Adhyaya 36

Verse 1

अपने-आप बछ। आर: त्रयस्त्रिंशो5 ध्याय: ब्राह्मणके महत्त्वका वर्णन युधिछिर उवाच कि राज्ञ: सर्वकृत्यानां गरीय: स्यात्‌ पितामह । कुर्वन्‌ कि कर्म नृपतिरुभी लोकौ समश्लुते,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! राजाके सम्पूर्ण कृत्योंमें किसका महत्त्व सबसे अधिक है? किस कर्मका अनुष्ठान करनेवाला राजा इहलोक और परलोक दोनोंमें सुखी होता है?

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Lolo, sa lahat ng tungkulin ng isang hari, alin ang pinakamabigat at pinakapangunahing dapat unahin? Sa pagsasagawa ng anong gawain nagkakamit ang isang pinuno ng kaginhawahan sa dalawang daigdig—dito at sa kabilang-buhay?”

Verse 2

भीष्म उवाच एतदू राज्ञ: कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत । ब्राह्मणानामनुष्ठानमत्यन्तं सुखमिच्छता

Wika ni Bhishma: “O Bharata, para sa haring ganap na naitalaga sa pamamagitan ng wastong pagluklok, ito nga ang pinakamahalagang tungkulin: ang tapat na pagtupad sa mga pananagutang ukol sa mga Brahmin—ng sinumang naghahangad ng pinakamataas na kapakanan at pangmatagalang ligaya.”

Verse 3

श्रोत्रियान्‌ ब्राह्मणान्‌ वृद्धान्‌ नित्यमेवाभिपूजयेत्‌,राजा वेदज्ञ ब्राह्मणों तथा बड़े-बूढ़ोंका सदा ही आदर करे। नगर और जनपदमें रहनेवाले बहुश्रुत ब्राह्मणोंको मधुर वचन बोलकर, उत्तम भोग प्रदानकर तथा सादर शीश झुकाकर सम्मानित करे

Wika ni Bhishma: Dapat laging parangalan ng isang hari ang mga Brahmin na may malalim na pag-aaral—yaong matatag sa pag-aaral ng Veda—at gayundin ang matatanda. Dapat niyang lapitan nang may paggalang ang mga Brahmin na lubhang marunong na naninirahan sa mga lungsod at lalawigan, kausapin sila nang may banayad na pananalita, magbigay ng mainam na pagkain at mga kaginhawahan, at yumukod bilang pagpupugay. Ang diwang etikal nito: ang matuwid na pamamahala ay pinatatatag ng kababaang-loob, pagkakawanggawa, at paggalang sa karunungan at katandaan.

Verse 4

पौरजानपदांक्षापि ब्राह्मणांश्न बहुशुतान्‌ । सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारैस्तथार्चयेत्‌,राजा वेदज्ञ ब्राह्मणों तथा बड़े-बूढ़ोंका सदा ही आदर करे। नगर और जनपदमें रहनेवाले बहुश्रुत ब्राह्मणोंको मधुर वचन बोलकर, उत्तम भोग प्रदानकर तथा सादर शीश झुकाकर सम्मानित करे

Dapat laging igalang ng hari ang mga brāhmaṇa na bihasa sa Veda at ang mga nakatatanda. Ang mga brāhmaṇa na maraming natutuhan, na naninirahan sa lungsod at sa mga lalawigan, ay dapat parangalan sa pamamagitan ng matatamis na pananalita, pagbibigay ng mainam na handog at kasaganaan, at pagyukod na may paggalang.

Verse 5

एतत्‌ कृत्यतमं राज्ञो नित्यमेवोपलक्षयेत्‌ । यथा5त्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान्‌ प्रतिपालयेत्‌,राजा जिस प्रकार अपनी तथा अपने पुत्रोंकी रक्षा करता है उसी प्रकार इन ब्राह्मणोंकी भी करे। यही राजाका प्रधान कर्तव्य है; जिसपर उसे सदा ही दृष्टि रखनी चाहिये

Ito ang pinakapangunahing tungkulin ng hari, na dapat niyang laging bantayan sa isip. Kung paanong iniingatan niya ang sarili at ang kanyang mga anak, gayon din dapat niyang pangalagaan ang mga brāhmaṇa na ito.

Verse 6

ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान्‌ दृढ़ प्रतिपूजयेत्‌ । तेषु शान्तेषु तद्‌ राष्ट्र सर्वमेव विराजते

At yaong mga kabilang sa kanila na pinakakarapat-dapat igalang, ay dapat parangalan nang matatag at may natatanging paggalang. Kapag ang gayong mga iginagalang ay payapa at nasisiyahan, ang buong kaharian ay nagliliwanag sa kasaganaan at kaayusan.

Verse 7

जो इन ब्राह्मणोंके भी पूजनीय हों उन पुरुषोंका भी सुस्थिर चित्तसे पूजन करे; क्योंकि उनके शान्त रहनेपर ही सारा राष्ट्र शान्त एवं सुखी रह सकता है ।। ते पूज्यास्ते नमस्कार्या मान्यास्ते पितरो यथा । तेष्वेव यात्रा लोकानां भूतानामिव वासवे,राजाके लिये ब्राह्मण ही पिताकी भाँति पूजनीय, वन्दनीय और माननीय है। जैसे प्राणियोंका जीवन वर्षा करनेवाले इन्द्रपर निर्भर है उसी प्रकार जगत्‌की जीवन-यात्रा ब्राह्मणोंपर ही अवलम्बित है

Ang sinumang itinuturing na karapat-dapat sambahin maging ng mga brāhmaṇa na ito, ay dapat ding sambahin ng hari nang may matatag na isip; sapagkat kapag sila’y payapa, saka lamang magiging payapa at masaya ang buong kaharian. Sila’y dapat sambahin, dapat batiin nang may pagyukod, dapat parangalan na gaya ng mga ama. Tunay, sa kanila nakasalalay ang pagpapatuloy ng buhay at kaayusang panlipunan ng mga tao, gaya ng pag-asa ng mga nilalang kay Vāsava (Indra), ang nagbibigay ng ulan.

Verse 8

अभिचारैरुपायैश्न दहेयुरपि चेतसा | निःशेषं कुपिता: कुर्युरुग्रा: सत्यपराक्रमा:,ये सत्य-पराक्रमी ब्राह्मण जब कुपित होकर उमग्ररूप धारण कर लेते हैं उस समय अभिचार या अन्य उपायोंद्वारा संकल्पमात्रसे अपने विरोधियोंको भस्म कर सकते हैं और उनका सर्वनाश कर डालते हैं

Kapag ang mga brāhmaṇa na matapang dahil sa katotohanan ay nagngangalit at nag-aanyong mabagsik, kung gayon sa pamamagitan ng abhicāra (mahikang sumpa) o iba pang paraan, sa isang pasya lamang ng isip ay kaya nilang tupukin hanggang sa wala nang matira ang mga kalaban at lubusang lipulin sila.

Verse 9

नान्तमेषां प्रपश्यामि न दिशश्वाप्यपावृता: । कुपिता: समुदीक्षन्ते दावेष्वग्निशिखा इव

Wika ni Bhīṣma: “Wala akong nakikitang hangganan nila, ni may direksiyong natitirang hindi nahahadlangan. Sa tindi ng galit, sila’y tumititig sa lahat ng panig, na wari’y mga dila ng apoy na sumisiklab sa sunog sa gubat.”

Verse 10

मुझे इनका अन्त दिखायी नहीं देता। इनके लिये किसी भी दिशाका द्वार बंद नहीं है। ये जिस समय क्रोधमें भर जाते हैं उस समय दावानलकी लपटोंके समान हो जाते हैं और वैसी ही दाहक दृष्टिसे देखने लगते हैं ।। बिभ्यत्येषां साहसिका गुणास्तेषामतीव हि । कूपा इव तृणच्छन्ना विशुद्धा द्यौरिवापरे,बड़े-बड़े साहसी भी इनसे भय मानते हैं; क्योंकि इनके भीतर गुण ही अधिक होते हैं। इन ब्राह्मणोंमेंसे कुछ तो घास-फ़ूससे ढके हुए कूपकी तरह अपने तेजको छिपाए रखते हैं और कुछ निर्मल आकाशकी भाँति प्रकाशित होते रहते हैं

Wika ni Bhīṣma: “Hindi ko makita ang hangganan ng mga taong ito. Walang pintuang nakasara sa kanila sa alinmang direksiyon. Kapag napupuno sila ng galit, nagiging gaya sila ng mga dila ng apoy sa sunog sa gubat, at tumitingin nang may matang nakapapaso. Maging ang matatapang ay natatakot sa kanila, sapagkat napakadakila ng kanilang panloob na kagalingan. Sa mga brāhmaṇa na ito, may ilan na ikinukubli ang kapangyarihan na parang balong natatakpan ng damo, at may ilan namang lantad na nagniningning, dalisay at hayag gaya ng malinaw na langit.”

Verse 11

प्रसह्मकारिण: केचित्‌ कार्पासमृदवो परे । (मान्यास्तेषां साधवो ये न निन्द्याश्षाप्पसाधव: ।) सन्ति चैषामतिशठास्तथैवान्ये तपस्विन:,कुछ हठी होते हैं और कुछ रूईकी तरह कोमल। इनमें जो श्रेष्ठ पुरुष हों, उनका सम्मान करना चाहिये; परंतु जो श्रेष्ठ न हों, उनकी भी निन्दा नहीं करनी चाहिये। इन ब्राह्मणोंमें कुछ तो अत्यन्त शठ होते हैं और दूसरे महान्‌ तपस्वी

Wika ni Bhīṣma: “Sa kanila, may kumikilos nang marahas at mapuwersa, at may iba namang kasinglambot ng bulak. Ang mga tunay na mabuti sa kanila ay dapat parangalan; ngunit kahit ang hindi mabuti ay hindi dapat alipustain. Tunay nga, sa mga Brahmin na ito ay may labis na mapanlinlang, at mayroon ding mga dakilang asceta.”

Verse 12

कृषिगोरक्ष्यमप्येके भैक्ष्यमन्ये5प्यनुछ्िता: । चौराश्नान्येडनृताश्चान्ये तथान्ये नटनर्तका:,कोई-कोई ब्राह्मण खेती और गोरक्षासे जीवन चलाते हैं, कोई भिक्षापर जीवन-निर्वाह करते हैं, कितने ही चोरी करते हैं, कोई झूठ बोलते हैं और दूसरे कितने ही नटोंका तथा नाचनेका कार्य करते हैं

Wika ni Bhīṣma: “May ilan (kahit sa mga dapat sana’y namumuhay sa mas mataas na disiplina) na itinataguyod ang sarili sa pagsasaka at pag-aalaga ng baka; ang iba’y nabubuhay sa limos. May ilan na napapariwara sa pagnanakaw, ang iba’y sa pagsisinungaling, at ang iba pa’y kumikita bilang mga artista at mananayaw. Ipinakikita nito ang lantad na pagbagsak at pagkalito sa wastong kabuhayan—kung paanong iniiwan ng mga tao ang itinakdang tungkulin at kumakapit sa mga kahina-hinalang paraan ng ikabubuhay.”

Verse 13

सर्वकर्मसहा श्षान्ये पार्थिवेष्वितरेषु च । विविधाकारययुक्ताश्न ब्राह्मणा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठट कितने ही ब्राह्मण राजाओं तथा अन्य लोगोंके यहाँ सब प्रकारके कार्य करनेमें समर्थ होते हैं और अनेक ब्राह्मण नाना प्रकारके आकार धारण करते हैं

Wika ni Bhīṣma: “O toro sa angkan ng mga Bharata, ang mga brāhmaṇa ay may kakayahang gumanap ng lahat ng uri ng gawain—maging sa paglilingkod sa mga hari o sa piling ng ibang tao. Taglay ang sari-saring anyo at tungkulin, nakaaangkop sila sa maraming paraan.”

Verse 14

नानाकर्मसु रक्तानां बहुकरमोपजीविनाम्‌ । धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यमेवानुकीर्तयेत्‌,नाना प्रकारके कर्मोंमें संलग्न तथा अनेक कर्मोंसे जीविका चलानेवाले उन धर्मज्ञ एवं सत्पुरुष ब्राह्मणोंका सदा ही गुण गाना चाहिये

Wika ni Bhishma: Dapat laging purihin ang mga Brahmin na marangal at nakaaalam ng dharma—yaong abala sa sari-saring tungkulin at nabubuhay sa pamamagitan ng iba’t ibang uri ng gawain. Ang kanilang matatag na pagkapit sa matuwid na asal, kahit nasa gitna ng maraming hanapbuhay, ay nararapat papurihan nang walang patid.

Verse 15

पितृणां देवतानां च मनुष्योरगरक्षसाम्‌ । पुराप्येते महाभागा ब्राह्मणा वै जनाधिप,नरेश्वर! प्राचीनकालसे ही ये महाभाग ब्राह्मण-लोग देवता, पितर, मनुष्य, नाग और राक्षसोंके पूजनीय हैं

Wika ni Bhishma: “O panginoon ng mga tao, O Hari! Mula pa noong unang panahon, ang mga dakilang Brahmin na ito ay tunay na karapat-dapat sambahin at igalang ng mga Pitṛ (mga ninuno) at ng mga diyos, gayundin ng mga tao, ng mga nāga, at ng mga rākṣasa.”

Verse 16

नैते देवैर्न पितृभिर्न गन्धर्वर्न राक्षसै: । नासुरैर्न पिशाचैश्न शक्‍या जेतुं द्विजातय:,ये द्विज न तो देवताओं, न पितरों, न गन्धर्वों, न राक्षसों, न असुरों और न पिशाचोंद्वारा ही जीते जा सकते हैं

Wika ni Bhishma: Ang mga “dalawang-ulit na isinilang” (dwija) na ito ay hindi magagapi—hindi ng mga diyos, hindi ng mga Pitṛ (mga ninuno), hindi ng mga Gandharva, hindi ng mga rākṣasa, hindi ng mga asura, at ni ng mga piśāca man.

Verse 17

अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्पदैवतम्‌ । यमिच्छेयु: स राजा स्याद्‌ ये नेष्ट: स पराभवेत्‌,ये चाहें तो जो देवता नहीं है उसे देवता बना दें और जो देवता हैं उन्हें भी देवत्वसे गिरा दें। ये जिसे राजा बनाना चाहें वही राजा रह सकता है। जिसे राजाके रूपमें ये न देखना चाहें उसका पराभव हो जाता है

Wika ni Bhishma: “Kaya nilang gawing tila banal ang hindi banal, at kaya rin nilang alisin ang kabanalan kahit sa tunay na banal. Sinumang nais nilang maging hari, siya ang nagiging hari; at sinumang ayaw nilang kilalaning hari, siya’y napapahamak sa pagkatalo.”

Verse 18

परिवादं च ये कुर्युब्रह्मिणानामचेतस: । सत्यं ब्रवीमि ते राजन्‌ विनश्येयुर्न संशय:,राजन! मैं तुमसे यह सच्ची बात बता रहा हूँ कि जो मूढ़ मानव ब्राह्मणोंकी निन्‍्दा करते हैं वे नष्ट हो जाते हैं--इसमें संशय नहीं है

Wika ni Bhishma: O Hari, sinasabi ko sa iyo ang katotohanan—ang mga hangal na taong naninirang-puri at nanlalait sa mga Brahmin ay mapapahamak; walang alinlangan dito.

Verse 19

निन्दाप्रशंसाकुशला: कीर्त्यकीर्तिपरायणा: । परिकुप्यन्ति ते राजन्‌ सतत द्विषतां द्विजा:,निन्दा और प्रशंसामें निपुण तथा लोगोंके यश और अपयशको बढ़ानेमें तत्पर रहनेवाले द्विज अपने प्रति सदा द्वेष रखनेवालोंपर कुपित हो उठते हैं

Wika ni Bhishma: “O Hari, ang mga Brahmin na bihasa sa pagbibigay ng sisi at papuri, at masigasig sa pagpapalaganap ng dangal o kahihiyan ng mga tao, ay napupukaw—laging nagngangalit—laban sa mga taong palagiang may masamang loob sa kanila.”

Verse 20

ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुष: स प्रवर्धते । ब्राह्मणैर्य: पराकृष्ट: पराभूयात्‌ क्षणाद्धि सः,ब्राह्मण जिसकी प्रशंसा करते हैं; उस पुरुषका अभ्युदय होता है और जिसको वे शाप देते हैं; उसका एक क्षणमें पराभव हो जाता है

Wika ni Bhishma: “Ang taong pinupuri ng mga Brahmin ay umaangat at umuunlad. Ngunit ang sinumang sinisisi at ibinabagsak ng kanilang paghatol ay daranas ng pagkatalo—tunay nga, sa isang iglap.”

Verse 21

शका यवनकाम्बोजास्तास्ता: क्षत्रियजातय: । वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात्‌,शक, यवन और काम्बोज आदि जातियाँ पहले क्षत्रिय ही थीं; किंतु ब्राह्मणोंकी कृपादृष्टिसे वज्चित होनेके कारण उन्हें वृषल (शूद्र एवं म्लेच्छ) होना पड़ा

Wika ni Bhīṣma: “Ang mga Śaka, Yavana, Kāmboja, at iba pang gayong mga bayan ay dating mula sa lahing kṣatriya. Ngunit nang mawala sa kanila ang paggabay at pag-aaruga ng mga Brāhmaṇa, bumagsak sila sa kalagayang vṛṣala—itinuring na napariwara at nasa labas ng kinikilalang kaayusang panlipunan.”

Verse 22

द्राविडाश्व॒ कलिड्नाश्च पुलिन्दाश्षाप्युशीनरा: । कोलिसर्पा माहिषकास्तास्ता: क्षत्रियजातय:,विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ नरेश! द्राविड़, कलिंग, पुलिन्द, उशीनर, कोलिसर्प और माहिषक आदि क्षत्रिय जातियाँ भी ब्राह्मणोंकी कृपादृष्टि न मिलनेसे ही शूद्र हो गयीं। ब्राह्मणोंसे हार मान लेनेमें ही कल्याण है, उन्हें हराना अच्छा नहीं है

Wika ni Bhishma: “Ang mga Dravida, Kalinga, Pulinda, at maging ang Uśīnara; ang Kolisarpa at ang Māhiṣaka—ang mga pamayanang ito at iba pa ay dating mula sa lahing kṣatriya. Ngunit nang mawalan ng mapagpalang paglingap at pag-alalay ng mga brāhmaṇa, itinuring silang śūdra. Kaya, O hari, pinakamainam sa mga nagwawaging bayani, ang kapakanan ay nasa pagyuko sa mga brāhmaṇa; hindi mabuting hangaring madaig sila.”

Verse 23

वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात्‌ । श्रेयान्‌ पराजयस्तेभ्यो न जयो जयतां वर,विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ नरेश! द्राविड़, कलिंग, पुलिन्द, उशीनर, कोलिसर्प और माहिषक आदि क्षत्रिय जातियाँ भी ब्राह्मणोंकी कृपादृष्टि न मिलनेसे ही शूद्र हो गयीं। ब्राह्मणोंसे हार मान लेनेमें ही कल्याण है, उन्हें हराना अच्छा नहीं है

Wika ni Bhīṣma: “Dahil nawala sa kanila ang pagtanaw at paggabay ng mga Brāhmaṇa, bumagsak sila sa kalagayang vṛṣala. O pinakamainam sa mga nagwawagi, higit na mabuti ang tumanggap ng pagkatalo sa kamay ng mga Brāhmaṇa; ang pagwawagi laban sa kanila ay hindi tunay na mabuting tagumpay.”

Verse 24

यस्तु सर्वमिदं हन्याद्‌ ब्राह्मणं च न तत्समम्‌ | ब्रह्मवध्या महान्‌ दोष इत्याहु: परमर्षय:,जो इस सम्पूर्ण जगत्‌को मार डाले तथा जो ब्राह्मणका वध करे, उन दोनोंका पाप समान नहीं है। महर्षियोंका कहना है कि ब्रह्महत्या महान्‌ दोष है

Wika ni Bhishma: Kahit pa wasakin ng isang tao ang buong daigdig na ito, ang kasalanang iyon ay hindi maihahambing sa kasalanan ng pagpatay sa isang Brahmana. Ipinahahayag ng pinakadakilang mga pantas na ang brahmahatyā—ang pagpaslang sa Brahmana—ay isang napakabigat na pagkakasala.

Verse 25

परिवादो द्विजातीनां न श्रोतव्य: कथंचन । आसीताधोमुखलस्तूष्णीं समुत्थाय व्रजेच्च वा,ब्राह्मणोंकी निन्दा किसी तरह नहीं सुननी चाहिये। जहाँ उनकी निन्दा होती हो, वहाँ नीचे मुँह करके चुपचाप बैठे रहना या वहाँसे उठकर चल देना चाहिये

Wika ni Bhishma: “Huwag kailanman pakinggan, sa anumang paraan, ang paninirang-puri sa mga ‘dalawang ulit na isinilang’ (dvija). Kapag nagaganap ang gayong paghamak, maupo nang tahimik na nakayuko ang mukha, o tumindig at lisanin ang lugar.”

Verse 26

कर्तव्यं पार्थिवेन्द्रेण तथैव भरतर्षभ । भीष्मजीने कहा--भारत! राजसिंहासनपर अभिषिक्त होकर राज्यशासन करनेवाले राजाका सबसे प्रधान कर्तव्य यही है कि वह ब्राह्मणोंकी सेवा-पूजा करे। भरतश्रेष्ठ! अक्षय सुखकी इच्छा रखनेवाले नरेशको ऐसा ही करना चाहिये,न स जातो<जनिष्यद्‌ वा पृथिव्यामिह कश्नन । यो ब्राह्मणविरोधेन सुखं जीवितुमुत्सहेत्‌ इस पृथ्वीपर ऐसा कोई मनुष्य न तो पैदा हुआ है और न आगे पैदा होगा ही जो ब्राह्मणके साथ विरोध करके सुखपूर्वक जीवित रहनेका साहस करे

Wika ni Bhishma: “O pinakadakila sa angkan ng Bharata, ito ang pangunahing tungkulin ng haring naluklok sa pamamagitan ng pagtatalaga at nakaupo sa trono: ang parangalan, paglingkuran, at igalang ang mga Brahmana. Ang pinunong naghahangad ng pangmatagalang kagalingan ay dapat kumilos nang gayon. Sapagkat sa daigdig na ito, wala pang isinilang at wala ring isisilang na sinumang mangangahas mabuhay nang masaya habang sumasalungat sa mga Brahmana.”

Verse 27

दुर्ग्राह्मो मुष्टिना वायुर्दु:स्पर्श: पाणिना शशी । दुर्धरा पृथिवी राजन दुर्जया ब्राह्मणा भुवि,राजन! हवाको मुट्ठीमें पकड़ना, चन्द्रमाको हाथसे छूना और पृथ्वीको उठा लेना जैसे अत्यन्त कठिन काम है, उसी तरह इस पृथ्वीपर ब्राह्मणोंको जीतना दुष्कर है

Wika ni Bhishma: “O Hari, kung paanong napakahirap dakpin ang hangin sa kamao, hipuin ang buwan sa kamay, o buhatin ang daigdig, gayon din sa lupaing ito—napakahirap daigin ang mga Brahmana.”

Verse 33

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्राह्मणप्रशंसा नाम त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:

Sa gayon nagwakas ang ikatatlumpu’t ikatlong kabanata, na pinamagatang “Pagpupuri sa mga Brahmana,” sa bahaging Dāna-dharma ng Anuśāsana Parva ng banal na Mahābhārata.