Adhyaya 170

Verse 1

ऑपन--हू< बक। ] अति्शशा:< चतुःषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भीष्मका शुभाशु भ कर्मोको ही सुख-दुःखकी प्राप्तिमें कारण हुए धर्मके अनुष्ठानपर जोर देना भीष्म उवाच कार्यते यच्च क्रियते सच्चासच्च कृताकृतम्‌ । तत्राश्वसीत सत्कृत्वा असत्कृत्वा न विश्वसेत्‌,भीष्मजीने कहा--बेटा! मनुष्य जो शुभ और अशुभ कर्म करता या कराता है, उन दोनों प्रकारके कर्मोमेंसे शुभ कर्मका अनुष्ठान करके उसे यह आश्वासन प्राप्त करना चाहिये कि इसका मुझे शुभ फल मिलेगा; किंतु अशुभ कर्म करनेपर उसे किसी अच्छा फल मिलनेका विश्वास नहीं करना चाहिये

Wika ni Bhīṣma: “Anak ko! Anuman ang ipagawa ng tao sa iba at anuman ang gawin niya mismo—mabuti man o masama, nagawa man o napabayaan—sa mga iyon, kapag naisagawa ang mabuti, dapat siyang tumatag ang loob at matiyak na magbubunga iyon ng kabutihan. Ngunit kapag nakagawa ng mali, huwag siyang magtiwala na may anumang mabuting kahihinatnan na magmumula roon.”

Verse 2

काल एव सर्वकाले निग्रहानुग्रहौ ददत्‌ । बुद्धिमाविश्य भूतानां धर्माधर्मो प्रवर्तते,काल ही सदा निग्रह और अनुग्रह करता हुआ प्राणियोंकी बुद्धिमें प्रविष्ट हो धर्म और अधर्मका फल देता रहता है

Wika ni Bhīṣma: “Ang Panahon lamang, sa bawat sandali, ang nagkakaloob kapwa ng pagpigil at ng biyaya. Pumapasok ito sa pag-unawa ng mga nilalang, pinakikilos ang dharma at adharma, at walang tigil na ipinapamahagi ang kanilang mga bunga. Sa ganitong paraan, ang Panahon—laging kumikilos—ay gumagawa sa pamamagitan ng isip ng mga nilalang upang ihatid ang mga bunga ng dharma at adharma.”

Verse 3

तदा त्वस्य भवेद्‌ बुद्धिर्धर्मार्थस्य प्रदर्शनात्‌ । तदाश्वसीत धर्मात्मा दृढबुद्धिर्न विश्वसेत्‌,जब धर्मका फल देखकर मनुष्यकी बुद्धिमें धर्मकी श्रेष्ठताका निश्चय हो जाता है, तभी उसका धर्मके प्रति विश्वास बढ़ता है और तभी उसका मन धर्ममें लगता है। जबतक धर्ममें बुद्धि दृढ़ नहीं होती तबतक कोई उसपर विश्वास नहीं करता

Sinabi ni Bhishma: “Kapag naipakikita sa tao ang tunay na layon at bunga ng dharma, nagigising ang kanyang pag-unawa sa halaga ng dharma. Noon, ang may matuwid na diwa ay napapawi ang pangamba at tumitibay ang kanyang tiwala sa dharma; saka pa lamang nananahan ang isip sa dharma. Hangga’t hindi matatag ang paghatol at pag-unawa, walang sinumang tunay na nagtitiwala sa dharma.”

Verse 4

एतावन्मात्रमेतद्धि भूतानां प्राज्ञलक्षणम्‌ | कालयुक्तो5प्युभयविच्छेषं॑ युक्त समाचरेत्‌,प्राणियोंकी बुद्धिमत्ताकी यही पहचान है कि वे धर्मके फलमें विश्वास करके उसके आचरणमें लग जायँ। जिसे कर्तव्य-अकर्तव्य दोनोंका ज्ञान है, उस पुरुषको चाहिये कि प्रतिकूल प्रारब्धसे युक्त होकर भी यथायोग्य धर्मका ही आचरण करे

Sinabi ni Bhishma: “Ito ang tanda ng karunungan sa mga nilalang: sa pagtitiwala sa bunga ng dharma, iniaalay nila ang sarili sa pagsasabuhay nito. Kahit nakagapos ng panahon at kapalarang salungat, ang taong nakakakilala sa dapat gawin at sa di dapat gawin ay nararapat pa ring kumilos nang angkop—pumili ng dharma at isabuhay ito ayon sa kaya ng kalagayan.”

Verse 5

यथा ह्ुपस्थितैश्वर्या: प्रजायन्ते न राजसा: । एवमेवात्मना5७त्मानं पूजयन्तीह धार्मिका:,जो अतुल ऐश्वर्यके स्वामी हैं, वे यह सोचकर कि कहीं रजोगुणी होकर पुनः जन्म- मृत्युके चक्‍्करमें न पड़ जाये, धर्मका अनुष्ठान करते हैं और इस प्रकार अपने ही प्रयत्नसे आत्माको महत्‌ पदकी प्राप्ति कराते हैं

Sinabi ni Bhishma: “Kung paanong ang mga may matatag nang paghahari ay hindi naghahangad na muling isilang dahil sa pagsisikap na rajasic (hinahabol ng pagnanasa at pag-aalab), gayon din ang mga dharmika rito: pinararangalan nila ang Sarili sa pamamagitan ng Sarili. Sa disiplinadong pagsasagawa ng dharma, itinataas nila ang kanilang kaloob-looban at nakakamit ang mas mataas na kalagayan, maingat na huwag muling mahulog sa ikot ng kapanganakan at kamatayan dahil sa paghahari ng rajas.”

Verse 6

न हाधर्मतयाधर्म दद्यात्‌ काल: कथंचन । तस्माद्‌ विशुद्धमात्मानं जानीयाद्‌ धर्मचारिणम्‌,काल किसी तरह धर्मको अधर्म नहीं बना सकता अर्थात्‌ धर्म करनेवालेको दु:ख नहीं दे सकता। इसलिये धर्माचरण करनेवाले पुरुषको विशुद्ध आत्मा ही समझना चाहिये

Sinabi ni Bhishma: “Hindi kailanman magagawang gawing adharma ng panahon ang dharma; hindi nito kayang gawing di-matuwid ang mismong katuwiran. Kaya dapat kilalanin ang nagsasabuhay ng dharma bilang may dalisay na Sarili—yaong hindi tunay na nadudungisan o napapawalang-bisa sa kaayusang moral ng pagdurusa at masasamang pagliko ng panahon.”

Verse 7

स्प्रष्टमप्पसमर्थो हि ज्वलन्तमिव पावकम्‌ । अधर्म: संततो धर्म कालेन परिरक्षितम्‌,धर्मका स्वरूप प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी है, काल उसकी सब ओरसे रक्षा करता है। अत: अधर्ममें इतनी शक्ति नहीं है कि वह फैलकर धर्मको छू भी सके

Sinabi ni Bhishma: “Walang lakas ang adharma kahit upang mahawakan ito—gaya ng pagtatangkang humipo sa naglalagablab na apoy. Sapagkat ang dharma ay laging nakatatag at binabantayan sa lahat ng panig ng Panahon (kāla). Kaya’t ang kasamaan ay walang kapangyarihang lumaganap upang mahipo man lamang ang dharma, lalo nang saktan ito.”

Verse 8

कायवितौ हि धर्मेण धर्मो हि विजयावह: । त्रयाणामपि लोकानामालोक: कारणं भवेत्‌,विशुद्ध और पापके स्पर्शका अभाव--ये दोनों धर्मके कार्य हैं। धर्म विजयकी प्राप्ति करानेवाला और तीनों लोकोंमें प्रकाश फैलानेवाला है। वही इस लोककी रक्षाका कारण है

Wika ni Bhishma: Kapag ang asal at gawi ng tao ay pinapailalim sa disiplina ng dharma, ang dharma mismo ang nagiging tagapagdala ng tagumpay. Ito ang liwanag na nagpapaliwanag sa tatlong daigdig, at nagiging saligan ng pag-iingat at pagprotekta sa mundong ito—nagbubunga ng kadalisayan at pumipigil sa pagdampi ng kasalanan.

Verse 9

नतु वक्षिन्नयेत्‌ प्राज्ञो गृहीत्वैव करे नरम्‌ । उच्यमानस्तु धर्मेण धर्मलोकभयच्छले,कोई कितना ही बुद्धिमान्‌ क्यों न हो, वह किसी मनुष्यका हाथ पकड़कर उसे बलपूर्वक धर्ममें नहीं लगा सकता; किंतु न्यायानुसार धर्ममय तथा लोकभयका बहाना लेकर उस पुरुषको धर्मके लिये कह सकता है

Wika ni Bhishma: Kahit ang tunay na marunong ay hindi makakahawak sa kamay ng isang tao at piliting itulak siya sa landas ng dharma. Ngunit sa pagsasalita ayon sa katarungan—pagbanggit sa dharma at maging sa takot sa pagsansala ng madla—maaari niyang hikayatin ang taong iyon tungo sa matuwid na asal.

Verse 10

शूद्रो5हं नाधिकारो मे चातुराश्रम्यसेवने । इति विज्ञानमपरे नात्मन्युपदधत्युत,मैं शूद्र हूँ, अतः ब्रह्मचर्य आदि चारों आश्रमोंके सेवनका मुझे अधिकार नहीं है--शूद्र ऐसा सोचा करता है, परंतु साधु द्विजगण अपने भीतर छलको आश्रय नहीं देते हैं

Sabi ni Bhīṣma: “May ilan na nag-iisip, ‘Ako’y Śūdra; kaya wala akong karapatang isagawa ang apat na āśrama (gaya ng brahmacarya).’ Ngunit ang tunay na banal sa hanay ng mga ‘dalawang ulit na isinilang’ ay hindi nagkukupkop sa loob ng gayong mapanlinlang na paglimita sa sarili.”

Verse 11

विशेषेण च वक्ष्यामि चातुर्वर्ण्यस्य लिड्ल्‍भत: । पज्चभूतशरीराणां सर्वेषां सदृशात्मनाम्‌,अब मैं चारों वर्णोंका विशेषरूपसे लक्षण बता रहा हूँ। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शाद्र --इन चारों वर्णोंके शरीर पञड्च महाभूतोंसे ही बने हुए हैं और सबका आत्मा एक-सा ही है। फिर भी उनके लौकिक धर्म और विशेष धर्ममें विभिन्नता रखी गयी है। इसका उद्देश्य यही है कि सब लोग अपने-अपने धर्मका पालन करते हुए पुनः एकत्वको प्राप्त हों। इसका शास्त्रोंमें विस्तारपूर्वक वर्णन है

Sabi ni Bhīṣma: “Ngayon ay ilalahad ko, sa natatanging paraan, ang mga palatandaang nagtatakda sa apat na varṇa. Ang katawan ng lahat—bagaman inuuri bilang brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya, at śūdra—ay hinubog mula sa iisang limang dakilang sangkap, at ang Sarili (Self) sa loob nila ay magkakatulad. Gayunman, itinakda ang mga pagkakaiba sa tungkuling panlupa at sa mga natatanging pananagutan, upang sa tapat na pagsunod sa sariling dharma, ang lahat ay muling makamit ang pagkakaisa.”

Verse 12

लोकथर्मे च धर्मे च विशेषकरणं कृतम्‌ । यथैकत्वं पुनर्यान्ति प्राणिनस्तत्र विस्तर:,अब मैं चारों वर्णोंका विशेषरूपसे लक्षण बता रहा हूँ। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शाद्र --इन चारों वर्णोंके शरीर पञड्च महाभूतोंसे ही बने हुए हैं और सबका आत्मा एक-सा ही है। फिर भी उनके लौकिक धर्म और विशेष धर्ममें विभिन्नता रखी गयी है। इसका उद्देश्य यही है कि सब लोग अपने-अपने धर्मका पालन करते हुए पुनः एकत्वको प्राप्त हों। इसका शास्त्रोंमें विस्तारपूर्वक वर्णन है

Wika ni Bhishma: Itinakda ang pagkakaiba sa pagitan ng tungkuling panlupa at ng banal na tungkulin. Ito ang dahilan: ang mga nilalang, sa pagsunod sa kani-kanilang tungkulin, ay maaaring muling makamit ang pagiging iisa; tungkol dito, malawig ang sinasabi ng mga kasulatan.

Verse 13

अध्रुवो हि कथं लोक: स्मृतो धर्म: कथं ध्रुव: । यत्र कालो ध्रुवस्तात तत्र धर्म: सनातन:,तात! यदि कहो, धर्म तो नित्य माना गया है, फिर उससे स्वर्ग आदि अनित्य लोकोंकी प्राप्ति कैसे होती है? और यदि होती है तो वह नित्य कैसे है? तो इसका उत्तर यह है कि जब धर्मका संकल्प नित्य होता है अर्थात्‌ अनित्य कामनाओंका त्याग करके निष्कामभावसे धर्मका अनुष्ठान किया जाता है, उस समय किये हुए धर्मसे सनातन लोक [नित्य परमात्मा)-की ही प्राप्ति होती है

Sinabi ni Bhīṣma: “Kung ang mga daigdig ay inaalaalang di-mananatili, paano tatawaging permanente ang dharma? Ngunit, anak, kung saan ang Kāla (Panahon) mismo ang tiyak at di-nabibigo na katotohanan, doon ang dharma ay walang hanggan.” Sa layuning etikal, itinuturo ni Bhīṣma na ang mga bungang hinahangad sa panandaliang mga kaharian ay maaaring maglaho; subalit ang dharma—nakaugat sa di-nalilihis na kaayusan ng Panahon at ng realidad—ay nananatiling di-nagbabago. Kapag isinagawa nang walang pagkapit sa nabubulok na gantimpala, inaakay nito lampas sa di-matatag tungo sa tunay na nagtatagal.

Verse 14

सर्वेषां तुल्यदेहानां सर्वेषां सदृशात्मनाम्‌ । कालो धर्मेण संयुक्त: शेष एव स्वयं गुरु:,सब मनुष्योंके शरीर एक-से होते हैं और सबका आत्मा भी समान ही है; किंतु धर्मयुक्त संकल्प ही यहाँ शेष रहता है, दूसरा नहीं। वह स्वयं ही गुरु है अर्थात्‌ धर्मबलसे स्वयं ही उदित होता है

Magkakatulad ang katawan ng lahat ng tao, at magkawangis din ang ātman (sarili sa loob); ngunit ang nananatili ay ang pasiyang may dharma, na kaugnay ng Kāla (Panahon)—wala nang iba. Ang pasiyang iyon ang siya mismong guro; sa lakas ng dharma, ito’y kusang sumisilang.

Verse 15

एवं सति न दोषो<स्ति भूतानां धर्मसेवने । तिर्यग्योनावषि सतां लोक एव मतो गुरु:,ऐसी दशामें समस्त प्राणियोंके लिये पृथक्‌-पृथक्‌ धर्म-सेवनमें कोई दोष नहीं है। तिर्यग्योनिमें पड़े हुए पशु-पक्षी आदि योनियोंके लिये भी यह लोक ही गुरु (कर्तव्याकर्तव्यका निर्देशक) है

Kung gayon, para sa lahat ng nilalang, walang kapintasan ang paglilingkod sa dharma ayon sa kani-kaniyang kalagayan. Maging yaong nasa tiryag-yoni (kapanganakang hayop)—mga hayop, ibon, at iba pa—ang daigdig na ito mismo ang itinuturing na guro, tagapagturo ng dapat at di-dapat gawin.

Verse 164

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि धर्मप्रशंसायां चतुःषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:

Sa gayon nagtatapos ang ika-164 na kabanata, na pinamagatang “Pagpupuri sa Dharma,” sa loob ng bahaging ukol sa tungkulin ng pagbibigay (Dāna-dharma) sa Anuśāsana Parva ng kagalang-galang na Mahābhārata.