Shloka 8
Yuga-Vibhāga and Kāla-Pramāṇa
Measures of Time and the Four Yugas
Devanagari script
तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते / पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः
Transliteration
tatrāhaḥ karmaceṣṭāyāṃ rātriḥ svapnāya kalpate / pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ
Translation
Doon, ang araw ay itinakda para sa pagsisikap sa karma, at ang gabi para sa pagtulog at panaginip. Sa daigdig ng mga Pitri, ang gabi at araw ay nagiging isang buwan; at muli, may paghahati rin sa dalawa.
Word by Word
तत्रthere, in that context
तत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (indeclinable adverb of place)
अहःday
अहः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/Nominative); एकवचन
कर्मचेष्टायाम्in work-activity
कर्मचेष्टायाम्:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootकर्म-चेष्टा (प्रातिपदिक; कर्म + चेष्टा)
Formस्त्रीलिङ्ग; सप्तमी (7th/Locative); एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कर्मणः चेष्टा = activity of work)
रात्रिःnight
रात्रिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/Nominative); एकवचन
स्वप्नायfor sleep/dreaming
स्वप्नाय:
सम्प्रदान (Sampradāna/Recipient-Purpose)
TypeNoun
Rootस्वप्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; चतुर्थी (4th/Dative); एकवचन
कल्पतेis fit/serves as
कल्पते:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootकॢप् (धातु)
Formलट् (Present); प्रथमपुरुष (3rd person); एकवचन; आत्मनेपद
पित्र्येin the ancestral (pitṛ) [system]
पित्र्ये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeAdjective
Rootपित्र्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/Locative); एकवचन; विशेषण (qualifying: ‘in the ancestral [reckoning]’)
रात्रिnight (as one of the pair)
रात्रि:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/Nominative); द्विवचन
अहनीday (as one of the pair)
अहनी:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/Nominative); द्विवचन (अहनी = two days/day-and-night pair member)
मासःmonth
मासः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st/Nominative); एकवचन
प्रविभागःdivision, allocation
प्रविभागः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootप्र-विभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st/Nominative); एकवचन
तयोःof those two
तयोः:
सम्बन्ध (Sambandha/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; षष्ठी (6th/Genitive); द्विवचन
पुनःagain, further
पुनः:
सम्बन्ध/क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (indeclinable adverb)