Adhyaya 13
Ginagawang mahigpit na kinokontrol at madaling matunton ng estado ang bonded service sa Kabanata 3.13—pinangangalagaan ang produktibong populasyon laban sa pagkaalipin at pananamantala, habang isinasantabi sa pamantayan ang pagbebenta/pagtubos at mga parusa upang tiyakin ang kaayusan at katiyakan sa paggawa. Itinatanghal ang dāsakarma/āhitika bilang usaping pamamahala, hindi pribadong pagpapasya: ang mga hukuman ng hari ang nagtatakda ng bisa at lunas. Nililimitahan nito kung sino ang maaaring ibaba sa pagkaalipin, at hayagang tumututol sa pagnormalisa ng pang-aalipin sa mga Ārya. Ipinapako nito sa batas ang lehitimong awtoridad sa pagbebenta/paglilipat at pinawawalang-bisa ang mga transaksiyong sapilitan o mapagsamantala. Tinitiyak nito ang mga landas ng pagtubos at nililinaw kung sino ang may katayuang tumubos, upang mabawasan ang panghabambuhay na pagkakagapos. Itinuturing nito ang pang-aabuso at seksuwal na pagsasamantala—lalo na sa mga babaeng tagapaglingkod—bilang mga paglabag na sumisira ng halaga at may kaparusahan. Sa pamamagitan ng tinimplang daṇḍa, ginagawang maipapatupad na tuntunin ang kaguluhang panlipunan, pinatitibay ang katatagan ng janapada at yogakṣema.
Sutras
Sutra 1
चतुर्गुणः ॥ कZ_०३.१३.०१ ॥
Apat na ulit (ibig sabihin, ang parusa/kabayaran ay apat na beses).
Sutra 2
परजनस्य पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः क्रेतृश्रोतृऋणां च ॥ कZ_०३.१३.०२ ॥
Para sa pakikitungo/pakikipagkalakalan sa “tao ng iba” (parajana), ang mga parusa ay inuuri bilang una, gitna, at pinakamataas; at ang pananagutan ay umaabot din sa mamimili, sa “nakinig/umayon” (tagapamagitan o tagapag-apruba), at sa nagpapautang.
Sutra 3
म्लेच्छानामदोषः प्रजां विक्रेतुमाधातुं वा ॥ कZ_०३.१३.०३ ॥
Sa mga mleccha, hindi itinuturing na kasalanan ang ipagbili ang sariling anak/tao o isangla sila (bilang panagot).
Sutra 4
न त्वेवार्यस्य दासभावः ॥ कZ_०३.१३.०४ ॥
Ngunit ang isang ārya ay hindi dapat ilagay sa katayuang alipin/katulong (ibig sabihin, hindi pinahihintulutan ang pag-aalipin sa isang ārya).
Sutra 15
मूल्येन चार्यत्वं गच्छेत् ॥ कZ_०३.१३.१५ ॥
Sa pagbabayad ng itinakdang halaga, ang isang dāsa ay maaaring magtamo ng katayuang ārya (ibig sabihin, ituring na malaya/hindi alipin).
Sutra 16
तेनोदरदासाहितकौ व्याख्यातौ ॥ कZ_०३.१३.१६ ॥
Sa pamamagitan ng prinsipyong ito, ang mga kaso ng 'alipin sa tiyan' o yaong naglilingkod para sa kabuhayan, at ng 'āhitaka' o yaong nakatali sa pamamagitan ng paunang bayad o obligasyon, ay ipinaliwanag din at pinangangasiwaan ayon sa katulad na batas.
Sutra 17
प्रक्षेपानुरूपश्चास्य निष्क्रयः ॥ कZ_०३.१३.१७ ॥
At ang kanyang halaga ng pagtubos ay dapat na kapantay sa halagang ipinagkaloob sa kanya.
Sutra 18
दण्डप्रणीतः कर्मणा दण्डमुपनयेत् ॥ कZ_०३.१३.१८ ॥
Ang sinumang ipinailalim sa parusa ay magbabayad ng parusa sa pamamagitan ng paggawa, na katumbas ng multa sa paglilingkod.
Sutra 19
आर्यप्राणो ध्वजाहृतः कर्मकालानुरूपेण मूल्यार्धेन वा विमुच्येत ॥ कZ_०३.१३.१९ ॥
Ang isang tao ng katayuang ārya na dinakip sa ilalim ng watawat ay mapapalaya alinsunod sa oras ng kanyang paggawa o sa pagbabayad ng kalahati ng halaga.
Sutra 20
गृहेजातदायागतलब्धक्रीतानामन्यतमं दासमूनाष्टवर्षं विबन्धुमकामं नीचे कर्मणि विदेशे दासीं वा सगर्भामप्रतिविहितगर्भभर्मण्यां विक्रयाधानं नयतः पूर्वः साहसदण्डः क्रेतृश्रोतृऋणां च ॥ कZ_०३.१३.२० ॥
Para sa sinumang magtatalaga o magpapahirap ng alipin mula sa mga kilalang uri, kapag wala pang walong taong gulang, walang suporta ng kamag-anak, ayaw magpaalipin, itinalaga sa mababang gawain, o dinala sa ibang lupain; o nagbebenta ng babaeng alipin na buntis nang walang proteksyon sa kanyang pagbubuntis, ang parusa ay ang unang sāhasa-parusa; at ang bumibili, ang tagapamagitan, at ang nagpapautang ay mananagot din.
Sutra 21
दासमनुरूपेण निष्क्रयेणार्यमकुर्वतो द्वादशपणो दण्डः संरोधश्चाकरणात् ॥ कZ_०३.१३.२१ ॥
Kung hindi gawing ārya ang dāsa (ibig sabihin, tumanggi sa pagpapalaya) matapos tanggapin ang katumbas na pantubos (niṣkraya), ang parusa ay labindalawang paṇa at pagkakadetine (saṃrodha) dahil sa hindi pagsunod.
Sutra 22
दासद्रव्यस्य ज्ञातयो दायादाः तेषामभावे स्वामी ॥ कZ_०३.१३.२२ ॥
Ang mga tagapagmana ng ari-arian ng isang dāsa ay ang kanyang mga kamag-anak; kung wala sila, ang amo/panginoon ang magmamana.
Sutra 23
स्वामिनः स्वस्यां दास्यां जातं समातृकमदासं विद्यात् ॥ कZ_०३.१३.२३ ॥
Ang anak na isinilang sa amo mula sa sarili niyang dāsī, kasama ang ina, ay dapat kilalaning hindi dāsa (malaya).
Sutra 24
गृह्या चेत्कुटुम्बार्थचिन्तनी माता भ्राता भगिनी चास्या अदासाः स्युः ॥ कZ_०३.१३.२४ ॥
Kung siya ay tanggap sa sambahayan (bilang kinikilalang kapareha/asawa) at namamahala sa kapakanan ng pamilya, kung gayon ang kanyang ina, kapatid na lalaki, at kapatid na babae ay magiging hindi rin dāsa (malaya).
Sutra 25
दासं दासीं वा निष्क्रीय पुनर्विक्रयाधानं नयतो द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र स्वयं वादिभ्यः । इति दासकल्पः ॥ कZ_०३.१३.२५ ॥
Ang sinumang, matapos tubusin (niṣkrīya) ang isang lalaking alipin o babaeng alipin, ay muli silang dalhin para ipagbili muli o isanla/muling isanla, ay pagmumultahin ng labindalawang paṇa—maliban kung ang mga nagdedemanda mismo ang magdadala nito bilang pribadong kaso. Dito nagtatapos ang bahagi tungkol sa mga tuntunin hinggil sa mga alipin.
Sutra 26
कर्मकरस्य कर्मसम्बन्धमासन्ना विद्युः ॥ कZ_०३.१३.२६ ॥
Para sa upahang manggagawa (karmakara), ang pananagutan ay nauunawaang malapit (direktang nakatali) sa mismong ugnayang paggawa.
Sutra 27
यथासम्भाषितं वेतनं लभेत कर्मकालानुरूपमसम्भाषितवेतनः ॥ कZ_०३.१३.२७ ॥
Kung napagkasunduan ang sahod, tatanggap siya ng sahod ayon sa napagkasunduan; kung walang napagkasunduang sahod, tatanggap siya ng sahod na naaayon sa oras na ginugol sa trabaho.
Sutra 28
कर्षकः सस्यानां गोपालकः सर्पिषां वैदेहकः पण्यानामात्मना व्यवहृतानां दशभागमसम्भाषितवेतनो लभेत ॥ कZ_०३.१३.२८ ॥
Kapag walang napagkasunduang sahod: ang magsasaka ay tatanggap ng ikasampung bahagi ng ani; ang pastol ng baka ay tatanggap ng ikasampung bahagi ng ghee; at ang vaidehaka (mangangalakal/ahenteng komisyon) ay tatanggap ng ikasampung bahagi ng mga kalakal na personal niyang ipinagpalit o ipinagbili.
Sutra 29
अथवार्यमाधाय कुलबन्धन आर्याणामापदि निष्क्रयं चाधिगम्य बालं साहाय्यदातारं वा पूर्वं निष्क्रीणीरन् ॥ कZ_०३.१३.०५ ॥
Bilang alternatibo, matapos magsangla ng isang kagalang-galang na tagapanagot (ārya) o tagapanagot ng angkan (kulabandhana), at kapag nakakuha na ng salapi para sa pagtubos sa kaso ng isang Ārya na nasa kagipitan, dapat munang tubusin ang isang menor de edad o ang taong nagbibigay ng tulong/suporta.
Sutra 30
सकृदात्माधाता निष्पतितः सीदेत्द्विरन्येनाहितकः सकृदुभौ परविषयाभिमुखौ ॥ कZ_०३.१३.०६ ॥
Para sa uri ng mga bihasa at propesyunal sa serbisyo—mga artesano, manggagawa, tagapagtanghal, manggagamot, propesyunal na tagapagsalita/abogado, mga tagapaglingkod at iba pa—ang sahod ay yaong halaga na gagawin ng ibang kaparehong uri, o yaong itataya ng mga dalubhasang may kakayahan bilang nararapat.
Sutra 31
वित्तापहारिणो वा दासस्यार्यभावमपहरतोऽर्धदण्डः ॥ कZ_०३.१३.०७ ॥
Ang patunay ay dapat umasa lamang sa patotoo ng mga saksi.
Sutra 32
निष्पतितप्रेतव्यसनिनामाधाता मूल्यं भजेत ॥ कZ_०३.१३.०८ ॥
Kapag walang mga saksi, magsiyasat mula sa lugar kung saan isinagawa ang gawain (ibig sabihin, suriin ang lugar/konteksto at ang mga kaugnay na tao).
Sutra 33
प्रेतविण्मूत्रोच्छिष्टग्राहणमाहितस्य नग्नस्नापनं दण्डप्रेषणमतिक्रमणं च स्त्रीणां मूल्यनाशकरं धात्रीपरिचारिकार्धसीतिकोपचारिकाणां च मोक्षकरम् ॥ कZ_०३.१३.०९ ॥
Para sa kabiguang magbayad ng sahod, ang parusa ay pagkakakulong na nakagapos sa loob ng sampung (yunit/araw), o multang anim na paṇa.
Sutra 34
सिद्धमुपचारकस्याभिप्रजातस्यापक्रमणम् ॥ कZ_०३.१३.१० ॥
Para sa paglustay/pag-angkin nang mali (sa ganitong mga transaksiyon), ang parusa ay multang labindalawang paṇa, o pagkakakulong na nakagapos sa loob ng limang (yunit/araw).
Sutra 35
धात्रीमाहितिकां वाकामां स्ववशां गच्छतः पूर्वः साहसदण्डः परवशां मध्यमः ॥ कZ_०३.१३.११ ॥
Para sa sinumang may pakikipagtalik sa isang yaya/ina na nagpapasuso (dhātrī) o sa isang babaeng nakasangla/naitalaga (āhitikā) na pumapayag at nasa ilalim ng sariling kapangyarihan niya (svavaśā), ang pinakamababang antas ng multa para sa marahas/sexual na paglabag (pūrva sāhasa-daṇḍa) ang ipapataw; ngunit kung siya ay nasa kapangyarihan ng iba (paravaśā), ang gitnang antas (madhyama) ang ipapataw.
Sutra 36
कन्यामाहितिकां वा स्वयमन्येन वा दुषयतो मूल्यनाशः शुल्कं तद्द्वुगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०३.१३.१२ ॥
Para sa sinumang lumalapastangan/nagdudungis sa isang dalaga, o sa isang dalagang nakasangla/naitalaga (āhitikā), maging siya mismo ang gumawa o sa pamamagitan ng iba, mawawala/masasamsam ang halagang ipinangako (mūlya-nāśa); bukod dito, dapat magbayad ng bayad/kabayaran (śulka) at papatawan ng multang doble ng halagang iyon.
Sutra 37
आत्मविक्रयिणः प्रजामार्यां विद्यात् ॥ कZ_०३.१३.१३ ॥
Dapat kilalanin ang taong nagbebenta ng sarili (ātma-vikrayin) bilang isang nasasakupan na may katayuang Ārya (āryā prajā).
Sutra 38
आत्माधिगतं स्वामिकर्माविरुद्धं लभेत पित्र्यं च दायम् ॥ कZ_०३.१३.१४ ॥
Maaari niyang panatilihin/makamit ang anumang nakuha niya sa sariling pagsisikap, hangga’t hindi ito sumasalungat sa gawain o mga paghahabol ng amo; at tatanggap din siya ng bahagi ng pamana mula sa ama.
Frequently Asked Questions
It prevents predatory enslavement and sexual coercion, preserves household productivity through clear redemption/value rules, and keeps the king’s courts as the sole legitimate authority over status disputes—raising social trust and economic continuity in the Janapada.
Penalties are graded (pūrva/madhyama/uttama; sometimes caturguṇa). Examples in this chapter include: half-penalty for theft that strips a slave’s Ārya-status claim; sāhasa-daṇḍa grades for illicitly taking a nurse/servant woman depending on consent/compulsion; and compensatory sanctions such as mūlyanāśa, śulka, and a daṇḍa of twice the śulka for defilement of a pledged maiden.
Ask anything about Adhyaya 13 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.