa ang nagtutulak sa tao sa tuwirang sagupaan, kung saan sinusubok ang tapang laban sa bigkis ng pagkakaibigan at pananagutan.

Verse 12

सुमहत्‌ कदनं कृत्वा गतो वैवस्वतक्षयम्‌ । शत्रुहन्ता श्रीमान्‌ अम्बष्ठपुत्र अपनी विशाल सेनासे घिरकर मित्रोंके लिये पराक्रम दिखा रहा था। वह शत्रु-सेनाका महान्‌ संहार करके रणभूमिमें दुर्योधनके वीर पुत्र लक्ष्मणसे टक्कर ले यमलोकमें जा पहुँचा ।। बृहन्तः सुमहेष्वास: कृतास्त्रो युद्धदुर्मद:

Wika ni Sañjaya: Matapos magdulot ng napakalaking paglipol, ang maringal na anak ng Ambaṣṭha—bagama’t napalilibutan ng malaking hukbo—ay nagpakita ng kagitingan alang-alang sa kanyang mga kapanalig. Pagkaraang maghatid ng matinding pagwasak sa hukbo ng kaaway, hinarap niya sa larangan si Lakshmana, ang bayaning anak ni Duryodhana, at sa huli’y nakarating sa kaharian ni Yama. (Siya’y) matayog ang tindig, dakilang mamamana, ganap na sinanay sa mga sandata, at lasing sa poot ng digmaan.

Verse 13

मणिमान्‌ दण्डधारश्न राजानौ युद्धदुर्मदौ

Sinabi ni Sañjaya: “Dalawang hari—mapagmataas at lasing sa bangis ng labanan—ang sumulong; ang isa’y nababalutan ng hiyas, at ang isa nama’y may sandatang wari’y tungkod; ang kanilang pagmamataas ay lalo pang tumalim sa karahasang dulot ng digmaan.”

Verse 14

अंशुमान्‌ भोजराजस्तु सहसैन्यो महारथ:

Sinabi ni Sañjaya: Ang haring Bhoja na si Aṁśumān, isang dakilang mandirigmang karwahe, ay sumulong kasama ang hukbong may libu-libo—hudyat ng lumolobong sigla ng digmaan, kung saan ang tungkuling panghari at paninindigang pandigma ang nagtutulak sa mga pinuno na isabak ang kanilang mga kawal kahit batid ang napakabigat na kapalit.

Verse 15

सामुद्रश्चित्रसेनश्व सह पुत्रेण भारत

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata, naroon din sina Sāmudra at Citrasena—kasama ang kaniyang anak—(na dumating/sumulong sa labanan).”

Verse 16

अनूपवासी नीलकश्न व्याप्रदत्तश्न॒ वीर्यवान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Kabilang sa kanila si Anūpavāsī, at naroon din si Nīlakaśna—kasama si Vyāpradatta, lalaking may dakilang katapangan.

Verse 17

चित्रायुथश्चित्रयोधी कृत्वा च कदनं महत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Si Citrāyudha, ang mandirigmang makulay at kakila-kilabot, ay nagdulot ng malaking pagpatay—lalo pang pinasidhi ang kaguluhan ng labanan at ipinakita kung paanong ang galing, kapag iniuugnay sa digmaan, ay nagpaparami ng pagdurusa sa magkabilang panig.

Verse 18

वृकोदरसमो युद्धे वृतः कैकेययोधिभि:

Sinabi ni Sañjaya: Sa kasagsagan ng labanan, isang mandirigmang kapantay ni Vṛkodara (Bhīma) ang napalibutan ng mga mandirigma ng Kaikeya—patunay na kahit ang pinakamakapangyarihan ay nasusubok kapag marami ang sabay-sabay na sumisiksik, at na ang tapang at tungkulin ayon sa dharma ay nasusukat sa gitna ng napakabigat na panganib.

Verse 19

जनमेजयो गदायोधी पर्वतीय: प्रतापवान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Si Janamejaya ay isang makapangyarihang mandirigma, bihasa sa pakikipaglaban gamit ang pamalo—kasingtibay ng bundok at nagniningning sa kagitingan.”

Verse 20

दुर्मुखेन महाराज तव पुत्रेण पातित: । महाराज! प्रतापी पर्वतीय राजा जनमेजय गदायुद्धमें कुशल थे। उन्हें आपके पुत्र दुर्मुखने धराशायी कर दिया ।। रोचमानौ नरव्याप्रौ रोचमानौ ग्रहाविव

Sinabi ni Sañjaya: O dakilang hari, ang mandirigmang iyon ay pinabagsak ng iyong anak na si Durmukha. Ang dalawang lalaking yaon, tila mga tigre at maningning sa lakas, ay kumislap na parang dalawang planeta—ngunit sa malupit na panuntunang moral ng digmaan, kahit ang tanyag ay bumabagsak kapag nalalamangan sa siksikan ng labanan.

Verse 21

द्रोणेन युगपद्‌ राजन्‌ दिवं सम्प्रापितौ शरै: । राजन्‌! दो चमकते हुए ग्रहोंके समान नरश्रेष्ठ रोचमान, जो एक ही नामके दो भाई थे, द्रोणाचार्यके द्वारा बाणोंसे एक साथ ही स्वर्गलोक पहुँचा दिये गये ।। नृपाश्च प्रतियुध्यन्त: पराक्रान्ता विशाम्पते

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa mga palaso ni Droṇa, dalawang mandirigma ang naipadala sa langit sa iisang sandali. Kumikinang na parang dalawang maningning na planeta, ang dalawang pinakadakilang lalaki—magkapatid na may iisang pangalan—ay sabay na pinabagsak ni Droṇācārya at nakarating sa makalangit na daigdig. At, o panginoon ng bayan, ang iba pang mga hari, matitikas sa tapang, ay nagpatuloy ring lumaban bilang tugon.

Verse 22

पुरुजित्‌ कुन्तिभोजश्न मातुलौ सव्यसाचिन:

Sinabi ni Sañjaya: Naroon din sina Purujit at Kuntibhoja—kapwa mga tiyuhin sa ina ni Savyasācī Arjuna—na waring nagpapaalala sa bigkis ng pagkakamag-anak na nag-uugnay pa rin, kahit pinipilit ng digmaan ang mga kamag-anak na tumindig sa gitna ng magkasalungat na tungkulin.

Verse 23

संग्रामनिर्जिताँललोकान्‌ गमितौ द्रोणसायकै: । पुरुजित्‌ और कुन्तिभोज दोनों सव्यसाची अर्जुनके मामा थे। द्रोणाचार्यके सायकोंने उन्हें भी उन लोकोंमें पहुँचा दिया, जो संग्राममें मारे जानेवाले वीरोंको प्राप्त होते हैं || २२ ई || अभिभू: काशिराजश्व काशिकैर्बहुभिवृत:

Sinabi ni Sañjaya: Sina Purujit at Kuntibhoja—kapwa tiyo sa ina ni Arjuna, ang mamamanang nakapapana gamit ang dalawang kamay—ay ipinadala ng mga palaso ni Droṇa sa mga daigdig na tinatamo ng mga bayani na bumabagsak sa labanan. Gayundin, si Abhibhū at ang hari ng Kāśī, na napaliligiran ng maraming mandirigmang Kāśika, ay binanggit sa nagpapatuloy na salaysay ng paglipol sa larangan—kung saan kinikilala ang tapang, ngunit ang pagkakamag-anak at tungkulin ay pinupunit ng digmaan.

Verse 24

अमितौजा युधामन्युरुत्तमौजाश्न वीर्यवान्‌,निहत्य शतश: शूरानस्मदीयैर्निपातिता: । अमितौजा, युधामन्यु तथा पराक्रमी उत्तमौजा ये सैकड़ों शूरवीरोंका संहार करके हमारे सैनिकोंद्वारा मारे गये

Sinabi ni Sañjaya: Ang makapangyarihang si Amitaujā, si Yudhāmanyu, at ang matapang na si Uttamaujā—matapos pumatay ng daan-daang mandirigma—ay sila man ay pinabagsak ng aming mga kawal. Kaya’t maging ang dakilang giting sa digmaan ay may hangganan sa gitna ng walang tigil na gantihan ng pagdanak ng dugo.

Verse 25

मित्रवर्मा च पाउ्चाल्य: क्षत्रधर्मा च भारत

Sinabi ni Sañjaya: “Si Mitravarmā, ang mandirigmang Pāñcāla, at si Kṣatradharmā rin—O Bhārata—(ay naroon).” Ipinagpapatuloy ng taludtod ang talaan ng mga pangalan sa digmaan, na itinatampok ang mga kṣatriya na ang pagkakakilanlan ay nakatali sa tungkuling mandirigma (kṣatra-dharma) sa naglalatang na labanan.

Verse 26

शिखण्डितनयो युद्धे क्षत्रदेवो युधां पति:

Sinabi ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, ang anak ni Śikhaṇḍī—na wari’y isang diyos sa hanay ng mga mandirigma—ay lumantad bilang panginoon ng sagupaan.”

Verse 27

सुचित्रश्नित्रवर्मा च पितापुत्रो महारथौ

Sinabi ni Sañjaya: “Si Sucitra at si Mitravarmā rin—ama at anak—kapwa mga mahāratha, dakilang mandirigmang karwahe.” Ipinagpapatuloy ng taludtod ang talaan sa larangan, na ipinakikitang maging ang buong angkan ay nahihila sa digmaan, kung saan ang minanang katapatan at tungkuling mandirigma ay nagbubuklod sa mga pamilya sa iisang panganib.

Verse 28

वार्द्धक्षेमिर्महाराज समुद्र इव पर्वणि

Sinabi ni Sañjaya: “O dakilang hari, si Vārddhakṣemi ay umapaw na parang karagatan sa pagtaas ng tubig sa kabilugan ng buwan,” na nagpapahiwatig ng biglang pagsiklab ng lakas at tiwala sa gitna ng pabagu-bagong kapalaran ng digmaan.

Verse 29

सेनाविन्दुसुतः श्रेष्ठ: शात्रवान्‌ प्रहरन्‌ युधि

Sinabi ni Sañjaya: Sa kasagsagan ng labanan, ang dakilang anak ni Senāvindu ay humampas sa kanyang mga kaaway, itinutulak ang sagupaan sa matatag na sigasig-mandirigma—larawan ng kagitingan na, sa balangkas ng dharma ng Mahābhārata, nagpapahiwatig ding ang tapang sa digmaan ay napupuri kahit nagsisilbi ito sa malagim na makina ng digmaang magkakamag-anak.

Verse 30

धृष्टकेतुर्महाराज चेदीनां प्रवरो रथ:

Sinabi ni Sañjaya: “O dakilang hari, si Dhṛṣṭaketu—ang pinakamarangal sa mga mandirigmang Cedi—ay isang bantog na mandirigmang nakasakay sa karwaheng pandigma (ratha).”

Verse 31

तथा सत्यधृतिर्वीर: कृत्वा कदनमाहवे

Sinabi ni Sañjaya: “Kaya nga, ang bayaning si Satyadhṛti, matapos magdulot ng malaking patayan sa labanan, ay lumantad bilang isang mandirigmang kinatatakutan—larawan ng kagitingan at mabagsik na paninindigan sa ilalim ng bigat-moral ng digmaan.”

Verse 32

सेनाबिन्दु: कुरुश्रेष्ठ कृत्वा कदनमाहवे,कुरुश्रेष्ठ! सेनाविन्दु भी युद्धमें शत्रुओंका संहार करके कालके गालमें चला गया। शिशुपालका पुत्र राजा सुकेतु भी युद्धमें शत्रुसैनिकोंका वध करके स्वयं भी द्रोणाचार्यके हाथसे मारा गया

Sinabi ni Sañjaya: “O pinakamainam sa mga Kuru, si Senābindu, matapos magdulot ng malaking patayan sa labanan, ay napasok sa mga panga ni Kāla (Panahon/Kamatayan). At si Haring Suketu, anak ni Śiśupāla, matapos pumatay ng mga kawal ng kaaway sa sagupaan, ay napatay rin sa kamay ni Droṇācārya. Ipinakikita ng talatang ito ang malagim na gantihan ng digmaan: ang kagitingan ay nagdadala ng pagwasak, ngunit sa huli maging ang makapangyarihan ay inaangkin ng di-matatakasang Panahon.”

Verse 33

पुत्रस्तु शिशुपालस्य सुकेतु: पृथिवीपति: । निहत्य शात्रवान्‌ संख्ये द्रोणेन निहतो युधि,कुरुश्रेष्ठ! सेनाविन्दु भी युद्धमें शत्रुओंका संहार करके कालके गालमें चला गया। शिशुपालका पुत्र राजा सुकेतु भी युद्धमें शत्रुसैनिकोंका वध करके स्वयं भी द्रोणाचार्यके हाथसे मारा गया

Wika ni Sañjaya: O pinakamainam sa mga Kuru! Si Suketu, anak ni Śiśupāla—isang hari—matapos pumatay ng maraming kaaway sa siksik na labanan, ay siya ring napatumba sa digmaan sa kamay ni Droṇa. Kaya’t maging ang matapang na pinunong tumutupad sa dharma ng mandirigma sa marahas na pakikipaglaban ay sumasapit sa walang kinikilingang wakas na hatid ng digmaan—doon nagtatagpo ang giting at tadhana, at dumarating ang kamatayan nang hindi tumitingin sa angkan.

Verse 34

तथा सत्यधूृतिर्वीरो मदिराश्चश्न वीर्यवान्‌ सूर्यदत्तश्न विक्रान्तो निहतो द्रोणसायकै:,इसी प्रकार वीर सत्यधृति, पराक्रमी मदिराश्व और बल-विक्रमशाली सूर्यदत्त भी द्रोणाचार्यके बाणोंसे मारे गये हैं

Wika ni Sañjaya: Gayundin, ang bayaning si Satyadhṛti, ang magiting na Madirāśva, at ang makapangyarihan at mapangahas na Sūryadatta ay napatay sa mga palaso ni Droṇa. Ipinakikita ng salaysay ang madilim na kawalang-kinikilingan ng digmaan: kahit ang mga mandirigmang bantog, sa kabila ng tapang at husay, ay bumabagsak kapag hinarap ang higit na galing at tadhana sa larangan—paalaala sa mabigat na halagang moral ng digmaan at sa pagkamarupok ng kapangyarihang makamundo.

Verse 35

श्रेणिमांश्न महाराज युध्यमान: पराक्रमी | कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम्‌,महाराज! पराक्रमपूर्वक युद्ध करनेवाले श्रेणिमानने युद्धमें दुष्कर कर्म करके यमलोकके मार्गका आश्रय लिया है

Wika ni Sañjaya: O dakilang hari! Ang magiting na Śreṇimān, na lumalaban nang may kabayanihan, ay nakagawa ng isang gawang napakahirap sa digmaan at pagkaraan ay nagtungo sa tahanan ni Vaivasvata (Yama). Ipinakikita ng ulat ang mabagsik na “moral na paniningil” ng digmaan: maging ang matapang na tagumpay sa larangan ay humahantong sa kamatayan, paalaala na ang luwalhating pandigma ay di maihihiwalay sa pagkamatay at sa bunga ng marahas na tungkulin.

Verse 36

तथैव युधि विक्रान्तो मागध: परमास्त्रवित्‌ भीष्मेण निहतो राजउ्शेतेड्द्य परवीरहा,राजन! इसी प्रकार शत्रुवीरोंका संहार करनेवाला और उत्तम अस्त्रोंका ज्ञाता पराक्रमी मागध वीर भी भीष्मजीके हाथसे मारा जाकर आज रणभूमिमें सो रहा है

Wika ni Sañjaya: “Gayundin, O Hari, ang magiting na mandirigmang Magadha—mamumuksa ng mga bayani ng kaaway at bihasa sa pinakadakilang mga sandata—ay napatay sa kamay ni Bhīṣma, at ngayo’y nakahandusay sa larangan ng digmaan.”

Verse 37

विराटपुत्र: शड्खस्तु उत्तरश्न महारथ: । कुर्वन्तौ सुमहत्‌ कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम्‌,राजा विराटके पुत्र शंख और महारथी उत्तर ये दोनों युद्धमें महान्‌ कर्म करके यमलोकमें जा पहुँचे हैं

Wika ni Sañjaya: Si Śaṅkha, anak ni Virāṭa, at si Uttara na dakilang mandirigmang karwahe—matapos gumawa ng mga dakilang gawa sa labanan—ay nagtungo sa tahanan ni Vaivasvata (Yama). Ipinakikita ng taludtod ang mahinahong aral ng Mahābhārata tungkol sa digmaan: natutupad man ang tapang at tungkulin, ang bunga ng larangan ay kamatayan, at maging ang mga bantog na mandirigma ay dinadala sa kaharian ni Yama.

Verse 38

वसुदानश्च कदनं कुर्वाणो$तीव संयुगे | भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्‌,वसुदान भी युद्धस्थलमें बड़ा भारी संहार मचा रहा था। परंतु भरद्वाजनन्दन द्रोणने पराक्रम करके उसे यमलोक पहुँचा दिया

Sinabi ni Sañjaya: Si Vasudāna, na nagdudulot ng mabangis na paglipol sa gitna ng labanan, ay hinarap ng kagitingan ng anak ni Bhāradvāja (Droṇa); sa mapagpasiyang lakas, siya’y ipinadala sa tahanan ni Yama.

Verse 39

(पाण्ड्यराजश्च विक्रान्तो बलवान्‌ बाहुशालिना | अश्वत्थाम्ना हतस्तत्र गमितो वै यमक्षयम्‌ ।।) अपने बाहुबलसे सुशोभित होनेवाले अश्व॒त्थामाने बलवान्‌ एवं पराक्रमी पाण्ड्यराजको मारकर यमलोक पहुँचा दिया । एते चान्ये च बहव: पाण्डवानां महारथा: । हता द्रोणेन विक्रम्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि,ये तथा और भी बहुत-से पाण्डव महारथी, जिनके बारेमें आप मुझसे पूछ रहे थे, द्रोणाचार्यके द्वारा बलपूर्वक मार डाले गये

Sinabi ni Sañjaya: Doon, ang matapang at makapangyarihang hari ng Pāṇḍya ay napatay ni Aśvatthāman, na bantog sa lakas ng kanyang mga bisig, at ipinadala sa tahanan ni Yama. At marami pang ibang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ng mga Pāṇḍava—yaong itinatanong mo sa akin—ay pinaslang din ni Droṇa sa digmaan sa pamamagitan ng lakas.

Verse 96

दौ:शासनिर्महाराज सौभद्रं हतवान्‌ रणे । महाराज! क्षत्रिय-धर्ममें तत्पर रहनेवाला वीर सुभद्राकुमार अभिमन्यु रथहीन कर दिया गया था, उस अवस्थामें दुःशासनके पुत्रने उसे रणभूमिमें मारा था

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang anak ni Duhśāsana ang pumatay kay Saubhadra sa labanan. Bagaman si Abhimanyu—ang bayaning anak ni Subhadrā—ay matatag sa kṣatriya-dharma, siya’y naalisan ng karwahe; at sa gayong kalagayang walang magawa, pinaslang siya ng anak ni Duhśāsana sa mismong larangan ng digmaan.

Verse 126

दुःशासनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्‌ | अस्त्र-विद्याके विशेषज्ञ रणदुर्मद महाथनुर्धर बृहन्तको दुःशासनने बलपूर्वक यमलोक पहुँचाया था

Sinabi ni Sañjaya: Sa pagdaig sa kanya sa pamamagitan ng lakas, ipinadala siya ni Duhśāsana sa tahanan ni Yama. Si Bṛhantaka—makapangyarihang mamamana, dalubhasa sa agham ng mga sandata at nalalasing sa init ng digmaan—ay itinulak ni Duhśāsana tungo sa daigdig ng kamatayan.

Verse 133

पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन युधि पातितौ । युद्धमें उनन्‍्मत्त होकर जूझनेवाले राजा मणिमान्‌ और दण्डधार मित्रोंके लिये पराक्रम दिखाते थे। उन दोनोंको द्रोणाचार्यने युद्धमें मार गिराया है

Sinabi ni Sañjaya: “Ang dalawang iyon, na nagbubuhos ng tapang alang-alang sa kanilang mga kaibigan, ay ibinagsak ni Droṇa sa digmaan.” Sina Haring Maṇimān at Daṇḍadhāra, na nakikipaglaban na tila nalalasing sa labanan, ay pinatay ni Droṇa sa larangan ng digmaan.

Verse 143

भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्‌ । सेनासहित भोजराज महारथी अंशुमानको भरद्वाजनन्दन द्रोणने पराक्रम करके यमलोक पहुँचाया है

Wika ni Sañjaya: Nang mapanaig ng tapang ng anak ni Bhāradvāja (si Droṇa), ang haring Bhoja na si Aṁśumānaka—isang bantog na maharathi—ay ipinadala sa tahanan ni Yama, kasama ang kanyang mga kawal.

Verse 153

समुद्रसेनेन बलाद्‌ गमितो यमसादनम्‌ | भारत! समुद्रतटवर्ती राज्यके अधिपति चित्रसेन अपने पुत्रके साथ युद्धमें आकर समुद्रसेनके द्वारा बलपूर्वक यमलोक भेज दिया गया

Wika ni Sañjaya: O Bharata, ang haring baybayin na si Chitrasena, na dumating sa digmaan kasama ang kanyang anak, ay dinaig ni Samudrasena at sapilitang ipinadala sa tahanan ni Yama.

Verse 163

अश्वत्थाम्ना विकर्णेन गमितो यमसादनम्‌ | समुद्रतटटवासी नील और पराक्रमी व्याप्रदत्त--इन दोनोंको क्रमश: अश्वत्थामा और विकर्णने यमलोक पहुँचा दिया

Wika ni Sañjaya: Sa kamay ni Aśvatthāmā at ni Vikarṇa, siya’y ipinadala sa tahanan ni Yama—napaslang sa labanan. Si Nīla na taga-baybayin at ang magiting na si Vyāpradatta—ang dalawang ito’y sunod-sunod na ipinadala sa Yamaloka nina Aśvatthāmā at Vikarṇa.

Verse 173

चित्रमार्गेण विक्रम्य विकर्णेन हतो मृथे । विचित्र युद्ध करनेवाले चित्रायुध समरमें विचित्र रीतिसे पराक्रम करते हुए कौरव- सेनाका महान्‌ संहार करके अन्तमें विकर्णके हाथसे मारे गये

Wika ni Sañjaya: Sumulong siya na may kapansin-pansing, di-karaniwang paraan ng pakikipaglaban, at nagpakita ng pambihirang tapang sa larangan. Matapos magdulot ng malaking paglipol sa hukbo ng mga Kaurava sa pamamagitan ng kanyang kakaibang galing sa digmaan, sa huli’y napatay siya sa gitna ng sagupaan sa kamay ni Vikarṇa.

Verse 183

कैकेयेन च विक्रम्य भ्रात्रा भ्राता निपातित: । केकयदेशीय योद्धाओंसे घिरे हुए भीमके समान पराक्रमी केकयराजकुमारको उन्हींके भाई दूसरे केकयराजकुमारने बलपूर्वक मार गिराया

Wika ni Sañjaya: Sa paglusob na may lakas, isang kapatid na Kaikeya ang nagpabagsak sa sarili niyang kapatid. Bagaman ang prinsipe ng Kaikeya ay ubod ng tapang—gaya ni Bhīma kahit napaliligiran ng mga mandirigmang Kekaya—siya’y napabagsak pa rin ng lakas ng sarili niyang kapatid.

Verse 216

कृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम्‌ । प्रजानाथ! और भी बहुत-से पराक्रमी नरेश आपकी सेनाका सामना करते हुए दुष्कर पराक्रम करके यमलोकमें जा पहुँचे हैं

Wika ni Sañjaya: “Matapos gumanap ng mga gawang hindi madaling maisakatuparan, maraming makapangyarihang hari ang naparoon sa tahanan ni Vaivasvata (Yama). O panginoon ng mga tao! Marami pang ibang matatapang na pinuno, sa pagharap sa iyong hukbo, ay nagpakita ng mabigat na kabayanihan at nakarating sa kaharian ni Yama.”

Verse 236

वसुदानस्य पुत्रेण न्यासितो देहमाहवे । काशिराज अभिभेू बहुतेरे काशीनिवासी योद्धाओंसे घिरे हुए थे। वसुदानके पुत्रने युद्धस्थलमें उनसे उनके शरीरका परित्याग करवा दिया

Wika ni Sañjaya: “Napapaligiran ng maraming mandirigma mula sa Kāśī at nabibigatan sa siksik ng labanan, ang hari ng Kāśī ay pinapangyaring iwan ang kanyang katawan sa larangan ng digmaan ng anak ni Vasudāna.”

Verse 263

लक्ष्मणेन हतो राजंस्तव पौत्रेण भारत । भरतवंशी नरेश! आपके पौजत्र लक्ष्मणने युद्धमें योद्धाओंके स्वामी क्षत्रदेवको, जो शिखण्डीका पुत्र था, मार डाला

Wika ni Sañjaya: “O Hari, o supling ni Bharata, ang iyong apo na si Lakṣmaṇa ay nakapatay sa labanan sa panginoon ng mga mandirigma na si Kṣatradeva—ang anak ni Śikhaṇḍī.”

Verse 286

आयुधक्षयमासाद्य प्रशान्तिं परमां गत: । महाराज! जैसे पूर्णिमाके दिन समुद्र उमड़ पड़ता है, उसी प्रकार वृद्धक्षेमका पुत्र भी युद्धमें उद्धत हो उठा था, परंतु उसके सारे अस्त्र-शस्त्र नष्ट हो गये थे, इसलिये वह प्राणशून्य हो सदाके लिये परम शान्त हो गया

Wika ni Sañjaya: “O dakilang Hari, nang maabot niya ang pagkaubos ng kanyang mga sandata, pumasok siya sa sukdulang katahimikan. Gaya ng dagat na umaalon sa araw ng kabilugan ng buwan, gayon din sumiklab sa labanan ang anak ni Vṛddhakṣema sa marahas na sigla; ngunit nang mawasak ang lahat niyang palaso at sandata, nawalan siya ng buhay at pumasok sa walang-hanggang, pinakamataas na kapayapaan.”

Verse 296

बाह्विकेन महाराज कौरवेन्द्रेण पातित: । राजाधिराज! सेनाविन्‍्दुका श्रेष्ठ पुत्र रणभूमिमें शत्रुओंपर प्रहार कर रहा था। उस समय कौरवेन्द्र बाह्नीकने उसे मार गिराया

Wika ni Sañjaya: “O Hari, ang mandirigmang iyon—ang pinakadakilang anak ni Senāvinduka—ay humahampas sa mga kaaway sa larangan ng digmaan. Sa sandaling iyon, ibinagsak siya ng panginoon ng Kuru na si Bāhlīka at pinaslang sa labanan.”

Verse 306

कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम्‌ । महाराज! चेदिदेशका श्रेष्ठ रथी धृष्टकेतु भी युद्धमें दुष्कर कर्म करके यमलोकका पथिक हो गया

Wika ni Sanjaya: O dakilang hari, si Dhṛṣṭaketu—isang natatanging mandirigmang karwahe—matapos maisagawa ang isang gawang hindi madaling gawin, at matapos magsakatuparan ng isang mabigat na gawa sa digmaan, ay nagtungo sa tahanan ni Vaivasvata (Yama).

Verse 316

पाण्डवार्थे पराक्रान्तो गमितो यमसादनम्‌ । पाण्डवोंके लिये पराक्रम प्रकट करनेवाले वीर सत्यधृतिने भी रणभूमिमें शत्रुओंका संहार करके यमलोककी राह ली

Wika ni Sanjaya: Alang-alang sa mga Pāṇḍava, matapos ipamalas ang kanyang kagitingan at lipulin ang mga kaaway sa larangan ng digmaan, ang mandirigmang si Satyadhṛti ay naihatid sa tahanan ni Yama—at tinahak ang landas ng kamatayan.

Verse 2536

द्रोणेन परमेष्वासौ गमितौ यमसादनम्‌ । भारत! पांचालयोद्धा मित्रवर्मा और क्षत्रधर्मा महाधनुर्धर थे। उन्हें भी द्रोणाचार्यने यमलोक पहुँचा दिया

Wika ni Sanjaya: O Bhārata, si Droṇa—ang sukdulang mamamana—ang nagpadala sa kanila sa tahanan ni Yama. Ang mandirigmang Pāñcāla na si Mitravarmā—matatag sa kṣatriya-dharma at makapangyarihang tagapagdala ng dakilang busog—ay gayundin ipinadala ni Droṇācārya sa daigdig ni Yama.

Verse 2736

प्रचरन्तौ महावीरौ द्रोणेन निहतौ रणे । सुचित्र और चित्रवर्मा ये दो महावीर महारथी परस्पर पिता-पुत्र थे। रणभूमिमें विचरते हुए इन दोनोंको द्रोणाचार्यने मार डाला

Wika ni Sanjaya: Habang ang dalawang dakilang bayani ay naglilibot sa larangan ng digmaan, sila’y napatay sa labanan ni Droṇa. Sina Sucitra at Citravarmā—dalawang makapangyarihang mahāratha na mag-amang magkaugnay—ay pinabagsak ni Droṇācārya habang sila’y kumikilos sa gitna ng digmaan.