Shloka 1
Plakṣaprasravaṇa–Kārapacana tīrtha-varṇana and Nārada’s war briefing (Śalya-parva, Adhyāya 53)
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत यदापर्वर्में बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५२ ॥। ऑपनआक्राा छा अं क्ााज त्रिपठ्चाशत्तमोड्ध्याय: ऋषियोंद्वारा कुरुक्षेत्रकी सीमा और महिमाका वर्णन ऋषय ऊचु: प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते सनातनं राम समन्तपञठ्चकम् । समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो वरेण सत्रेण महावरप्रदा:,ऋषियोंने कहा--बलरामजी! समनन््तपंचक क्षेत्र सनातन तीर्थ है। इसे प्रजापतिकी उत्तरवेदी कहते हैं। वहाँ प्राचीनकालमें महान् वरदायक देवताओंने बहुत बड़े यज्ञका अनुष्ठान किया था
ṛṣaya ūcuḥ | prajāpater uttaravedir ucyate sanātanaṃ rāma samantapañcakam | samījire yatra purā divaukaso vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ ||
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนศัลยปรวะ ภายในยทาปรวะ ในวาระที่พระพลเทวะเสด็จจาริกสู่สถานศักดิ์สิทธิ์ เรื่องสารถวโตปาขยานะ บทที่ห้าสิบสองก็สิ้นสุดลง ॥๕๒॥ บทที่ห้าสิบสาม— ฤๅษีทั้งหลายพรรณนาขอบเขตและมหิมาแห่งกุรุเกษตร ฤๅษีกล่าวว่า “โอ้รามะ (พลราม)! สมันตปัญจกะเป็นแดนศักดิ์สิทธิ์อันโบราณและยั่งยืน เรียกว่า ‘แท่นบูชาทิศเหนือของปรชาปติ’ กาลก่อนเหล่าเทพได้ชุมนุม ณ ที่นั้นและประกอบสัตรยัญอันยิ่งใหญ่ จนเป็นผู้ประทานพรอันมหาศาล”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames Kurukṣetra/Samantapañcaka as a timeless ritual landscape: sacred places gain authority through ancient divine rites, and remembering such sanctity supports dharma by orienting human action toward reverence, restraint, and merit.
As Balarāma’s pilgrimage context begins, the sages describe the boundary and greatness of Kurukṣetra by identifying Samantapañcaka as Prajāpati’s ‘northern altar’ and recalling an ancient great satra performed there by the gods.