Adhyaya 5

Verse 1

न२््च्य्निताय्स श्यु #ीीा्-ानत्तज्स पञठ्चमो<ध्याय: स्वामिभक्त एवं ३६३ किक रुषकी श्रेष्ठता बतानेके लिये इन्द्र और संवादका उल्लेख युधिछिर उवाच आनुृशंस्यस्य धर्मज्ञ गुणान्‌ भक्तजनस्य च । श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने कहा--धर्मज्ञ पितामह! अब मैं दयालु और भक्त पुरुषोंके गुण सुनना चाहता हूँ; अतः कृपा करके मुझे उनके गुण ही बताइये

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “O nakaaalam ng dharma, nais kong marinig ang mga kabutihan ng habag at ng mga taong tapat sa katuwiran. Kaya, O marunong, ipahayag mo sa akin ang mga iyon, O Lolo.”

Verse 2

भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । वासवस्य च संवादं शुकस्य च महात्मन:,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इस विषयमें भी महामनस्वी तोते और इन्द्रका जो संवाद हुआ था, उस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है

Sinabi ni Bhīṣma: “Yudhiṣṭhira, dito rin ay binabanggit ang isang sinaunang halimbawa—ang matandang salaysay ng pag-uusap nina Vāsava (Indra) at ng dakilang-loob na si Śuka, ang loro.”

Verse 3

विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धक: । सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम्‌,काशिराजके राज्यकी बात है, एक व्याध विषमें बुझाया हुआ बाण लेकर गाँवसे निकला और शिकारके लिये किसी मृगको खोजने लगा

Sinabi ni Bhīṣma: “Sa lupain ng hari ng Kāśī, isang mangangaso ang lumabas mula sa nayon, tangan ang palasong pinahiran ng lason, at nagsimulang manghuli—naghahanap ng isang usa.”

Verse 4

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें विशज्वामित्रका उपाख्यानविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ,तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने । अविदूरे मृगान्‌ दृष्टवा बाण: प्रतिसमाहित: उस महान्‌ वनमें थोड़ी ही दूर जानेपर मांसलोभी व्याधने कुछ मृगोंको देखा और उनपर बाण चला दिया

Doon sa malaking gubat, ang mangangaso na sakim sa laman ay nakakita ng ilang usa sa di-kalayuan; at matapos itutok ang pana, pinakawalan niya ang palaso laban sa kanila.

Verse 5

तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा । महान्‌ वनतरुस्तत्र विद्धो मृगजिघांसया,व्याधका वह बाण अमोघ था; परंतु निशाना चूक जानेके कारण मृगको मारनेकी इच्छासे छोड़े गये उस बाणने एक विशाल वृक्षको वेध दिया इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि शुकवासवसंवादे पठ्चमो<ध्याय:

Sinabi ni Bhīṣma: “Dahil sa palasong yaon na di-mapipigil—isang palasong napalihis ang tama dahil sa di-inaasahang pangyayari—nabutas ang isang malaking punongkahoy sa gubat, bagaman ito’y pinakawalan upang pumatay ng usa.”

Verse 6

स तीक3्षणविषदिग्धेन शरेणातिबलात्‌ क्षतः । उत्सृज्य फलपत्राणि पादप: शोषमागत:,तीखे विषसे पुष्ट हुए उस बाणसे बड़े जोरका आघात लगनेके कारण उस वृक्षमें जहर फैल गया। उसके फल और पत्ते झड़ गये और धीरे-धीरे वह सूखने लगा

Wika ni Bhīṣma: Tinamaan nang buong lakas ng palasong pinahiran ng matalim na lason, ang punò ay malubhang nasugatan. Nalaglag ang mga bunga at dahon, at unti-unti itong nalanta hanggang matuyo—larawan kung paanong ang nakatagong lason ay kumakalat sa loob at winawasak ang buhay mula sa kalooban.

Verse 7

तस्मिन्‌ वक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषित: । न जहाति शुको वासं तस्य भक्‍त्या वनस्पते:,उस वृक्षके खोंखलेमें बहुत दिनोंसे एक तोता निवास करता था। उसका उस वृक्षके प्रति बड़ा प्रेम हो गया था, इसलिये वह उसके सूखनेपर भी वहाँका निवास छोड़ नहीं रहा था

Wika ni Bhīṣma: Nang ang punò ay dumating sa gayong kalagayan, ang isang loro na matagal nang naninirahan sa mga guwang nito ay hindi pa rin iniwan ang kanyang tahanan. Dahil sa debosyon at pagkakapit ng loob sa punò, nanatili siya roon kahit ito’y nalalanta—larawang nagtuturo ng katapatan at pasasalamat na hindi tumatalikod sa sinandigan sa oras ng paghina.

Verse 8

निष्प्रचारो निराहारो ग्लान: शिथिलवागपि । कृतज्ञः: सह वृक्षेण धर्मात्मा सो5प्यशुष्यत,वह धर्मात्मा एवं कृतज्ञ तोता कहीं आता-जाता नहीं था। चारा चुगना भी छोड़ चुका था। वह इतना शिथिल हो गया था कि उससे बोलातक नहीं जाता था। इस प्रकार उस वृक्षेके साथ वह स्वयं भी सूखता चला जा रहा था

Wika ni Bhīṣma: Ang matuwid na loro, dahil sa pasasalamat, ay tumigil sa paglalakad-lakad at tinalikuran ang pagkain. Nanghihina at nanlalata, pati pananalita niya’y naging marupok. Kaya, sa pananatili niya sa punò, siya man ay unti-unting natutuyo kasama nito—isang aral ng katapatan at pagtanaw ng utang na loob kahit sa paghihirap.

Verse 9

तमुदारं महासत्त्वमतिमानुषचेष्टितम्‌ । समदुःखसुखं दृष्टवा विस्मित: पाकशासन:,उसका धैर्य महान्‌ था। उसकी चेष्टा अलौकिक दिखायी देती थी। दुःख और सुखमें समान भाव रखनेवाले उस उदार तोतेको देखकर पाकशासन इन्द्रको बड़ा विस्मय हुआ

Wika ni Bhīṣma: Dakila ang kanyang pagtitiis, at ang kanyang kilos ay wari’y lampas sa sukat ng karaniwang tao. Nang makita ang marangal na lorong yaon, na pantay ang loob sa dalamhati at ligaya (samatā), si Pākashāsana—si Indra—ay lubhang namangha.

Verse 10

ततश्चिन्तामुपगत: शक्र: कथमयं द्विज: । तिर्यग्योनावसम्भाव्यमानृशंस्थमवस्थित:,इन्द्र यह सोचने लगे कि यह पक्षी कैसे ऐसी अलौकिक दयाको अपनाये बैठा है, जो पक्षीकी योनिमें प्रायः असम्भव है

Pagkaraan, napaisip si Śakra (Indra): “Paano nagagawa ng ‘dalawang ulit na isinilang’ na ito—na ngayo’y nasa kapanganakang hayop—na manatiling matatag sa habag, isang katangiang inaakalang halos di-makikita sa gayong uri?”

Verse 11

अथवा नात्र चित्र हि अभवद्‌ वासवस्य तु । प्राणिनामपि सर्वेषां सर्व सर्वत्र दृश्यते,अथवा इसमें कोई आश्वर्यकी बात नहीं है; क्योंकि सब जगह सब प्राणियोंमें सब तरहकी बातें देखनेमें आती हैं--ऐसी भावना मनमें लानेपर इन्द्रका मन शान्त हुआ

Sinabi ni Bhishma: “O muli, tunay na walang dapat ipagtaka rito para kay Vāsava (Indra). Sapagkat sa lahat ng nilalang na may buhay, ang lahat—sa iba’t ibang anyo—ay nakikita sa lahat ng dako.” Nang pumasok sa isip ang pagninilay na ito, humupa ang pagkabalisa ni Indra at naging payapa ang kanyang diwa.

Verse 12

ततो ब्राह्मणवेषेण मानुषं रूपमास्थित: । अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह,तदनन्तर वे ब्राह्मणके वेशमें मनुष्यका रूप धारण करके पृथ्वीपर उतरे और उस शुक पक्षीसे बोले--

Pagkaraan, si Śakra (Indra), na nag-anyong tao at nagkubli sa anyo ng isang brāhmaṇa, ay bumaba sa lupa at kinausap ang ibong iyon—sinimulan ang isang pagsubok upang mahayag ang tunay na sukat ng asal at ng dharma.

Verse 13

शुक भो पक्षिणां श्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजा त्वया । पृच्छे त्वां शुकमेनं त्वं कस्मान्न त्यजसि द्रुमम्‌,'पक्षियोंमें श्रेष्ठ शुक! तुम्हें पाकर दक्षकी दौहित्री शुकी उत्तम संतानवाली हुई है। मैं तुमसे पूछता हूँ कि अब इस वृक्षको क्‍यों नहीं छोड़ देते हो?”

Sinabi ni Bhīṣma: “O Śuka, pinakamainam sa mga ibon! Dahil sa iyo, si Śukī—apo ni Dakṣa—ay napagpala ng mahuhusay na supling. Itinatanong ko sa iyo: bakit hindi mo pa rin iniiwan ang punong ito?”

Verse 14

अथ पृष्ट: शुकः प्राह मूर्धश्ना समभिवाद्य तम्‌ | स्वागतं देवराज त्वं विज्ञातस्तपसा मया

Sinabi ni Bhīṣma: Nang tanungin, sumagot si Śuka—una’y yumukod at nagbigay-galang nang nararapat. “Maligayang pagdating, O hari ng mga diyos. Sa pamamagitan ng aking pag-aayuno at pagtalima (tapas), nakilala kita.”

Verse 15

उनके इस प्रकार पूछनेपर शुकने मस्तक नवाकर उन्हें प्रणाम किया और कहा --देवराज! आपका स्वागत है। मैंने तपस्थाके बलसे आपको पहचान लिया है! ।। ततो दशशताक्षेण साधु साध्विति भाषितम्‌ | अहो विज्ञानमित्येवं मनसा पूजितस्तत:ः,यह सुनकर सहसनेत्रधारी इन्द्रने मन-ही-मन कहा--“वाह! वाह! क्या अदभुत विज्ञान है!” ऐसा कहकर उन्होंने मनसे ही उसका आदर किया

Nang tanungin nang gayon, yumukod si Śuka at nagbigay-galang, at nagsabi: “O hari ng mga diyos, maligayang pagdating. Sa lakas ng aking tapas, nakilala kita.” Pagkarinig nito, si Indra na may sanlibong mata ay nagsambit, “Mahusay, mahusay!” at sa loob-loob ay nag-isip, “Kay pambihirang pag-unawa!” Kaya’t kahit walang hayagang pagpapakita, pinarangalan niya ito sa kanyang isipan.

Verse 16

तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम्‌ | विजानन्नपि तां प्रीतिं पप्रच्छ बलसूदन:,*वृक्षके प्रति इस तोतेका कितना प्रेम है” इस बातको जानते हुए भी बलसूदन इन्द्रने शुभकर्म करनेवाले उस परम धर्मात्मा शुकसे पूछा--

Wika ni Bhishma: Bagaman batid na ni Indra—ang pumatay kay Bala—ang malalim na pag-ibig na iyon, tinanong pa rin niya si Shuka, ang lubhang matuwid na loro at gumagawa ng mabubuting gawa, kung gaano kalaki ang pagmamahal ng ibon sa punong iyon.

Verse 17

निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्रिणाम्‌ | किमर्थ सेवसे वृक्ष यदा महदिदं वनम्‌,'शुक! इस वक्षके पत्ते झड़ गये, फल भी नहीं रहे। यह सूख जानेके कारण पक्षियोंके बसेरे लेने योग्य नहीं रह गया है। जब यह विशाल वन पड़ा हुआ है तब तुम इस दूँठ वृक्षका सेवन किसलिये करते हो?

Wika ni Bhishma: “Shuka! Ang punong ito’y wala nang dahon, wala nang bunga, at tuyot na; hindi na ito masisilungan ng mga ibon. Kung naririto ang malawak na gubat na ito, bakit ka kumakapit sa punong tila tuod na lamang?”

Verse 18

अन्येडपि बहवो वृक्षा: पत्रसंच्छन्नकोटरा: । शुभा: पर्याप्तसंचारा विद्यन्तेडस्मिन्‌ महावने,“इस विशाल वनमें और भी बहुत-से वृक्ष हैं जिनके खोखले हरे-हरे पत्तोंसे आच्छादित हैं, जो सुन्दर हैं तथा जिनपर पक्षियोंके संचारके लिये योग्य पर्याप्त स्थान हैं

Wika ni Bhishma: “Sa malawak na gubat na ito, marami pang ibang puno na ang mga lungga’y natatabingan ng makapal na mga dahon. Magaganda ang mga iyon at may sapat na puwang para sa paggalaw at paninirahan ng mga ibon.”

Verse 19

गतायुषमसामर्थ्य क्षीणसारं हतश्रियम्‌ | विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीम॑ स्थविरं द्रुमम्‌,“धीर शुक! इस वृक्षकी आयु समाप्त हो गयी, शक्ति नष्ट हो गयी। इसका सार क्षीण हो गया और इसकी शोभा भी छिन गयी। अपनी बुद्धिके द्वारा इन सब बातोंपर विचार करके अब इस बूढ़े वृक्षको त्याग दो”

Wika ni Bhishma: “O matatag, pag-isipan mong mabuti: natapos na ang buhay ng punong ito; nawala na ang lakas, natuyot ang kaloob-looban, at naglaho ang ganda. Matapos pagnilayan ito sa karunungan, iwanan mo na ang matandang punong ito.”

Verse 20

भीष्म उवाच तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुक: शक्रेण भाषितम्‌ । सुदीर्घमतिनि:श्व॒स्य दीनो वाक्यमुवाच ह,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! इन्द्रकी यह बात सुनकर धर्मात्मा शुकने लंबी साँस खींचकर दीनभावसे यह बात कही--

Wika ni Bhishma: O Hari! Nang marinig ni Shuka na matuwid ang mga salitang sinabi ni Indra, huminga siya nang malalim at mahaba, at sa diwang mapagpakumbaba at may dalamhati, ay nagsalita nang ganito.

Verse 21

अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते । यत्राभवत्‌ तव प्रश्नस्तन्निबोध सुराधिप,“शचीवल्लभ! दैवका उल्लंघन नहीं किया जा सकता। देवराज! जिसके विषयमें आपने प्रश्न किया है, उसकी बात सुनिये

Wika ni Bhīṣma: “O panginoon ni Śacī, ang mga banal na kautusan ay hindi maaaring salangsangin. O hari ng mga diyos, makinig ngayon at unawain ang bagay na pinagmulan ng iyong tanong.”

Verse 22

अस्मिन्नहं टद्रुमे जात: साधुभिश्न गुणैर्युत: । बालभावेन संगुप्त: शत्रुभिश्षल न धर्षित:,“मैंने इसी वृक्षपर जन्म लिया और यहीं रहकर अच्छे-अच्छे गुण सीखे हैं। इस वृक्षने अपने बालककी भाँति मुझे सुरक्षित रखा और मेरे ऊपर शत्रुओंका आक्रमण नहीं होने दिया।”

Wika ni Bhīṣma: “Sa mismong punong ito ako isinilang, at dito ako lumaki na taglay ang mga birtud na minamahal ng mga banal. Gaya ng batang inaaruga ng tagapag-ingat, ako’y napangalagaan, at ang aking mga kaaway ay hindi nakapangibabaw ni nakalapastangan sa akin.”

Verse 23

किमनुक्रोश्य वैफल्यमुत्पादयसि मेडनघ । आनृशंस्याभियुक्तस्य भक्तस्यानन्यगस्य च,“निष्पाप देवेन्द्र! इन्हीं सब कारणोंसे मेरी इस वृक्षके प्रति भक्ति है। मैं दयारूपी धर्मके पालनमें लगा हूँ और यहाँसे अन्यत्र नहीं जाना चाहता। ऐसी दशामें आप कृपा करके मेरी सद्भावनाको व्यर्थ बनानेकी चेष्टा क्यों करते हैं?”

Wika ni Bhīṣma: “O walang kasalanan, bakit dahil sa maling awa ay sinisikap mong gawing walang bunga ang aking paninindigan? Ako’y nakatalaga sa dharma ng habag at tapat na tapat sa aking sinasamba; kaya huwag mong tangkaing gawing walang saysay ang aking mabuting hangarin.”

Verse 24

अनुक्रोशो हि साधूनां महद्धर्मस्य लक्षणम्‌ | अनुक्रोशश्व साधूनां सदा प्रीति प्रयच्छति,श्रेष्ठ पुरुषोंके लिये दूसरोंपर दया करना ही महान्‌ धर्मका सूचक है। दयाभाव श्रेष्ठ पुरुषोंको सदा ही आनन्द प्रदान करता है

Wika ni Bhīṣma: Ang habag ay tunay na tanda ng Dakilang Dharma sa mga banal. At ang habag sa mga banal ay patuloy na nagkakaloob ng ligaya at kapanatagan sa kalooban.

Verse 25

त्वमेव दैवतै: सर्वे: पृच्छयसे धर्मसंशयात्‌ । अतत्त्वं देवदेवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठित:,“धर्मके विषयमें संशय होनेपर सब देवता आपसे ही अपना संदेह पूछते हैं। इसीलिये आप देवाधिदेवोंके अधिपति पदपर प्रतिष्ठित हैं

Wika ni Bhīṣma: “Ikaw lamang ang tinatanong ng lahat ng mga diyos kapag may pag-aalinlangan tungkol sa dharma. Kaya ikaw ay matatag na nakaluklok sa kataas-taasang pagkapanginoon, maging sa ibabaw pa ng mga ‘diyos ng mga diyos’—sapagkat natitiyak mo ang totoo at ang hindi.”

Verse 26

नाहसे मां सहस्राक्ष ट्रुमं त्याजयितुं चिरात्‌ समर्थमुपजीव्येमं त्यजेयं कथमद्य वै,'सहस्राक्ष! आप इस वृक्षको मुझसे छुड़ानेके लिये प्रयत्न न कीजिये। जब यह समर्थ था तब मैंने दीर्घकालसे इसीके आश्रयमें रहकर जीवन धारण किया है और आज जब यह शक्तिहीन हो गया तब इसे छोड़कर चल दूँ--यह कैसे हो सकता है?”

Wika ni Bhīṣma: “O Sahasrākṣa (Indra), huwag mong pagsikapang ihiwalay sa akin ang punong ito. Sa mahabang panahon, nang ito’y malakas pa, dito ako sumandig upang mabuhay; paano ko ito maiiwan ngayon na ito’y nanghihina na?”

Verse 27

तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षित: पाकशासन: । शुकं प्रोवाच धर्मात्मा आनृशंस्येन तोषित:,तोतेकी इस कोमल वाणीसे पाकशासन इन्द्रको बड़ी प्रसन्नता हुई। धर्मात्मा देवेन्द्रने शुककी दयालुतासे संतुष्ट हो उससे कहा--

Dahil sa kanyang banayad at mapagkandiling pananalita, napuspos ng galak si Pākaśāsana (Indra). Nalugod ang matuwid na panginoon ng mga diyos sa habag at di-pagiging malupit ni Śuka, kaya siya’y nagsalita sa kanya.

Verse 28

वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुक: । आनुृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य सम्भवम्‌,'शुक! तुम मुझसे कोई वर माँगो।” तब दयापरायण शुकने यह वर माँगा कि “यह वृक्ष पहलेकी ही भाँति हरा-भरा हो जाय”

Wika ni Bhīṣma: Pagkaraan ay sinabi niya, “Pumili ka ng isang biyaya.” At si Śuka—na laging nakatuon sa habag—ay pumili ng biyayang ito: na maibalik ang punong iyon sa dating kalagayan, maging luntian at masagana muli.

Verse 29

विदित्वा च दृढां भक्ति तां शुके शीलसम्पदम्‌ | प्रीत: क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान्‌,तोतेकी इस सुदृढ़ भक्ति और शील-सम्पत्तिको जानकर इन्द्रको और भी प्रसन्नता हुई। उन्होंने तुरंत ही उस वृक्षको अमृतसे सींच दिया

Wika ni Bhīṣma: Nang makita ni Indra kay Śuka ang matatag na debosyon at yaman ng mabuting asal, lalo pa siyang nalugod. At agad, dahil sa galak na iyon, winisikan niya ang punong iyon ng amṛta, ang nektar—hudyat na ang tapat na bhakti na kaagapay ng kagandahang-asal ay humihikayat ng pabor ng mga diyos at nagbubunga ng buhay.

Verse 30

तत:ः फलानि पत्राणि शाखाश्षापि मनोहरा: । शुकस्य दृढ्भत्तित्वात्‌ श्रीमत्तां प्राप स द्रुम:,फिर तो उसमें नये-नये पत्ते, फल और मनोहर शाखाएँ निकल आयीं। तोतेकी दृढ़भक्तिके कारण वह वृक्ष पूर्ववत्‌ श्रीसम्पन्न हो गया

Pagkaraan, sumibol ang mga sariwang dahon at mga bunga, at ang mga sanga’y naging kaaya-aya. Dahil sa matatag na bhakti ng loro, nabawi ng punong iyon ang dating kasaganaan at ningning—na nagpapakita na ang di-natitinag na debosyon ay nakapagbabalik ng nalanta at nakapaghahatid muli ng pagpapala sa buhay.

Verse 31

शुकश्न कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन वै । आयुषो<न्‍न्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम्‌,महाराज! वह शुक भी आयु समाप्त होनेपर अपने उस दयापूर्ण बर्तावके कारण इन्द्रलोकको प्राप्त हुआ

Wika ni Bhīṣma: “O dakilang hari, ang Śuka ring iyon—dahil sa kanyang gawang mahabagin at di-malupit—sa dulo ng kanyang buhay ay nakaabot sa daigdig ni Śakra (Indra).”

Verse 32

एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रित: । सर्वार्थसिद्धि लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुम:,नरेन्द्र! जैसे भक्तिमान्‌ू शुकका सहवास पाकर उस वृक्षने सम्पूर्ण मनोरथोंकी सिद्धि प्राप्त कर ली, उसी प्रकार अपनेमें भक्ति रखनेवाले पुरुषका सहारा पाकर प्रत्येक मनुष्य अपनी सम्पूर्ण कामनाएँ सिद्ध कर लेता है

Wika ni Bhīṣma: “Gayon din, O pinakamainam sa mga tao: ang sinumang kumakalinga at sumasandig sa taong tunay na may debosyon ay nakakamit ang katuparan ng lahat ng layunin—gaya ng punong nakasama ang loro na si Śuka at natamo ang ganap na pagsasakatuparan ng mga ninanais. Sa gayon, sa pag-asa sa taong may bhakti, naipagtatagumpay ng tao ang kanyang mga hangarin.”