Adhyaya 53
Plakṣaprasravaṇa–Kārapacana tīrtha-varṇana and Nārada’s war briefing (Śalya-parva, Adhyāya 53)
Upa-parva: Tīrtha–Āśrama–Nārada-saṃvāda (Balarāma’s pilgrimage interlude)
Vaiśaṃpāyana describes Baladeva arriving at Kurukṣetra, giving gifts, and reaching a large, auspicious āśrama characterized by sacred trees and a sanctified environment. Baladeva questions the resident sages about the āśrama’s prior occupant; they narrate that Viṣṇu performed supreme tapas there, that ancient rites were conducted, and that a perfected brāhmaṇī—identified as the virtuous daughter of Śāṇḍilya—attained heaven through yogic accomplishment, with a noted aśvamedha-related merit associated with the hermitage. Baladeva then proceeds near the Himavat region, visits Sarasvatī’s source at Plakṣaprasravaṇa, reaches the eminent tīrtha Kārapacana, performs dāna and cold-water bathing, and goes to the āśrama of Mitra and Varuṇa, then onward to the Yamunā region where deities previously found delight. Seated with ṛṣis and siddhas, he receives Devarṣi Nārada, who is described with ascetic insignia and musical skill. When asked about the Kuru situation, Nārada recounts principal deaths (Bhīṣma, Droṇa, Karṇa, and others), names remaining Kaurava-aligned survivors (notably Kṛpa, Bhoja, and Aśvatthāman), and reports Duryodhana’s concealment in the Dvaipāyana lake and his being pressured by speech from the Pāṇḍavas with Kṛṣṇa. Nārada indicates the imminent gadā duel between Bhīma and Duryodhana and advises Baladeva to go witness it. Baladeva dismisses attendants toward Dvārakā, praises Sarasvatī in two verses emphasizing her sanctity and salvific association, mounts his chariot, and hastens to observe the disciple-duel.
Chapter Arc: बलराम (हलायुध) तीर्थयात्रा के क्रम में तपोधनों से पूछते हैं—महात्मा कुरु ने इस भूमि को क्यों जोता कि यह ‘कुरुक्षेत्र’ कहलायी? → ऋषि कुरु के अदम्य संकल्प का वृत्तांत सुनाते हैं: दीर्घकाल तक वे तपोबल से भूमि को कर्षित करते रहे; इन्द्र उनके उद्योग पर उपहास कर त्रिदिव लौट जाते हैं, पर कुरु विरत नहीं होते। → कुरु के तप और कर्षण से यह भूमि परम-पुण्य-स्थान घोषित होती है—यहाँ तप, यज्ञ, दान और रण में वीरगति पाने वालों को अक्षय शुभगति; यहाँ शुभ-इच्छा से निवास करने वालों को यम-लोक का दर्शन नहीं। → ऋषि कुरुक्षेत्र की महिमा का विधान करते हैं: यहाँ ब्राह्मण-शिरोमणि और नरेश यज्ञ कर उत्तम गति पाते हैं; इस क्षेत्र की पुण्य-प्रभावना पृथ्वी के रहने तक त्रिविष्टप-वास का कारण बनती है। → हलायुध से कहा जाता है—अब इन्द्र द्वारा कुरुक्षेत्र-विषयक गायी गयी गाथा सुनो; आगे उसी दिव्य गाथा/विस्तार का संकेत।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत यदापर्वर्में बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५२ ॥। ऑपनआक्राा छा अं क्ााज त्रिपठ्चाशत्तमोड्ध्याय: ऋषियोंद्वारा कुरुक्षेत्रकी सीमा और महिमाका वर्णन ऋषय ऊचु: प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते सनातनं राम समन्तपञठ्चकम् । समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो वरेण सत्रेण महावरप्रदा:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนศัลยปรวะ ภายในยทาปรวะ ในวาระที่พระพลเทวะเสด็จจาริกสู่สถานศักดิ์สิทธิ์ เรื่องสารถวโตปาขยานะ บทที่ห้าสิบสองก็สิ้นสุดลง ॥๕๒॥ บทที่ห้าสิบสาม— ฤๅษีทั้งหลายพรรณนาขอบเขตและมหิมาแห่งกุรุเกษตร ฤๅษีกล่าวว่า “โอ้รามะ (พลราม)! สมันตปัญจกะเป็นแดนศักดิ์สิทธิ์อันโบราณและยั่งยืน เรียกว่า ‘แท่นบูชาทิศเหนือของปรชาปติ’ กาลก่อนเหล่าเทพได้ชุมนุม ณ ที่นั้นและประกอบสัตรยัญอันยิ่งใหญ่ จนเป็นผู้ประทานพรอันมหาศาล”
Verse 2
पुरा च राजर्षिवरेण धीमता बहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा । प्रकृष्टमेतत् कुरुणा महात्मना ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “กาลก่อน มหาตมะกุรุ ผู้เป็นเลิศในหมู่ราชฤๅษี มีปัญญาและมีเดชานุภาพหาประมาณมิได้ ได้ไถพรวนและบำรุงผืนแผ่นดินนี้อย่างยอดเยี่ยมตลอดหลายปี ด้วยเหตุนั้น ในโลกนี้จึงเลื่องลือด้วยนามว่า ‘กุรุเกษตร’”
Verse 3
राम उवाच किमर्थ कुरुणा कृष्ट क्षेत्रमेतन््महात्मना । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कथ्यमानं तपोधना:
รามะ (พลราม) ตรัสถามว่า “โอ้ท่านผู้มั่งคั่งด้วยตบะ! มหาตมะกุรุไถพรวนทุ่งนี้ด้วยเหตุอันใด? เราปรารถนาจะฟังเรื่องราวนี้จากปากท่านทั้งหลาย ตามที่เล่าขานกันมา”
Verse 4
ऋषय ऊचु: पुरा किल कुरुं राम कर्षन्तं सततोत्थितम् | अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात् पर्यपूच्छत कारणम्
เหล่าฤๅษีกล่าวว่า—“โอ้ ราม! ได้ยินกันว่าในกาลก่อน กุรุผู้พร้อมเสมอสำหรับกิจอันเป็นมงคล ได้ไถพรวนผืนทุ่งนี้อยู่ ครั้นแล้วพระอินทร์เสด็จลงมาจากสวรรค์และทรงไต่ถามเหตุแห่งการนั้น”
Verse 5
इन्द्र वाच किमिदं वर्तते राजन् प्रयत्नेन परेण च । राजर्षे किमभिप्रेतं येनेयं कृष्यते क्षिति:
พระอินทร์ตรัสว่า—“ข้าแต่พระราชา ที่นี่เกิดสิ่งใดขึ้นด้วยความเพียรอันยิ่งนัก? ข้าแต่ราชฤๅษี ท่านมุ่งหมายสิ่งใด จึงให้ไถพรวนแผ่นดินนี้?”
Verse 6
कुरुरुवाच इह ये पुरुषा: क्षेत्रे मरिष्यन्ति शतक्रतो । ते गमिष्यन्ति सुकृतालल्लोकान् पापविवर्जितान्,कुरुने कहा--शतक्रतो! जो मनुष्य इस क्षेत्रमें मरेंगे, वे पुण्यात्माओंके पापरहित लोकोंमें जायँगे
กุรุตรัสว่า—“โอ้ ศตกรตุ! มนุษย์ผู้ใดสิ้นชีวิต ณ ทุ่งนี้ ผู้นั้นจักไปสู่โลกอันผู้มีบุญได้บรรลุ เป็นแดนปราศจากบาป”
Verse 7
अवहस्य तत: शक्रो जगाम त्रिदिवं पुनः । राजर्षिरिप्यनिर्विण्ण: कर्षत्येव वसुंधराम्,तब इन्द्र उनका उपहास करके स्वर्गलोकमें चले गये। राजर्षि कुरु उस कार्यसे उदासीन न होकर वहाँकी भूमि जोतते ही रहे
ครั้นแล้วศักระ (พระอินทร์) ทรงเยาะเย้ยและเสด็จกลับสู่สวรรค์อีกครั้ง แต่ราชฤๅษีกุรุหาได้ท้อถอยไม่ ยังคงไถพรวนแผ่นดินนั้นต่อไป
Verse 8
आगम्यागम्य चैवैनं भूयो भूयो5वहस्य च । शतक्रतुरनिर्विण्णं पृष्टवा पृष्टवा जगाम ह
เขามาแล้วมาอีก เยาะเย้ยแล้วเยาะเย้ยอีก และซักถามศตกรตุผู้ไม่รู้เหน็ดเหนื่อยครั้งแล้วครั้งเล่า ก่อนจะจากไป
Verse 9
शतक्रतु इन्द्र अपने कार्यसे विरत न होनेवाले कुरुक पास बारंबार आते और उनसे पूछ-पूछकर प्रत्येक बार उनकी हँसी उड़ाकर स्वर्गलोकमें चले जाते थे ।।
พระอินทร์ผู้เป็นเจ้าแห่งร้อยพิธีบูชา เสด็จมาหาพระเจ้ากุรุผู้ไม่ยอมละทิ้งปณิธานครั้งแล้วครั้งเล่า ซักถามซ้ำแล้วซ้ำเล่า และทุกคราวก็ทรงเย้ยหยันก่อนเสด็จกลับสวรรค์ ครั้นเมื่อพระราชาทรงอาศัยเดชแห่งตบะอันเข้มกล้า ไถคราดผืนปฐพีอย่างไม่หยุดยั้ง พระอินทร์จึงกราบทูลเหล่าเทวะถึงสิ่งที่ราชฤๅษีกุรุกำลังมุ่งหมายจะกระทำ
Verse 10
एतच्छुत्वाब्रुवन् देवा: सहस्राक्षमिदं वच: । वरेण च्छन्द्यतां शक्र राजर्षियदि शक्यते,यह सुनकर देवताओंने सहसनेत्रधारी इन्द्रसे कहा--'शक्र! यदि सम्भव हो तो राजर्षि कुरुको वर देकर अपने अनुकूल किया जाय
ครั้นได้ฟังดังนั้น เหล่าเทวะจึงกราบทูลพระอินทร์ผู้มีพันเนตรว่า “ข้าแต่ศักระ หากเป็นไปได้ ขอจงประทานพรเพื่อผูกใจราชฤๅษีผู้นั้นให้เป็นฝ่ายเรา”
Verse 11
यदि हांत्र प्रमीता वै स्वर्ग गच्छन्ति मानवा: । अस्माननिष्ट्वा क्रतुभिर्भागो नो न भविष्यति
“หากมนุษย์ที่ตายในโลกนี้ขึ้นสวรรค์ไปโดยมิได้บูชาเราด้วยพิธียัญแล้ว ส่วนแบ่งอันควรแก่เราก็จักสูญสิ้นไป”
Verse 12
आगम्य च तत: शक्रस्तदा राजर्षिमब्रवीत् । अलं खेदेन भवत: क्रियतां वचनं मम
แล้วพระศักระ (พระอินทร์) เสด็จมาถึง ตรัสแก่ราชฤๅษีว่า “พอแล้วกับความโศกของท่าน จงกระทำตามวาจาของเรา”
Verse 13
मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिता: । युधि वा निहता: सम्यगपि तिर्यग्गता नूप
“ข้าแต่พระราชา มนุษย์ผู้มีสติไม่ประมาท ละสังขารด้วยการอดอาหาร หรือผู้ถูกสังหารในสงครามโดยชอบธรรม—แม้จะไปเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน ก็หาใช่ผู้ควรถูกดูหมิ่นไม่”
Verse 14
ते स्वर्गभाजो राजेन्द्र भविष्यन्ति महामते । तब इन्द्रने वहाँसे आकर राजर्षि कुरुसे कहा--“नरेश्वर! आप व्यर्थ कष्ट क्यों उठाते हैं? मेरी बात मान लीजिये। महामते! राजेन्द्र! जो मनुष्य और पशु-पक्षी यहाँ निराहार रहकर देह त्याग करेंगे अथवा युद्धमें मारे जायँगे, वे स्वर्गलोकके भागी होंगे” || १२-१३ ह ।।
พระอินทร์ตรัสว่า “ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐ ผู้ทรงปรีชา เขาทั้งหลายจักเป็นผู้มีส่วนในสวรรค์” แล้วพระเจ้ากุรุทูลตอบพระศักระ (พระอินทร์) ว่า “ขอให้เป็นดังนั้น” ครั้นทรงให้ความยินยอมแล้ว พระเจ้ากุรุก็ลาพระอินทร์; ส่วนพระอินทร์ผู้ปราบพญาพละ เสด็จกลับสู่สวรรค์โดยเร็ว ด้วยพระทัยอิ่มเอม
Verse 15
ततस्तम भ्यनुज्ञाप्य प्रह्ृष्टेनान्तरात्मना । जगाम त्रिदिवं भूय: क्षिप्रं बलनिषूदन:
ครั้นลาจากเขาแล้ว ด้วยพระทัยยินดีภายใน พระอินทร์ผู้ปราบพญาพละก็เสด็จกลับสู่ไตรทิพย์โดยเร็ว
Verse 16
एवमेतद् यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा । शक्रेण चाभ्यनुज्ञातं ब्रह्माद्यैश्व सुरैस्तथा
โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ยทุ เรื่องเป็นดังนี้ ในกาลก่อน พระราชฤๅษีกุรุได้ไถพรวนแผ่นดินนี้ให้เป็นที่เพาะปลูก และพระศักระ (พระอินทร์) ก็ทรงรับรอง อีกทั้งพระพรหมและเหล่าเทพทั้งหลายก็ทรงประทานพรและอนุมัติไว้เช่นกัน
Verse 17
नातः परतरं पुण्यं भूमे: स्थानं भविष्यति । इह तप्स्यन्ति ये केचित्तप: परमकं नरा:
บนแผ่นดินนี้จักไม่มีสถานที่ใดศักดิ์สิทธิ์ยิ่งกว่านี้ ผู้ใดก็ตามที่บำเพ็ญตบะ ณ ที่นี้ ย่อมปฏิบัติตบะอันสูงสุด
Verse 18
देहत्यागेन ते सर्वे यास्यन्ति ब्रह्मण: क्षयम् भूतलका कोई भी स्थान इससे बढ़कर पुण्यदायक नहीं होगा। जो मनुष्य यहाँ रहकर बड़ी भारी तपस्या करेंगे, वे सब लोग देहत्यागके पश्चात् ब्रह्मलोकमें जायँगे ।।
เมื่อสละกายแล้ว เขาทั้งหลายจักเข้าถึงแดนอันไม่เสื่อมแห่งพรหม บนแผ่นดินนี้จักไม่มีสถานที่ใดให้บุญยิ่งกว่านี้ ผู้ใดอยู่ ณ ที่นี้แล้วบำเพ็ญตบะอันยิ่งใหญ่ ครั้นสิ้นชีวิตย่อมไปสู่พรหมโลก และอีกประการหนึ่ง มนุษย์ผู้เป็นผู้มีบุญย่อมถวายทานเป็นแน่
Verse 19
ये चेह नित्यं मनुजा निवत्स्यन्ति शुभैषिण:
และผู้คนเหล่านั้นที่จะพำนักอยู่ ณ ที่นี้เป็นนิตย์ ปรารถนาสิ่งอันเป็นมงคลแก่ตนและผู้อื่น…
Verse 20
यक्ष्यन्ति ये च क्रतुभिर्महद्/िर्मनुजेश्वरा:
พระรามตรัสว่า: บรรดากษัตริย์แห่งมนุษย์ผู้ประกอบครตุอันยิ่งใหญ่ จะถวายการบูชาด้วยความโอฬาร.
Verse 21
अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिप:
ยิ่งกว่านั้น ในวาระนี้เอง พระศักระผู้เป็นจอมเทพได้ขับขานคาถา (คาถากาถา) ด้วยพระองค์เอง.
Verse 22
पांसवो5पि कुरुक्षेत्राद् वायुना समुदीरिता: । अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम्,“कुरक्षेत्रसे वायुद्वारा उड़ायी हुई धूलियाँ भी यदि ऊपर पड़ जाय॑ँ तो वे पापी मनुष्यको भी परमपदकी प्राप्ति कराती हैं
พระรามตรัสว่า: แม้ธุลีจากกุรุเกษตร เมื่อถูกลมพัดให้ฟุ้งขึ้นและพัดพาไป หากตกต้องผู้ใด ก็ยังอาจนำแม้ผู้กระทำบาปไปสู่คติอันสูงสุดได้.
Verse 23
सुरर्षभा ब्राह्मणसत्तमाश्न तथा नृगाद्या नरदेवमुख्या: । इष्ट्वा महा: क्रतुभिर्नसिंहा: संत्यज्य देहान् सुगतिं प्रपन्ना:
เหล่าเทพผู้ประเสริฐและพราหมณ์ผู้เลิศ ตลอดจนกษัตริย์ผู้เป็นใหญ่เช่นพระนฤคะ—ครั้นประกอบมหาครตุแล้ว—ละสังขารและบรรลุสุคติอันเป็นมงคล.
Verse 24
'श्रेष्ठ देवताओ! यहाँ ब्राह्मणशिरोमणि तथा नृप आदि मुख्य-मुख्य पुरुषसिंह नरेश महान् यज्ञोंका अनुष्ठान करके देहत्यागके पश्चात् उत्तम गतिको प्राप्त हुए हैं ।।
พระรามตรัสว่า “ข้าแต่เทพผู้ประเสริฐยิ่ง! ณ แดนนี้เอง พราหมณ์ผู้เลิศและพระราชาผู้เป็นใหญ่—ดุจสิงห์ท่ามกลางมนุษย์—ได้ประกอบมหายัญ ครั้นละสังขารแล้วก็ได้บรรลุคติอันสูงสุด. ผืนแผ่นดินที่คั่นระหว่างตารันตุกะกับอรันตุกะ และระหว่างสระของพระรามกับมจกรุกะ—นั่นแลคือสมันตปัญจกะแห่งกุรุเกษตร. สถานที่นี้เรียกว่า ‘แท่นบูชาทิศเหนือของปรชาปติ’”
Verse 25
शिवं महापुण्यमिदं दिवौकसां सुसम्मतं सर्वगुणै: समन्वितम् | अतश्न सर्वे निहता नूपा रणे यास्यन्ति पुण्यां गतिमक्षयां सदा
พระรามตรัสว่า “สถานที่นี้เป็นมงคลยิ่ง มีบุญใหญ่ เป็นที่ยอมรับของเหล่าเทพ และเพียบพร้อมด้วยคุณวิเศษทั้งปวง. เพราะฉะนั้น พระราชาทั้งหลายที่ล้มลงในสนามรบจักไปถึงคติอันศักดิ์สิทธิ์และไม่เสื่อมสลายตลอดกาล”
Verse 26
“यह महान् पुण्यप्रद, कल्याणकारी, देवताओंका प्रिय एवं सर्वगुणसम्पन्न तीर्थ है। अतः यहाँ रणभूमिमें मारे गये सम्पूर्ण नरेश सदा पुण्यमयी अक्षय गति प्राप्त करेंगे' ।।
“นี่คือทิรถะอันยิ่งใหญ่ ให้บุญมหาศาล นำมาซึ่งความเกษม เป็นที่รักของเหล่าเทพ และเพียบพร้อมด้วยคุณวิเศษทั้งปวง. เพราะฉะนั้น พระราชาทั้งหลายที่ถูกสังหาร ณ สนามรบนี้จักได้ถึงคติอันไม่เสื่อมสลาย เปี่ยมด้วยบุญอย่างแน่นอน” ดังนี้แล ครั้งนั้นพระศักระ (อินทรา) ตรัสด้วยพระองค์เอง พร้อมด้วยพระพรหมและเหล่าเทพทั้งหลาย; และถ้อยคำทั้งหมดนั้นได้รับการรับรองโดยพระพรหม พระวิษณุ และพระมหेशวร
Verse 53
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने कुरुक्षेत्र कथ ने त्रिपडचाशत्तमो<5ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในศัลยปรวะ—โดยเฉพาะคทาปรวะ—ในวาระการจาริกสู่ทิรถะของพระพลเทวะ ในอุปาขยานว่าด้วยสารัสวตะ และในคำบอกเล่าเกี่ยวกับกุรุเกษตร บทที่ห้าสิบสามจึงสิ้นสุดลง
Verse 186
तेषां सहस्रगुणितं भविष्यत्यचिरेण वै | जो पुण्यात्मा मानव वहाँ दान देंगे, उनका वह दान शीघ्र ही सहसख्रगुना हो जायगा
พระรามตรัสว่า “ผู้ใดมีใจเป็นกุศลถวายทาน ณ ที่นั้น ทานนั้นจักบังเกิดผลทวีคูณเป็นพันเท่าโดยไม่ช้า”
Verse 193
यमस्य विषयं ते तु न द्रक्ष्यन्ति कदाचन । जो मानव शुभकी इच्छा रखकर यहाँ नित्य निवास करेंगे, उन्हें कभी यमका राज्य नहीं देखना पड़ेगा
ชนเหล่านั้นจักไม่เคยได้เห็นแดนแห่งยมเลย ผู้ใดพำนัก ณ ที่นี้เป็นนิตย์ด้วยเจตนาอันเป็นมงคลและความปรารถนาจะเกื้อกูลความดี ผู้นั้นย่อมไม่ต้องเผชิญอำนาจแห่งยม
Verse 206
तेषां त्रिविष्टपे वासो यावदभूमिर्धरिष्यति । जो नरेश्वर यहाँ बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करेंगे, वे जबतक यह पृथ्वी रहेगी, तबतक स्वर्गलोकमें निवास करेंगे
ตราบเท่าที่แผ่นดินยังทรงอยู่ ที่พำนักของเขาทั้งหลายในตรีวิษฏปะ (สวรรค์แห่งเทพสามสิบสาม) ก็จักดำรงอยู่ ผู้เป็นกษัตริย์และมนุษย์ใดประกอบมหายัญ ณ ที่นี้ ย่อมบรรลุสวรรค์และพำนักอยู่ตราบเท่าโลกยังคงอยู่
Verse 213
कुरुक्षेत्रनिबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध । हलायुध! स्वयं देवराज इन्द्रने कुरुक्षेत्रके सम्बन्धमें यहाँ जो गाथा गायी है, उसे आप सुनिये
โอ้ หาลายุธ! จงสดับคาถาโบราณอันเกี่ยวเนื่องกับกุรุเกษตรนั้นเถิด โอ้ ผู้ทรงอาวุธเป็นคันไถ จงฟังกาถาที่พระอินทร์เอง ผู้เป็นราชาแห่งเทวะ ได้ขับร้องไว้ ณ ที่นี้ว่าด้วยกุรุเกษตร
Frequently Asked Questions
The chapter stages a tension between withdrawal into sacred space and engagement with impending conflict: Baladeva’s pilgrimage practices and devarṣi intelligence together raise the question of how a kṣatriya-aligned figure should relate to violence—through direct participation, disciplined witnessing, or dharmic contextualization.
Meaning-making in crisis is mediated by authoritative narration and sacred topography: tīrtha visitation, dāna, and listening to sages function as structured methods for aligning action and understanding with dharma when outcomes are dominated by accumulated karma.
A localized phala motif appears through the Sarasvatī praise and the tīrtha framing: association with Sarasvatī is described as producing enduring remembrance and relief from sorrow, implying that comprehension of events is complemented by ritual-geographic memory rather than only by tactical history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.