Adhyaya 29

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अमावस्याश्राद्धे पितृविचयोनामाष्टाविंशति तमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच चतुर्युगानि यान्यासन्पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्

Ganito sa Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, sa unang bahagi na ipinahayag ni Vāyu, sa ikalawang Anuṣaṅga-pāda, sa Amāvasyā-śrāddha, ang ika-28 kabanata na tinatawag na Pitṛvicaya. Wika ng ṛṣi: Ang mga caturyuga na unang naganap sa Svāyambhuva manvantara—ninais kong marinig nang malawakan ang kanilang paglitaw at tunay na diwa.

Verse 2

सूत उवाच पृथिव्यादिप्रसंगेन यन्मया प्रागुदीरितम् / तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत

Wika ni Sūta: Ang sinabi ko noon kaugnay ng daigdig at iba pa—iyon din ang caturyuga ng mga iyon; ngayon ay ipaliliwanag ko, makinig nang mabuti.

Verse 3

संख्ययेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः / युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च

Dito ay aking ipaliliwanag ayon sa sukat ng bilang, nang malawakan at ganap: ang yuga, ang pagkakaiba-iba ng mga yuga, at ang dharma ng yuga.

Verse 4

युगसंध्यांशकश्चैव युगसंधानमेव च / षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः

Pati ang bahagi ng sandhyā ng yuga at ang pagdurugtong (sandhāna) ng yuga; ang anim na ito na tinatawag na ‘ṣaṭ-prakāśa’ ay aking ipaliliwanag ayon sa katotohanan.

Verse 5

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् / तेनाब्देन प्रसंख्यायै वक्ष्यामीह वतुर्युगम् / निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत्

Sa panukat na pangmundo, itakda ang isang taon ng tao; sa sukat na iyon ng taon, aking bibilangin at ilalahad dito ang caturyuga. At ang ‘laghvakṣara’ ay dapat malaman na katumbas ng sandaling nimeṣa.

Verse 6

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु / त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते

Labinlimang nimeṣa ay isang kāṣṭhā; tatlumpung kāṣṭhā ay isang kalā; tatlumpung kalā ay isang muhūrta; at sa tatlumpung muhūrta nabubuo ang magkapantay na gabi at araw.

Verse 7

अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ

Ang araw ang naghahati sa pangmundong araw at gabi ng tao.

Verse 8

तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते / पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

Doon, ang araw ay itinakda para sa pagsisikap sa karma, at ang gabi para sa pagtulog at panaginip. Sa daigdig ng mga Pitri, ang gabi at araw ay nagiging isang buwan; at muli, may paghahati rin sa dalawa.

Verse 9

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी / त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु सः स्मृतः

Para sa kanila, ang Krishna-paksha ay tulad ng araw, at ang Shukla-paksha ay tulad ng gabing para sa panaginip. Ang tatlumpung buwan ng tao ay itinuturing na isang buwan ng mga Pitri.

Verse 10

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै / पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते

Tatlong daang buwan at dagdag na animnapu—kabuuang 360 buwan—ayon sa bilang ng tao ay nauunawaang isang taon ng mga Pitri.

Verse 11

मानुषे णैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् / पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै

Ang isang daang taon sa sukat ng tao, dito ay binibilang na tatlong taon ng mga Pitri.

Verse 12

दश चैवाधिका मासाः पितृसंख्येह संज्ञिताः / लौकिकेनैव मानेन हृब्दो यो मानुषः स्मृतः

Sa bilang ng mga Pitri, binabanggit ang sampung buwan at mga buwang idinadagdag; at ang ‘panahong pantao’ na kilala ay nauunawaan ayon lamang sa sukat ng daigdig.

Verse 13

एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रे स्यान्निश्चयो गतः / दिव्ये रात्र्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः

Sa śāstra ay itinakda nang tiyak ang banal na ahorātra na ito. Ayon sa banal na gabi at araw, muling itinatakda ang paghahati ng mga taon.

Verse 14

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् / ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः

Doon, ang araw ay tinatawag na Uttarāyaṇa at ang gabi ay Dakṣiṇāyaṇa. Ang bilang ng banal na gabi at araw ay muling ipaliliwanag.

Verse 15

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिप्यो मासस्तु स स्मृतः / यन्मानुषं शतं विद्धि दिव्या मासास्त्रयस्तु ते

Ang tatlumpung taon ay itinuturing na isang banal na buwan. Alamin na ang sandaang taon ng tao ay katumbas ng tatlong banal na buwan.

Verse 16

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः / त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु / दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः

Gayon, sampung (banal) araw—ito ang banal na tuntunin na inaalala. At ang tatlong daan at animnapung taon ng tao ay sinasabing isang banal na taon (saṃvatsara).

Verse 17

त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः / त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः

Ayon sa sukat, tatlong libong taon ng tao, at dagdag pang tatlumpung taon—ito ang tinatawag na taon ng Saptarṣi.

Verse 18

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु / अन्यानि नवतिश्चैव ध्रुवः संवत्सरः स्मृतः

Siyam na libong taon ng tao, at dagdag pang siyamnapung taon—ito ang tinatawag na “Dhruva saṃvatsara”.

Verse 19

षड्विंशतिसहस्राणि वर्षाणि मानुषाणि तु / वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः

Dalawampu’t anim na libong taon ng tao; at ang sandaang taon ay dapat kilalaning sukat na banal—ito ang banal na tuntuning inaalala.

Verse 20

त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु

Sa bilang ng taon ng tao: tatlong niyuta, ibig sabihi’y tatlong daang libong taon—ganyan ang sinabi.

Verse 21

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्याया / दिव्यवर्षसहस्र तु प्राहुः संख्याविदो जनाः

Ayon sa bilang, ito’y animnapung libo; at sinasabi ng mga dalubhasa sa bilang na ito’y isang libong banal na taon.

Verse 22

इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्याया त्विह / दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम्

Ganyan inawit dito ng mga rishi sa banal na bilang; at sa banal na panukat din itinakda ang pagkakaayos ng bilang ng mga yuga.

Verse 23

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽबुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्

Sa Bharata-varsha, sinabi ng mga makata na may apat na yuga: Kṛta, Tretā, Dvāpara, at Kali—ito ang apat na kapanahunan.

Verse 24

पूर्व कृतयुकं नाम ततस्त्रेती विधीयते / द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कल्पयेत्

Una ay tinatawag na Kṛta-yuga, kasunod ay itinatakda ang Tretā; pagkatapos ay Dvāpara at Kali—ganito ang pagkakaayos ng mga yuga.

Verse 25

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृत युगम् / तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशः संध्याया समः

Ang Kṛta-yuga ay sinasabing apat na libong taon; ang sandhyā nito ay sandaang taon, at ang sandhyāṃśa ay kapantay din ng sandhyā.

Verse 26

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु / एकन्यायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च

Sa iba pang tatlong yuga rin, kasama ang sandhyā at sandhyāṃśa, umiiral ang iisang tuntunin sa bilang na libo at daan.

Verse 27

त्रीणि द्वे च सहस्राणि त्रेताद्वापरयोः क्रमात् / त्रिशती द्विशती संध्ये संध्यांशौ चापि तत्समौ

Sa pagkakasunod, ang Tretā-yuga ay tatlong libong taon at ang Dvāpara-yuga ay dalawang libong taon; ang sandhyā ay tatlong daan at dalawang daan, at ang sandhyāṃśa ay gayon din.

Verse 28

कलिं वर्षसरस्रं तु युगमाहुर्द्विजोत्तमाः / तस्यैकशतिका संध्या संध्यांशः संध्यया समः

Sinasabi ng mga dakilang brahmana na ang Kali-yuga ay isang libong taon. Ang sandhya nito ay isang daang taon, at ang bahagi ng sandhya ay kapantay ng sandhya.

Verse 29

तेषां द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्त्तिता / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुष्टयम्

Ang bilang ng mga yuga ay sinasabing labindalawang libo. Ang Krita, Treta, Dvapara, at Kali—ang apat na ito ang bumubuo ng isang apat-na-yuga.

Verse 30

अत्र संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः / कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणि च निबोधत

Dito, ang mga taon ay tinitingnan ayon sa sukat ng tao. Ngayon ay sasabihin ko ang mga taon ng Krita-yuga; pakinggan at unawain nang mabuti.

Verse 31

सहस्राणां शतान्याहुश्चतुर्दश हि संख्याया / चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम्

Sa mga daan ng libo, ang bilang ay sinasabing labing-apat; at ang apatnapung libo kasama ang iba pa ang bumubuo sa Krita-yuga.

Verse 32

तथा शतसहस्राणि वर्षाणि दशसंख्याया / अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य सः

Gayundin, sampung daang-libong taon at walumpung libong taon—iyan ang haba ng Treta-yuga.

Verse 33

सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषेण तु / विंशतिश्च सहस्रामि कालः स द्वापरस्य च

Ayon sa bilang ng taon ng tao, ang panahon ng Dvāpara-yuga ay sinasabing pitong niyuta at dalawampung libong taon.

Verse 34

तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया / षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु

Gayundin, ang panahon ng Kali-yuga ay sinasabing tatlong daang libong taon at animnapung libong taon, kabuuang 360,000 taon.

Verse 35

एवं चतुर्युगे काल ऋतैः संध्यांशकैः स्मृतः / नियुतान्येव षडिंशान्निरसानि युगानि वै

Sa gayon, ang panahon ng caturyuga ay inaalala kasama ang sandhyā at sandhyāṃśa ng Kṛta at iba pang yuga; at ang sukat ng mga yuga ay labing-anim na niyuta (ganap).

Verse 36

चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुता नीह संख्यया / विंशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चतुर्युगः

Dito, ayon sa bilang, apatnapu't tatlong niyuta at dalawampung libong taon; ito ang sandhyāṃśa ng caturyuga.

Verse 37

एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः / कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते

Sa gayon, ang bilang ng caturyuga na may Kṛta, Tretā at iba pa, na higit sa pitumpu't isa, ay tinatawag na isang Manvantara.

Verse 38

मन्वन्तरस्य संख्यां तु वर्षाग्रेण निबोधत / त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्त्तिताः

Alamin ang bilang ng Manvantara ayon sa sukat ng mga taon; sa bilang ng tao, ito’y sinasabing tatlumpung krore na taon.

Verse 39

सप्त षष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु / विशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना

Bukod pa rito, may dagdag na animnapu’t pitong niyuta at dalawampung libo; ito ang panahong ito nang walang sobrang bahagi.

Verse 40

मन्वन्तरस्य संख्यैषा संख्या विद्भिर्द्विजैः स्मृता / मन्वन्तरस्य कालो ऽयं युगैः सार्द्धं च कीर्त्तितः

Ito ang bilang ng Manvantara na inalala ng marurunong na dvija; ang panahong ito ng Manvantara ay isinalaysay din kasama ng mga yuga.

Verse 41

चतुः साहस्रयुक्तं वै प्राकृतं तत्कृतं युगम् / त्रेताशिष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च

Ang likás na Kṛta-yuga ay may sukat na apat na libo; ngayon ay aking isasalaysay ang Tretā, Dvāpara, at ang Kali rin.

Verse 42

युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते / क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम्

Hindi maaaring ipahayag ang diwa sa dalawang paraan sa iisang sandali; kaya ang dumating nang sunod-sunod na ito ay hindi ko sinabi sa iyo bilang dalawang yuga nang sabay.

Verse 43

ऋषिवंशप्रसंगेन व्याकुलत्वात्तथैव च / अत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये

Dahil sa pagbanggit sa angkan ng mga rishi, naguluhan ang diwa; dito, sa pasimula ng Treta Yuga, binanggit si Manu at ang mga Sapta Rishi na naroon.

Verse 44

श्रौत स्मार्त्त च ते धर्म ब्रह्मणानुप्रचौदितम् / दाराग्निहोत्रसंबन्धमृग्यजुः सामसंहितम्

Ang kanilang dharmang Śrauta at Smārta ay pinukaw ni Brahmā—tungkol sa buhay-maybahay, ugnay sa Agnihotra, at kasama ang mga Saṃhitā ng Ṛg, Yajus, at Sāma.

Verse 45

इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्म सप्तर्षयो ऽब्रुवन् / परंपरागतं धर्म स्मार्त्तं चाचारलक्षणम्

Ang dharmang Śrauta na may ganitong mga tanda ay sinabi ng mga Sapta Rishi; at ang dharmang Smārta na minana sa salinlahi, na may tanda ng ācāra (wastong gawi), ay binanggit din.

Verse 46

वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् / सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै

Ipinahayag ni Manu Svāyambhuva ang dharmang may kaakibat na ācāra ng varṇa at āśrama—sa pamamagitan ng katotohanan, brahmacarya, śruti (Veda), at tapas (pag-aayuno).

Verse 47

तेषां तु तप्ततपसा आर्षेणोपक्रमेण तु / सप्तर्षीणां मनोश्चैव ह्याद्ये त्रेतायुगे तथा

Ayon sa kanilang nag-aalab na tapas at sa paraang panimula ng mga rishi, sa unang panahon ng Treta Yuga, gayon din para sa mga Sapta Rishi at kay Manu (ang naging pag-uumpisa).

Verse 48

अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च / अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः

Ang kanilang mga mantra ay hindi nilikha sa pamamagitan ng paunang pag-iisip, ni hindi rin nauna ang anumang gawa; bagkus, nahayag ito sa mga palatandaang gaya ng mga bituin at iba pa.

Verse 49

आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु याः स्वयम् / प्राणाशेष्वथ सिद्धीनामन्यासां च प्रवर्त्तनम्

Sa unang kalpa, ang mga siddhi ng mga diyos ay kusang lumitaw; at kapag humihina ang lakas-buhay, nagsisimula ring umiral ang iba pang mga siddhi.

Verse 50

आसन्मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः / ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभायामुपस्थिताः

Ang mga mantra na umiral sa libu-libong nagdaang kalpa, yaon ding mga mantra ang muling sumipot sa kanilang kaloobang talino at inspirasyon.

Verse 51

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रश्चाथर्वणानि तु / सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्त्तं धर्मं मनुर्जगौ

Ang Ṛc, Yajus, Sāman, at mga mantra ng Atharva—ay ipinahayag ng Pitong Rishi; at ang Smārta dharma ay itinuro ni Manu.

Verse 52

त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मसेतवः / संरोधादायुषश्चैव वर्त्स्यन्ते द्वापरेषु वै

Sa simula ng Tretā, ang mga Veda ay nasa anyong Saṃhitā lamang, mga tulay ng dharma; dahil sa pag-ikli ng buhay, sa Dvāpara sila’y iiral (na nahahati-hati).

Verse 53

ऋषयस्तपसा वेदान्द्वापरादिष्वधीयते / अनादिनिधिना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा

Ang mga rishi, sa pamamagitan ng tapas, ay nag-aaral ng mga Veda sa Dvapara at iba pang mga yuga. Ang Svayambhu, ang walang pasimulang Bukal, ay unang lumikha ng mga banal na rishi.

Verse 54

सधर्माः सव्रताः सांगा यथाधर्मं युगेयुगे / विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम्

Ang mga pahayag ng Veda, kasama ang dharma, mga panata, at Vedanga, ay isinasagawa sa bawat yuga ayon sa batas ng dharma. Iisa ang diwa, ngunit nagbabago ang anyo ayon sa panahon.

Verse 55

आरंभयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशस्तथा / परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः

Ang mga kshatriya ay nagsasagawa ng ārambha-yajña, at ang mga vaishya ay ng havir-yajña. Ang mga shudra ay nakatalaga sa paricāra-yajña (paglilingkod), at ang mga dakilang dvija ay sa japa-yajña.

Verse 56

तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा

Noon, sa Treta-yuga, ang mga varna na iningatan ng dharma ay nagalak—masigasig sa mga ritwal, may lahi at supling, masagana at namumuhay sa ginhawa.

Verse 57

ब्राह्मणाननुर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः / वैश्यानुवर्त्तिनः शुद्राः परस्परमनुव्रताः

Ang mga kshatriya ay sumusunod sa mga brahmana, ang mga vaishya ay sa mga kshatriya. Ang mga shudra ay sumusunod sa mga vaishya—at ang lahat ay nagtatangan ng panata sa isa’t isa.

Verse 58

शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा / संकल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वकर्मणा

Ang kanilang mga gawi ay mapalad; gayundin ang dharma ng varṇa at āśrama—sa pasiya ng isip, sa bigkas ng salita, at sa sariling karma.

Verse 59

त्रेतायुगे च विफलः कर्मारंभः प्रसिद्ध्यति / आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता

Sa Tretāyuga, maging ang pagsisimula ng gawaing walang bunga ay naging tanyag; humaba ang buhay, talino, lakas, anyo, kalusugan, at pagkamaka-dharma.

Verse 60

सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवं त्युत / वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तदाकरोत्

O Bhava! Sa Tretāyuga, ang lahat ng ito ay pangkalahatan para sa lahat; noon ay itinatag ni Brahmā ang kaayusang varṇa-āśrama para sa kanila.

Verse 61

पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्मा स्तानप्यपालयन् / परस्परविरोधेन मनुं ताः पुनरभ्ययुः

Muli, dahil sa pagkalito, hindi iningatan ng mga tao ang mga dharmang iyon; sa kanilang pag-aalitan, muli silang lumapit kay Manu.

Verse 62

पुनः स्वायंभुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः / ध्यात्वा तु शतरूपायां पुत्रौ स उदपादयत्

Muli, nang makita ni Svāyaṃbhuva Prajāpati ang tunay na kalagayan, nagmuni siya kay Śatarūpā at nagluwal ng dalawang anak na lalaki.

Verse 63

प्रियव्रतो त्तानपादौ प्रथमौ तौ मोहीक्षितौ / ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः

Si Priyavrata at si Uttanapada ang itinuring na unang dalawang hari; mula noon ay sumibol ang mga haring may hawak na danda, ang tungkod ng batas.

Verse 64

प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्ते ऽभवन्नृपाः / प्रच्छन्न पापास्तैर्ये च न शक्यास्तु नराधिपैः

Dahil pinasaya nila ang mga mamamayan, tinawag silang nṛpa; at pinigil nila ang mga lihim na kasalanang di kayang supilin ng ibang pinuno.

Verse 65

धर्मराजः स्मृतस्तेषां शास्ता वैवस्वतो यमः / वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्त्तिताः

Para sa kanila, si Yama na Vaivasvata ay inalaala bilang Dharmaraja, ang tagapagparusa; at sa Treta Yuga ay ipinahayag ang paghahati ng mga varna.

Verse 66

संभृताच्च तदा मन्त्रा ऋषिभिर्ब्रह्मणः सुतैः / यज्ञाः प्रवर्त्तिताश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः

Noon, tinipon ng mga rishi na mga anak ni Brahma ang mga mantra; at sa gayong panahon din, pinasimulan ng mga deva ang mga yajña.

Verse 67

यामशुक्रार्जितैश्चैव सर्वसाधन संभृतैः / सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा

Taglay ang mga bagay na natamo nina Yama at Shukra, at kumpleto sa lahat ng kasangkapan, kasama si Vishvabhuja at ang makapangyarihang Devendra (sila’y nagsama).

Verse 68

स्वायंभुवेंऽतरे देवैर्यज्ञस्तैः प्राक्प्रवर्त्तितः / सत्यं जपस्तपो दानं त्रेताया धर्म उच्यते

Sa Manvantara ni Svayambhuva, ang mga deva ay nagpasimula noon pa ng yajña; sa Yuga Tretā, ang katotohanan, pagbigkas ng mantra, pag-aayuno, at pagbibigay-dāna ang tinatawag na dharma.

Verse 69

तदा धर्म्मसहस्रान्ते ऽहिंसाधर्मः प्रवर्त्तते / जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः

Noon, sa pagtatapos ng sanlibong panahon ng dharma, umiral ang dharma ng ahimsā; at isinilang ang mga magigiting, mahahaba ang buhay, at napakalalakas.

Verse 70

व्यस्तदण्डा महाभागा धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः / पद्मपत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहताः

Sila’y nagbaba ng dāṇḍa, mga pinagpala, matatag sa dharma at tagapagsalita ng Brahman; may matang mahaba na tulad ng dahon ng lotus, malapad ang dibdib at matipuno ang katawan.

Verse 71

सिंहातङ्का महासत्त्वा मत्तमातङ्गगमिनः / महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्त्तिनः

Sila’y matapang na gaya ng leon, may dakilang lakas-loob, lumalakad na parang elepanteng nag-aalab; may hawak na malaking busog, at sa Yuga Tretā ay mga cakravartin na hari.

Verse 72

सर्वलक्षणसम्पूर्मा न्यग्रोधपरिमण्डलाः / न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते

Sila’y ganap sa lahat ng palatandaan, may sukat na ‘nyagrodha-parimaṇḍala’ (gaya ng lawak ng punong balete); ang dalawang bisig ay tinatawag na ‘nyagrodha’, at ang isang vyāma ay tinatawag ding ‘nyagrodha’.

Verse 73

व्यामे नैवोछ्रयो यस्य सम ऊर्द्धं तु देहिनः / समोछ्रयपरीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः

Ang may lawak at taas na magkasingtimbang sa itaas ng katawan, at ang taas at sukat ng paligid ay magkapantay—iyon ang ‘nyagrodha-mandala’.

Verse 74

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा / सप्तैतानि च रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम

Ang gulong (cakra), karwahe, hiyas, asawa, kayamanan, kabayo at elepante—ito ang pitong ratna ng lahat ng cakravartin.

Verse 75

चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्मरत्नं च पञ्चमम् / केतुर्निधिश्च सप्तैव प्राणहीनानि चक्षते

Ang cakra, karwahe, hiyas, espada, ikalima ang ratnang kalasag, ang watawat (ketu) at kayamanan—ang pitong ito’y sinasabing walang buhay.

Verse 76

भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः / मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः

Ang asawa, purohita, pinunong-militar, tagagawa ng karwahe, ministro, kabayo at batang elepante (kalabha)—ang pitong ito’y binanggit na may buhay.

Verse 77

रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम् / चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम्

Ang mga banal na ratnang ito ay ganap na natamo ng mga dakilang kaluluwa; para sa lahat ng cakravartin, ito’y itinuturing na labing-apat na bagay na dapat taglayin.

Verse 78

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह

Mula sa bahagi ni Viṣṇu isinisilang sa daigdig ang mga cakravartin na hari; sa lahat ng manvantara, maging sa nakaraan at sa darating, gayon din ang nagaganap.

Verse 79

भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च / त्रेतायुगे च तान्यत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः

Ang lahat ng ukol sa nakaraan at hinaharap, pati ang nasa kasalukuyan—sa Tretā-yuga roon ay isinisilang bilang mga cakravartin na hari.

Verse 80

भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम् / अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम्

Para sa mga haring tagapangalaga ng lupa, naririto ang mga pagpapalang ito; apat na kagila-gilalas: lakas, dharma, ligaya, at yaman.

Verse 81

अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते तु नृपैः समम् / अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च

Nang walang pagsasalungatan, natatamo ng mga hari ang lahat nang sabay: artha, dharma, kāma, dangal, at tagumpay.

Verse 82

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च / श्रुतेन तपसा चैव मुनीनभिभवन्ति वै

Sa pamamagitan ng aiśvarya—mga siddhi gaya ng aṇimā at iba pa—at kapangyarihang panginoon, gayundin sa kaalamang śruti at tapas, tunay nilang nahihigitan maging ang mga muni.

Verse 83

बलेन तपसा चैव देवदानवमानवान् / लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः

Sa lakas at pag-aayuno (tapas), ang mga deva, danava, at tao ay isinisilang na may mga tandang higit-sa-tao na nananahan sa katawan.

Verse 84

केशाःस्निग्धा ललाटोच्चा जिह्वा चास्य प्रमार्जिनी / ताम्रप्रभोष्टनेत्राश्च श्रीवत्साश्चैद्ध्वरोमशाः

Makinis at makintab ang buhok, mataas ang noo, at ang dila’y nakapaglilinis; mapulang-kobre ang ningning ng labi at mata, may tanda ng Śrīvatsa sa dibdib, at makapal ang balahibo sa katawan.

Verse 85

आजानुबाहवस्छैव तदाम्रहस्ताः कटौ कृशाः / न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धास्तु मेहनाः

Ang mga bisig ay abot-tuhod, ang mga kamay ay mapulang-tanso, at ang baywang ay payat; ang dibdib ay lawak na parang punong balete, ang balikat ay gaya ng sa leon, at siya’y makapangyarihan.

Verse 86

गजेद्रगतयश्चैव महाहनव एव च / पादयोश्चक्रमत्स्योन्तु शङ्खपद्मौ तुहस्तयोः

Ang lakad ay gaya ng dambuhalang elepante at malaki ang panga; sa mga paa ay may tanda ng cakra at isda, at sa mga kamay ay may tanda ng shankha at padma.

Verse 87

पञ्चाशीतिसहस्राणि ते राजन्त्यजरा नृपाः / असंगगतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्

Ang mga haring hindi tumatanda ay naghahari sa loob ng walumpu’t limang libong taon; at para sa mga cakravartin ay binabanggit ang apat na ‘di-nahahadlangang’ paglalakbay.

Verse 88

अन्तरिक्षे समुद्रि च पाताले पर्वतेषु च / इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते

Sa kalangitan, sa dagat, sa Pātāla at sa mga bundok, ang dharma sa Yuga Tretā ay: yajña, pagkakaloob, pag-aayuno/tapas, at katotohanan.

Verse 89

तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः / मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते

Noon, ang dharma ay umiral ayon sa paghahati ng varṇa at āśrama; at upang maitatag ang kaayusan, ipinatupad din ang daṇḍanīti, ang pamamaraang parusa.

Verse 90

त्दृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा अरोगाः पूर्णमानसाः / एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः

Noon, ang lahat ng nilalang ay malusog at matatag, walang karamdaman at ganap ang isip; at sa kaayusan ng Yuga Tretā, ang Veda ay iisa ngunit inaalala na may apat na ‘paa’ o bahagi.

Verse 91

त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः / पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु

Sa panahong iyon, ang tao ay nabubuhay nang tatlong libong taon; at napapaligiran ng mga anak at apo, sila’y namamatay nang sunod-sunod ayon sa takdang panahon.

Verse 92

एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंध्यां निबोधत / त्रेतायुगस्वभावानां संध्या पादेन वर्त्तते / संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति

Ito ang dharma ng Yuga Tretā; unawain din ang “Tretā-saṃdhyā,” ang panahong paglipat. Ang paglipat ng mga likas na katangian ng Tretā ay umuusad sa isang ‘paa’; at ang ‘paa ng sandhyā’ ay nananatiling isang bahagi (aṃśa).