Adhyaya 52

Verse 1

/ अपन क्राा बा अर: त्रिपञज्चाशत्तमो<्ध्याय: अर्जुनद्वारा दस हजार संशप्तक योद्धाओं और उनकी सेनाका संहार संजय उवाच वर्तमाने तथा युद्धे क्षत्रियाणां निमज्जने । गाण्डीवस्य महाघोष: श्रूयते युधि मारिष,संजय कहते हैं--आर्य! जब क्षत्रियोंका संहार करनेवाला वह भयानक युद्ध चल रहा था, उसी समय दूसरी ओर बड़े जोर-जोरसे गाण्डीव धनुषकी टंकार सुनायी देती थी

Sinabi ni Sañjaya: “O marangal! Habang nagngangalit ang kakila-kilabot na labanan—na lumulunod sa paglipol ng mga kṣatriya—sa kabilang panig ng larangan ay narinig ang malakas at umuugong na pagpitik ng Gāṇḍīva.”

Verse 2

संशप्तकानां कदनमकरोद्‌ यत्र पाण्डव: | कोसलानां तथा राजन्‌ नारायणबलस्य च,राजन! वहाँ पाण्डुनन्दन अर्जुन संशप्तकोंका, कोसलदेशीय योद्धाओंका तथा नारायणी-सेनाका संहार कर रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: “O hari! Doon—sa bahaging iyon ng larangan—si Arjuna, anak ni Pāṇḍu, ay nagsasagawa ng marahas na paglipol sa mga Saṁśaptaka, gayundin sa mga mandirigma ng Kosala at sa hukbong Nārāyaṇī.”

Verse 3

संशप्तकास्तु समरे शरवृष्टी: समन्ततः । अपातयन्‌ पार्थमूर्थश्नि जयगृद्धा: प्रमन्‍्यव:,समरांगणमें विजयकी इच्छा रखनेवाले संशप्तकोंने अत्यन्त कुपित होकर अर्जुनके मस्तकपर चारों ओरसे बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ang mga Saṁśaptaka—nag-aalab sa matinding poot at uhaw sa tagumpay—ay nagsimulang magpaulan ng mga palaso kay Arjuna mula sa lahat ng panig, tumatama pataas hanggang sa kanyang ulo.

Verse 4

ता वृष्टी: सहसा राजंस्तरसा धारयनू्‌ प्रभु: । व्यगाहत रणे पार्थो विनिघ्नन्‌ रथिनां वरान्‌,राजन्‌! उस बाण-वर्षाको सहसा वेगपूर्वक सहते और श्रेष्ठ रथियोंका संहार करते हुए शक्तिशाली अर्जुन रणभूमिमें विचरने लगे

Wika ni Sañjaya: O Hari, buong lakas na tiniis ni Pārtha (Arjuna) ang biglaang buhos ng mga palaso, at saka sumuong sa gitna ng digmaan, pinabagsak ang mga pangunahing mandirigmang nasa karwahe.

Verse 5

विगाहा[ तद्‌ रथानीकं॑ कड्कपत्रै: शिलाशितै: । आससाद ततः पार्थ: सुशर्माणं वरायुधम्‌,सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए कंकपत्रयुक्त बाणोंद्वारा प्रहार करते हुए कुन्तीपुत्र अर्जुन रथियोंकी सेनामें घुसकर श्रेष्ठ आयुध धारण करनेवाले सुशमके पास जा पहुँचे

Wika ni Sañjaya: Paglusob sa siksik na hanay ng mga karwaheng pandigma, si Arjuna—anak ni Kuntī—ay humampas ng mga palasong matalas, pinakinis sa bato at may balahibo, at saka lumapit kay Suśarmā, ang may tangan ng mahuhusay na sandata.

Verse 6

स तस्य शरवर्षाणि ववर्ष रथिनां वर: | तथा संशप्तकाश्रैव पार्थ बाणै: समार्पयन्‌

Wika ni Sañjaya: Ang pangunahing mandirigmang nasa karwahe ay nagpaagos ng mga palaso sa kanya; at kasabay nito, si Arjuna rin ay tumama sa mga Saṁśaptaka sa pamamagitan ng sarili niyang mga palaso, pinipiga ang labanan sa lahat ng panig sa walang humpay na husay.

Verse 7

रथियोंमें श्रेष्ठ सुशर्मा उनके ऊपर बाणोंकी वर्षा करने लगा तथा अन्य संशप्तकोंने भी अर्जुनको अनेक बाण मारे ।। सुशर्मा तु ततः पार्थ विद्ध्वा दशभिराशुगै: । जनार्दनं त्रिभिर्बाणैरहनद्‌ दक्षिणे भुजे,सुशर्माने दस बाणोंसे अर्जुनको घायल करके श्रीकृष्णकी दाहिनी भुजापर तीन बाण मारे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Suśarmā, ang pinakadakila sa mga mandirigmang nasa karwahe, ay tumama kay Pārtha (Arjuna) ng sampung mabilis na palaso; at sa tatlong palaso, sinugatan din niya si Janārdana (Kṛṣṇa) sa kanang bisig.

Verse 8

ततो<5परेण भल्लेन केतुं विव्याध मारिष । स वानरवरो राजन्‌ विश्वकर्मकृतो महान्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa isa pang palasong may malapad na ulo, tinuhog niya ang watawat. O kagalang-galang! Ang pinakadakilang sagisag na unggoy—dakila at nilikha ni Viśvakarman—ay nanatiling nakatindig bilang makapangyarihang tanda ng maharlikang kagitingan, kahit sa gitna ng dahas ng digmaan.

Verse 9

कपेस्तु निनदं श्रुत्वा संत्रस्‍स्ता तव वाहिनी

Wika ni Sañjaya: Nang marinig ang kulog na ungol ni Hanumān, ang iyong hukbo ay sinakmal ng takot—isang masamang palatandaan ng pagyanig ng loob sa harap ng matuwid na poot ng labanan.

Verse 10

भयं विपुलमाधाय निश्चेष्ठा समपद्यत । वानरकी वह गर्जना सुनकर आपकी सेना संत्रस्त हो उठी और मनमें महान्‌ भय लेकर निश्चेष्ट हो गयी ।। ततः सा शुशुभे सेना निश्चेष्ठावस्थिता नूप

Wika ni Sañjaya: Nang marinig ang dumadagundong na ungol na tila sa unggoy, nayanig ang iyong hukbo at, sinakmal ng napakalaking takot, ay nanatiling hindi makakilos. Pagkaraan, ang pangkat na iyon—nakatindig sa kawalang-magawa—ay lalong naging kapansin-pansin; sapagkat ang kanilang katahimikan ang naghayag na ang takot ay kayang magpamanhid kahit sa isang makapangyarihang lakas sa gitna ng digmaan.

Verse 11

प्रतिलभ्य तत: संज्ञां योधास्ते कुरुसत्तम

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, nang sila’y muling magkamalay, ang mga mandirigmang iyon—o pinakamahusay sa mga Kuru—ay nagbalik sa ulirat sa gitna ng kaguluhan ng labanan.

Verse 12

परिवद्रुस्तत: सर्वे पाण्डवस्य महारथम्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, silang lahat ay kumilos nang balisa, umiikot sa dakilang mandirigmang-karwahe ng mga Pāṇḍava—larawan ng tensiyong pag-igting ng digmaan, kung saan ang sama-samang diin at galaw ng taktika ay nagtatagpo sa iisang kakila-kilabot na kampeon.

Verse 13

ते हयान्‌ रथचक्रे च रथेषां चापि मारिष

Sinabi ni Sañjaya: “At ang mga kabayong iyon, ang mga gulong ng karwahe, at maging ang mismong mga karwahe, O kagalang-galang—” (ipinagpapatuloy niya ang paglalarawan sa mga kasangkapan sa digmaan sa larangan at sa kalagayan ng mga ito, na binibigyang-diin na ang mga sandatang dapat sana’y magtaguyod sa dharma ng hari sa labanan ay siya ring nadudurog sa walang humpay na sagupaan).

Verse 14

निग्रहीतुमुपाक्रामन्‌ क्रोधाविष्टा: समन्तत: । माननीय नरेश! क्रोधमें भरे हुए संशप्तकोंने सब ओरसे आक्रमण करके अर्जुनके रथके घोड़ों, दोनों पहियों तथा ईषादण्डको भी पकड़ना आरम्भ किया ।। निगृहा तं रथं तस्य योधास्ते तु सहस्रश:

Sinabi ni Sañjaya: Sa tindi ng poot, sumugod sila mula sa lahat ng panig upang siya’y dakpin at pigilan. Ang mga mandirigmang iyon, libo-libo, ay sumiksik sa paligid ng karwahe niya, pilit itong hinahadlangan—sinisikap agawin ang galaw at pamamahala—upang mapigil ang pagsulong ni Arjuna sa lakas at galit.

Verse 15

निगृहा बलवत्‌ सर्वे सिंहनादमथानदन्‌ । इस प्रकार वे सब हजारों योद्धा रथको जबरदस्ती पकड़कर सिंहनाद करने लगे || १४ हे || अपरे जगहुश्वैव केशवस्य महाभुजी

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, silang lahat, sa marahas na pagpigil, ay umalingawngaw sa sigaw na tila ungol ng leon. Ang iba nama’y sumigaw rin sa pagpupuri kay Keśava na makapangyarihan ang bisig—kaya’t ang larangan ng digmaan ay napuno ng mga hiyaw ng tagumpay at ng mabangis na pasyang lumaban nang hindi uurong.

Verse 16

केशवस्तु ततो बाहू विधुन्चन्‌ रणमूर्थनि

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Keśava, na nakatindig sa pinakaharap ng labanan, ay iniling ang kanyang mga bisig—isang mariing hudyat ng kahandaan at paninindigan, tanda ng matatag na pagpanig sa dharma sa gitna ng bigat ng digmaan.

Verse 17

ततः क्रुद्धों रणे पार्थ: संवृतस्तैर्महारथै:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sa gitna ng labanan, si Pārtha (Arjuna), na nag-aalab sa galit, ay natagpuang napaliligiran sa lahat ng panig ng mga dakilang mandirigmang-karwahe—larawan ng makatarungang mandirigma na dinidiinan ng mabigat na puwersa, kung saan ang paninindigan at pagpipigil-sa-sarili ay sinusubok sa gitna ng karahasan ng digmaan.

Verse 18

रथारूढांस्तु सुबहून्‌ पदातींश्वाप्पपातयत्‌,उन्होंने अपने रथपर चढ़े हुए बहुत-से पैदल सैनिकोंको धक्के देकर नीचे गिरा दिया और आस-पास खड़े हुए संशप्तक-योद्धाओंको निकटसे युद्ध करनेमें उपयोगी बाणोंद्वारा ढक दिया एवं समरांगणमें भगवान्‌ श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा--

Noon, itinulak niya pabagsak ang napakaraming kawal na naglalakad na umaakyat sa karwahe, at sila’y nalugmok sa lupa; at ang mga mandirigmang Saṁśaptaka na nakatindig sa paligid ay tinakpan niya ng ulang-palaso na angkop sa sagupaan sa malapitan. Pagkaraan, sa gitna ng larangan ng digmaan, hinarap niya si Keśava (Śrī Kṛṣṇa) at nagsalita nang ganito—

Verse 19

आनमन्नांश्व तथा योधान्‌ शरैरासन्नयोधिभि: । छादयामास समरे केशवं चेदमब्रवीत्‌,उन्होंने अपने रथपर चढ़े हुए बहुत-से पैदल सैनिकोंको धक्के देकर नीचे गिरा दिया और आस-पास खड़े हुए संशप्तक-योद्धाओंको निकटसे युद्ध करनेमें उपयोगी बाणोंद्वारा ढक दिया एवं समरांगणमें भगवान्‌ श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा--

Sinabi ni Sañjaya: Sa kasagsagan ng labanan, pinabagsak niya maging ang mga kabayo at mga mandirigma sa pamamagitan ng mga palasong angkop sa sagupaan sa malapitan; at binuhusan niya ng ulang-palaso ang mga mandirigmang nasa paligid. Pagkatapos, sa larangan ng digmaan, sinabi niya kay Keśava (Śrī Kṛṣṇa) ang mga salitang ito—

Verse 20

पश्य कृष्ण महाबाहो संशप्तकगणान्‌ बहून्‌ । कुर्वाणान्‌ दारुणं कर्म वध्यमानान्‌ सहस्रश:,“महाबाहु श्रीकृष्ण! देखिये, ये क्रूरतापूर्ण कर्म करनेवाले बहुसंख्यक संशप्तक योद्धा किस प्रकार सहस्रोंकी संख्यामें मारे जा रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: «Masdan, O Kṛṣṇa na makapangyarihan ang bisig—ang napakaraming pangkat ng mga Saṁśaptaka. Bagama’t gumagawa sila ng mabagsik at malupit na gawain, sila’y pinapatay nang libu-libo.»

Verse 21

रथबन्धमिमं घोर पृथिव्यां नास्ति कश्नन । यः सहेत पुमॉल्लोके मदन्यो यदुपुजड्गव,“यदुपुंगव! जगत्‌में इस भूतलपर मेरे सिवा दूसरा कोई ऐसा पुरुष नहीं है, जो इस भयानक रथबन्ध (रथकी पकड़ अथवा रथोंके घेरे)-का सामना कर सके”

Sinabi ni Sañjaya: «O pinakadakila sa angkan ng Yadu, sa ibabaw ng lupa’y wala nang ibang lalaking makatatagal sa kakila-kilabot na ‘ratha-bandha’ na ito—ang mahigpit na pagkakahawak at pag-ikid ng mga karwahe—maliban sa akin.»

Verse 22

इत्येवमुक्त्वा बीभत्सुर्देवदत्तमथाधमत्‌ | पाज्चजन्यं च कृष्णो5पि पूरयजन्निव रोदसी,ऐसा कहकर अर्जुनने देवदत्त नामक शंख बजाया। फिर भगवान्‌ श्रीकृष्णने भी पृथ्वी और आकाशको गुँजाते हुए-से पांचजन्य नामक शंखकी ध्वनि फैलायी

Sinabi ni Sañjaya: Pagkasabi nito, hinipan ni Arjuna (Bībhatsu) ang kaniyang kabibe na tinatawag na Devadatta. Pagkaraan, hinipan din ni Kṛṣṇa ang kabibeng Pāñcajanya, na wari’y pinupuno ng alingawngaw ang lupa at langit.

Verse 23

तं तु शड्खस्वनं श्रुत्वा संशप्तकवरूथिनी । संचचाल महाराज वित्रस्ता चाद्रवद्‌ भूशम्‌,महाराज! उस शंखनादको सुनकर संशप्तकोंकी सेना काँप उठी और भयभीत होकर जोर-जोरसे भागने लगी

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang marinig nila ang malakas na tunog ng kabibe, nayanig ang hanay-pandigma ng mga Saṃśaptaka; sinaklot ng takot, nagkawatak-watak ang kanilang ayos at tumakas nang ubod ng bilis.

Verse 24

पादबन्धं ततश्षक्रे पाण्डव: परवीरहा । नागमस्त्रं महाराज सम्प्रकीर्य मुहुर्मुहु:,नरेश्वर! तदनन्तर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले पाण्डुनन्दन अर्जुनने बारंबार नागास्त्रका प्रयोग करके उन सबके पैर बाँध लिये

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, O Hari, si Arjuna na anak ni Pāṇḍu, mamumuksa ng mga bayani ng kaaway, ay paulit-ulit na nagpakawala ng Nāgāstra at iginapos ang kanilang mga paa.

Verse 25

ते बद्धा: पादबन्धेन पाण्डवेन महात्मना । निश्चेणठ क्षाभवन्‌ राजन्नश्मसारमया इव,राजन! उन महात्मा पाण्डुपुत्र अर्जुनके द्वारा पैर बाँध दिये जानेके कारण वे संशप्तक योद्धा लोहेके बने हुए पुतलोंके समान निश्चेष्ट हो गये

Wika ni Sañjaya: O Hari, ang mga mandirigmang iyon, nang maigapos ang kanilang mga paa ng dakilang-loob na Pāṇḍava, ay lubusang nanatiling hindi makakilos—na wari’y mga anyong hinubog sa bato at bakal.

Verse 26

निश्रैष्टांस्तु ततो योधानवधीत्‌ पाण्डुनन्दन: । यथेन्द्र: समरे दैत्यांस्तारकस्य वधे पुरा,फिर पूर्वकालमें इन्द्रने तारकासुरके वधके समय समरांगणमें जिस प्रकार दैत्योंका वध किया था, उसी प्रकार पाण्डुनन्दन अर्जुनने निश्रेष्ट हुए संशप्तक योद्धाओंका संहार आरम्भ किया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sinimulan ng anak ni Pāṇḍu na lipulin ang mga mandirigmang yaon na napaurong at napirmi—gaya ni Indra noong unang panahon sa digmaan, nang patayin si Tāraka at pinuksa ang mga asura.

Verse 27

ते वध्यमाना: समरे मुमुचुस्तं रथोत्तमम्‌ । आयुधानि च सर्वाणि विस्रष्टमुपचक्रमु:,समरांगणमें बाणोंकी मार पड़नेपर उन्होंने अर्जुनके उस उत्तम रथको छोड़ दिया और उनके ऊपर अपने समस्त अस्त्र-शस्त्रोंको छोड़नेका प्रयास किया

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, nang tamaan sila ng ulang ng mga palaso, iniwan nila ang maringal na karwaheng iyon at sinikap na ihagis at ipakawala ang lahat ng kanilang sandata laban kay Arjuna.

Verse 28

ते बद्धा: पादबन्धेन न शेकुश्रेष्टितुं नृप । ततस्तानवधीत्‌ पार्थ: शरै: संनतपर्वभि:,नरेश्वर! उस समय पैर बँधे होनेके कारण वे हिल भी न सके। तब अर्जुन झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा उनका वध करने लगे

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, dahil mahigpit na nakagapos ang kanilang mga paa, hindi man lamang sila makakilos. Pagkaraan, sinimulan ni Pārtha (Arjuna) na patayin sila sa pamamagitan ng mga palasong ang mga dugtungan ay nakabaluktot pababa.”

Verse 29

सर्वयोधा हि समरे भुजगैर्वेष्टिताभवन्‌ । यानुद्दिश्य रणे पार्थ: पादबन्धं चकार ह,रणभूमिमें कुन्तीकुमार अर्जुनने जिन-जिन योद्धाओंको लक्ष्य करके पादबन्धास्त्रका प्रयोग किया, वे समस्त योद्धा समरांगणमें नागोंद्वारा जकड़ लिये गये थे

Sinabi ni Sañjaya: “Sa labang iyon, ang lahat ng mandirigmang tinudla ni Pārtha (Arjuna), anak ni Kuntī, at ginamitan ng sandatang Pādabandha ay natagpuang mahigpit na nakagapos sa larangan—na wari’y pinilipit at sinikil ng mga ahas.”

Verse 30

तत:ः सुशर्मा राजेन्द्र गृहीतां वीक्ष्य वाहिनीम्‌ । सौपर्णमस्त्रं त्वरित: प्रादुश्चक्रे महारथ:,राजेन्द्र! महारथी सुशर्माने अपनी सेनाको नागोंद्वारा बँधी हुई देख तुरंत ही गारुडास्त्र प्रकट किया

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, O Hari, si Suśarmā—isang maharatha—nang makita ang kanyang hukbo na nasakmal at nakagapos na wari’y ng mga ahas, ay dagling inilantad ang sandatang Sauparṇa (Garuḍa).”

Verse 31

ततः सुपर्णा: सम्पेतुर्भक्षयन्तो भुजड़मान्‌ । ते वै विदुद्रुवुर्नागा दृष्टयवा तान्‌ खचरान्‌ नृूप,फिर तो गरुड पक्षी प्रकट होकर उन नागोंपर टूट पड़े और उन्हें खाने लगे। नरेश्वर! उन पक्षियोंको प्रकट हुआ देख वे सारे नाग भाग चले

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkatapos, dumagit ang mga Suparṇa (mga ibong Garuḍa), nilalapa ang mga ahas. Nang makita ang mga ibong yaon na lumilipad sa himpapawid, nagsitakas sa sindak ang mga nāga, O Hari.”

Verse 32

बभौ बल तद्विमुक्तं पादबन्धाद विशाम्पते । मेघवृन्दाद्‌ यथा मुक्तो भास्करस्तापयन्‌ प्रजा:,प्रजानाथ! जैसे सूर्यदेव मेघोंकी घटासे मुक्त होकर सारी प्रजाको ताप देते हुए प्रकाशित हो उठते हैं, उसी प्रकार पैरोंके बन्धनसे छुटकारा पाकर वह सारी सेना बड़ी शोभा पाने लगी

Sinabi ni Sañjaya: “O tagapangalaga ng mga tao, ang hukbong iyon, nang makawala sa pagkakagapos sa mga paa, ay nagningning sa ganda—gaya ng araw na nakalaya sa kumpol ng ulap at saka sumisiklab, pinaiinit ang sangkatauhan.”

Verse 33

विप्रमुक्तास्तु ते योधा: फाल्गुनस्य रथं प्रति । ससृजुर्बाणसंघांश्व॒ शस्त्रसंघांश्व॒ मारिष

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga mandirigmang iyon, ngayo’y malayang kumilos, ay nagpaulan ng siksik na bugso ng mga palaso at nagbagsak ng nagkakapatong na sandata patungo sa karwahe ni Phālguna (Arjuna), pinipiga ang labanan sa walang humpay na lakas.

Verse 34

तां महास्त्रमयीं वृष्टिं संछिद्य शरवृष्टिभि:

Sinabi ni Sañjaya: Pinutol niya ang pagbuhos na yari sa makapangyarihang mga astra, sa pamamagitan ng ulang-palaso; at tinapatan niya iyon ng isa pang ulang-palaso.

Verse 35

सुशर्मा तु ततो राजन्‌ बाणेनानतपर्वणा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, O Hari, si Suśarmā ay tumama sa pamamagitan ng palasong buo ang mga dugtungan, hindi napuputol.

Verse 36

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्‌,नानावादित्रनिनदा: सिंहनादाश्न जज्ञिरे उन बाणोंकी गहरी चोट खाकर अर्जुन व्यथित हो रथके पिछले भागमें बैठ गये। फिर तो सब लोग जोर-जोरसे चिल्लाकर कहने लगे कि “अर्जुन मारे गये!! उस समय शंख बजने लगे, भेरियोंकी गम्भीर ध्वनि फैलने लगी तथा नाना प्रकारके वाद्योंकी ध्वनिके साथ ही योद्धाओंकी सिंहगर्जना भी होने लगी

Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan nang malalim ng mga palasong iyon at yumanig sa sakit, si Arjuna ay naupo sa hulihang bahagi ng kanyang karwahe. Pagdaka’y sumiklab ang malaking kaguluhan—malalakas na sigaw ang umalingawngaw: “Napatay na si Arjuna!” Noon ay hinipan ang mga kabibe, kumalat ang mabibigat na dagundong ng mga tambol-pandigma, at sa gitna ng ingay ng sari-saring tugtugin ay umalingawngaw ang mga ungol na tila leon ng mga mandirigma.

Verse 37

तत उच्चुक्रुशु: सर्वे हत: पार्थ इति सम ह । ततः शड्खनिनादाश्न भेरीशब्दाश्न पुष्कला:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sabay-sabay silang sumigaw: “Napatay na si Pārtha!” At sumunod dito ang malalakas na huni ng mga kabibe at saganang dagundong ng mga tambol-pandigma.

Verse 38

प्रतिलभ्य तत: संज्ञां श्वेताश्वः कृष्णसारथि:

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, nang muling magbalik ang ulirat, si Kṛṣṇa—ang kutsero na may mapuputing kabayo—ay nagkamalay muli at pinatatag ang sarili sa gitna ng kaguluhan ng labanan. Ipinahihiwatig ng sandaling iyon ang tibay at kapanatagan sa oras ng panganib, mga birtud na inaasahan sa taong gumagabay sa iba sa gitna ng digmaan.

Verse 39

ततो बाणसहस्राणि समुत्पन्नानि मारिष

Sabi ni Sañjaya: “Pagkatapos, O kagalang-galang, libu-libong palaso ang biglang sumulpot—isang nagngangalit na bagyo ng mga sandata sa gitna ng labanan.”

Verse 40

सर्वदिक्षु व्यदृश्यन्त निध्नन्ति तव वाहिनीम्‌ । मान्यवर! उससे सम्पूर्ण दिशाओंमें सहस्नों बाण प्रकट हो-होकर आपकी सेनाका संहार करते दिखायी दिये ।। हयान्‌ रथांश्व समरे शस्त्र: शतसहस्रश:,समरांगणमें शस्त्रोंद्वारा सैकड़ों और हजारों घोड़े तथा रथ मारे जाने लगे। भारत! इस प्रकार जब सेनाका संहार होने लगा, तब संशप्तकगणों और नारायणी सेनाके ग्वालोंको बड़ा भय हुआ

Sabi ni Sañjaya: “Sa bawat panig ay paulit-ulit na lumilitaw ang libu-libong palaso, na wari’y hayagang sumisibol upang lipulin ang iyong hukbo. Sa larangan ng digmaan, sa pamamagitan ng mga sandatang daan-daan at libu-libo, ang mga kabayo at mga karwahe ay pinabagsak. O inapo ni Bharata, nang kumalat ang pagpatay sa hukbo nang gayon, sinakmal ng matinding pangamba ang mga pangkat ng Saṃśaptaka at ang mga kawal na pastol-tagapagbantay ng hukbong Nārāyaṇī.”

Verse 41

वध्यमाने ततः सैन्ये भयं सुमहदाविशत्‌ । संशप्तकगणानां च गोपालानां च भारत,समरांगणमें शस्त्रोंद्वारा सैकड़ों और हजारों घोड़े तथा रथ मारे जाने लगे। भारत! इस प्रकार जब सेनाका संहार होने लगा, तब संशप्तकगणों और नारायणी सेनाके ग्वालोंको बड़ा भय हुआ

Sabi ni Sañjaya: Habang pinupuksa ang hukbo, isang napakalaking takot ang sumalakay sa kanila. O Bhārata, sumiklab ang panghihilakbot sa mga pangkat ng Saṃśaptaka at gayundin sa mga kawal na pastol ng hukbong Nārāyaṇī, nang masaksihan ang pagpatay sa larangan.

Verse 42

न हि तत्र पुमान्‌ कश्चनिद्‌ योअर्जुनं प्रत्यविध्यत । पश्यतां तत्र वीराणामहन्यत बल॑ तव,उस समय वहाँ कोई भी ऐसा पुरुष नहीं था, जो अर्जुनपर चोट कर सके। वहाँ सब वीरोंके देखते-देखते आपकी सेनाका वध होने लगा

Sabi ni Sañjaya: “Tunay nga, wala roong sinumang lalaki na makapagtatama kay Arjuna bilang ganti. Sa harap mismo ng mga bayani, ang iyong hukbo ay pinupuksa.”

Verse 43

हन्यमानमपशथ्यंश्न निश्चेष्टं सम पराक्रमे | अयुतं तत्र योधानां हत्वा पाण्डुसुतो रणे

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niyang pinupuksa na siya—nakahandusay at hindi na makakilos bagaman kapantay sa tapang—ang anak ni Pāṇḍu, sa labang iyon, ay pumatay roon ng ganap na sampung libong mandirigma.

Verse 44

चतुर्दश सहस्राणि यानि शिष्टानि भारत

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata, ang labing-apat na libong nalalabi…”

Verse 45

ततः संशप्तका भूय: परिवद्रर्थनंजयम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, muling pinalibutan ng mga Saṁśaptaka si Arjuna, pinipiga siya mula sa lahat ng panig—muling pinagtibay ang kanilang mabagsik na panata na labanan siya at hadlangan siya sa mas dakilang layunin.

Verse 46

तत्र युद्ध महच्चासीत्‌ तावकानां विशाम्पते । शूरेण बलिना सार्ध पाण्डवेन किरीटिना,(जित्वा तान्‌ न्यहनत्‌ पार्थ: शत्रूज्शक्र इवासुरान्‌ ।।) प्रजानाथ! फिर तो वहाँ किरीटधारी बलवान शूरवीर पाण्डुपुत्र अर्जुनके साथ आपके सैनिकोंका बड़ा भारी युद्ध हुआ। उसमें कुन्तीपुत्र अर्जुनने उन शत्रुओंको जीतकर उनका उसी प्रकार संहार कर डाला, जैसे देवराज इन्द्रने असुरोंका किया था

Sinabi ni Sañjaya: O panginoon ng mga tao, doon ay naganap ang isang napakalaking labanan ng iyong mga hukbo laban sa magiting at makapangyarihang Pāṇḍava—si Arjuna, ang may suot na diyadema. Nang madaig niya ang mga kaaway, pinuksa sila ni Pārtha, gaya ng ginawa ni Śakra (Indra) sa mga Asura noon.

Verse 52

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत कर्णपर्वनें संकुलयुद्धविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa gayon nagwakas ang ikalimampu’t dalawang kabanata ng Karṇa Parva ng Śrī Mahābhārata, hinggil sa magulo at siksik na pagkakasalikop ng labanan sa dakilang digmaan—ayon sa ulat ni Sañjaya.

Verse 53

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे त्रिपठ्चाशत्तमो5ध्याय:

Sa ganito nagwakas ang ikalimampu’t ikatlong kabanata sa Karṇa Parva ng Śrī Mahābhārata, sa bahaging naglalarawan ng labang magulo at siksik na magkakabuhol. Ang salaysay ay naglagay ng pormal na pagtatapos, na nagdidiin sa walang humpay na kasalimuotan ng digmaan at sa bigat ng pananagutang moral na dala ng mga pangyayaring unti-unting nahahayag.

Verse 83

ननाद सुमहानादं भीषयाणो जगर्ज च । मान्यवर! तदनन्तर दूसरे भललसे उनकी ध्वजाको बींध डाला। राजन! उस समय विश्वकर्माका बनाया हुआ वह महान्‌ वानर सबको भयभीत करता हुआ बड़े जोर-जोरसे गर्जना करने लगा

Wika ni Sañjaya: Nagpalabas siya ng napakalakas na ungol, na nagpasindak sa paligid, at muling umalingawngaw na parang kulog nang paulit-ulit. Pagkaraan, sa isa pang matalim na palaso, nabutas ang kaniyang watawat; at sa sandaling iyon, ang dakilang sagisag na unggoy—na nilikha ni Viśvakarman—ay nagdulot ng takot sa lahat habang ito’y malakas na umuungal.

Verse 106

नानापुष्पसमाकीर्ण यथा चैत्ररथं वनम्‌ । नरेश्वर! फिर वहाँ निश्वेष्ट खड़ी हुई आपकी वह सेना भाँति-भाँतिके पुष्पोंसे भरे हुए चैत्ररथ नामक वनके समान शोभा पाने लगी

Wika ni Sañjaya: O hari, nang magkagayon, ang iyong hukbo, na nakatayo roon na hindi kumikilos, ay nagmistulang kakahuyan ng Caitraratha sa tagsibol—na nagkalat ng sari-saring bulaklak. Ipinapakita ng paghahambing ang mapait na kabalintunaan ng digmaan: ang anyong kagandahan ay ang katahimikan ng mga mandirigmang lupaypay o nabuwal, sandaling magkatabi ang karilagan at pagwasak.

Verse 113

अर्जुन सिषिचुर्बाणै: पर्वत॑ं जलदा इव । कुरुश्रेष्ठ! तदनन्तर होशमें आकर आपके योद्धा अर्जुनपर उसी प्रकार बाणोंकी बौछार करने लगे, जैसे बादल पर्वतपर जलकी वर्षा करते हैं

Wika ni Sañjaya: Binasa ni Arjuna ang kaaway sa pagbuhos ng mga palaso, gaya ng mga ulap-ulan na bumubuhos sa bundok. O pinakamainam sa mga Kuru, pagkaraan, ang iyong mga mandirigma, nang magbalik-loob at magpanatag, ay nagsimulang magpaulan ng mga palaso kay Arjuna sa gayunding paraan—na parang mga ulap na nagbubuhos ng ulan sa bundok. Ipinakikita ng taludtod ang walang tigil na gantihan sa digmaan: ang tapang ay maaaring manghina at muling bumalik, at ang labanan ay tumitindi sa pamamagitan ng disiplinadong pagkakaisa, hindi lamang ng poot.

Verse 126

निगृह्ा त॑ प्रचुक्कुशुर्वध्यमाना: शितै: शरै: । उन सबने मिलकर पाण्डुपुत्र अर्जुनके उस विशाल रथको घेर लिया। यद्यपि उनपर तीखे बाणोंकी मार पड़ रही थी, तो भी वे उस रथको पकड़कर जोर-जोरसे चिल्लाने लगे

Wika ni Sañjaya: Bagaman tinatamaan sila ng matutulis na palaso, sinunggaban nila siya at sumigaw nang malakas. Nagkaisa sila at pinaligiran ang malawak na karwahe ni Arjuna, anak ni Pāṇḍu; kahit sa ilalim ng nananabas na ulan ng mga palaso, kumapit sila sa karwahe at humiyaw nang buong lakas—larawan ng desperadong tapang na, sa etika ng digmaan, nagpapakita kung paanong ang takot at paninindigan ay nakapagtutulak sa mga mandirigma sa sama-samang pagkilos kahit ang kapalit ay agarang pagdurusa.

Verse 156

पार्थमन्ये महाराज रथस्थं जगृहुर्मुदा । महाराज! कई योद्धाओंने भगवान्‌ श्रीकृष्णकी दोनों विशाल भुजाएँ पकड़ लीं। दूसरोंने रथपर बैठे हुए अर्जुनको भी प्रसन्नतापूर्वक पकड़ लिया

Wika ni Sañjaya: “O Hari, may ilang mandirigmang nagalak ang sumunggab kay Pārtha (Arjuna) habang siya’y nasa karwahe. O Mahārāja, marami pang mandirigma ang humawak maging sa dalawang makapangyarihang bisig ni Bhagavān Śrī Kṛṣṇa; at ang iba, sa hayag na tuwa, ay dumakma rin kay Arjuna na nakaupo sa karwahe.”

Verse 163

पातयामास तानू्‌ सर्वान्‌ दुष्टहस्तीव हस्तिपान्‌ । तब जैसे दुष्ट हाथी महावतोंको नीचे गिरा देता है, उसी प्रकार भगवान्‌ श्रीकृष्णने अपनी दोनों बाँहें झटककर उन सब लोगोंको युद्धके मुहानेपर नीचे गिरा दिया

Wika ni Sañjaya: “Ibinagsak niya silang lahat—gaya ng mabangis na elepanteng itinatapon sa lupa ang mga tagapag-alaga nito. Gayon din, si Śrī Kṛṣṇa, sa isang marahas na pag-uga ng dalawang bisig, ay inihagis ang mga taong iyon pabagsak sa bungad mismo ng labanan.”

Verse 176

निगृहीतं रथं दृष्टवा केशवं चाप्यभिद्रुतम्‌ । फिर उन महारथियोंसे घिरे हुए अर्जुन अपने रथको पकड़ा गया और श्रीकृष्णपर भी आक्रमण हुआ देख रणभूमिमें कुपित हो उठे

Wika ni Sañjaya: “Nang makita ni Arjuna na nasakmal ang kanyang karwahe at si Keśava (Kṛṣṇa) ay sinugod at inatake rin, si Arjuna—na napaliligiran ng mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—ay nag-alab sa galit sa larangan ng digmaan.”

Verse 336

विविधानि च श्त्राणि प्रत्यविध्यन्त सर्वश: । आर्य! बन्धनमुक्त होनेपर संशप्तक योद्धा अर्जुनके रथको लक्ष्य करके बाणों तथा शस्त्रसमूहोंकी वर्षा करने लगे तथा उनके नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी सब ओरसे काटने लगे

Wika ni Sañjaya: “Ang sari-saring sandata ay sinalag at pinutol mula sa lahat ng panig. O marangal na ginoo, nang makawala sa pagkakagapos, itinudla ng mga mandirigmang Saṁśaptaka ang karwahe ni Arjuna bilang puntirya at nagpaulan ng mga palaso at bunton ng mga sandata; at mula sa bawat dako’y patuloy nilang pinuputol ang iba’t ibang pana at armas na dumarating laban sa kanila.”

Verse 343

न्यवधीच्च ततो योधान्‌ वासवि: परवीरहा । तदनन्तर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले इन्द्रपुत्र अर्जुनने अपने बाणोंकी वर्षसे उनकी भारी अस्त्र-वृष्टिका निवारण करके उन योद्धाओंका संहार आरम्भ कर दिया

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, si Arjuna—anak ni Indra, mamumuksa ng mga bayani ng kaaway—ay nagpabagsak sa mga mandirigmang iyon. Pagkatapos, ang tagapaglipol ng mga mandirigmang kaaway ay pinigil ang mabigat na ulang-sandata nila sa pamamagitan ng ulang-palaso niya, at sinimulan ang pagpatay sa mga kawal na iyon.”

Verse 353

अर्जुन हृदये विद्ध्वा विव्याधान्यैस्त्रिभि: शरै: । राजन! इसी समय सुशर्माने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे अर्जुनकी छातीमें चोट पहुँचाकर अन्य तीन बाणोंद्वारा भी उन्हें घायल कर दिया

Wika ni Sañjaya: O Hari, matapos tamaan si Arjuna sa may puso, si Suśarmā ay agad pang nagdagdag ng sugat—una sa mga palasong may nakabaluktot na buhol, at saka muli sa tatlong palaso pa—na walang patid na ipinipinid ang dahas ng labanan.

Verse 376

नानावादित्रनिनदा: सिंहनादाश्न जज्ञिरे उन बाणोंकी गहरी चोट खाकर अर्जुन व्यथित हो रथके पिछले भागमें बैठ गये। फिर तो सब लोग जोर-जोरसे चिल्लाकर कहने लगे कि “अर्जुन मारे गये!! उस समय शंख बजने लगे, भेरियोंकी गम्भीर ध्वनि फैलने लगी तथा नाना प्रकारके वाद्योंकी ध्वनिके साथ ही योद्धाओंकी सिंहगर्जना भी होने लगी

Wika ni Sañjaya: Umalingawngaw ang ingay ng sari-saring tugtugin, kasabay ng mga ungol na tila leon. Sa tindi at lalim ng tama ng mga palasong iyon, nayanig si Arjuna at naupo sa hulihang bahagi ng kanyang karwahe. Pagkaraan, nagsigawan ang lahat: “Napatay na si Arjuna!” Noon ay hinipan ang mga kabibe, kumalat ang mabigat na tunog ng mga tambol, at sa gitna ng ingay ng iba’t ibang tugtugin ay umalingawngaw din ang mga sigaw-leon ng mga mandirigma.

Verse 386

ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे त्वरान्वित: । तदनन्तर भगवान्‌ श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, उन अमेय आत्मबलसे सम्पन्न श्वेतवाहन अर्जुनने होशमें आकर बड़ी उतावलीके साथ ऐन्द्रास्त्रका प्रयोग किया

Wika ni Sañjaya: Si Arjuna, na may di-masusukat na lakas sa kalooban at si Bhagavān Śrī Kṛṣṇa ang kanyang sarathi, ay nagbalik-loob sa katinuan at, sa madaliang pasya, inilantad at ginamit ang sandata ni Indra (Aindrāstra).

Verse 436

व्यभ्राजत महाराज विधूमोडग्निरिव ज्वलन्‌ । सारी सेना स्वयं निश्चेष्ट हो गयी थी। उससे पराक्रम करते नहीं बनता था और उस अवस्थामें वह मारी जा रही थी। मैंने यह सब अपनी आँखों देखा था। महाराज! पाण्डुपुत्र अर्जुन रणभूमिमें वहाँ दस हजार योद्धाओंका संहार करके धूमरहित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे

Wika ni Sañjaya: O Maharaja, siya’y nagningning na parang apoy na nagliliyab na walang usok. Ang buong hukbo ay kusang nanigas; hindi makapagpakita ng tapang, at sa gayong kalagayan ay pinapatay. Nakita ko ang lahat ng ito sa sarili kong mga mata. O Maharaja, doon sa larangan ng digmaan, si Arjuna na anak ni Pāṇḍu—matapos pumatay ng sampung libong mandirigma—ay nagliliwanag na parang apoy na walang usok.

Verse 443

रथानामयुतं चैव त्रिसाहस्राश्न दन्तिन: । भारत! उस समय संशप्तकोंके चौदह हजार पैदल, दस हजार रथ और तीन हजार हाथी शेष रह गये थे

Wika ni Sañjaya: “O Bhārata, noong sandaling iyon sa mga Saṃśaptaka ay natira ang labing-apat na libong kawal na lakad, sampung libong karwahe, at tatlong libong elepante.”

Verse 4536

मर्तव्यमिति निश्चित्य जयं वाप्यनिवर्तनम्‌ | संशप्तकोंने पुनः यह निश्चय करके कि “मर जायूँगे अथवा विजय प्राप्त करेंगे, किंतु युद्धसे पीछे नहीं हटेंगे” अर्जुनको चारों ओरसे घेर लिया

Sinabi ni Sañjaya: Matapos magpasya, “Kailangan tayong mamatay, o kaya’y magtagumpay—ngunit hindi tayo uurong mula sa labanan,” ang mga Saṃśaptaka, matatag sa panatang iyon, ay muling pumalibot kay Arjuna sa lahat ng panig.