Adhyaya 55: Observance of the Auspicious Dvādaśī Vow and the Sacred Account of the Kubjākāmra Tīrtha
Śubha-vrata (Dvādaśī-vrata) vidhiḥ tathā Kubjākāmra-tīrtha-māhātmya
Ritual-Manual and Tīrtha-Māhātmya (Vow Instruction with Sacred Geography)
ఈ అధ్యాయంలో వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో వైష్ణవ ‘శుభవ్రతం’ అనగా ద్వాదశీ వ్రత విధి ఉపదేశించబడింది. మార్గశీర్షంలో దీక్ష తీసుకొని నిర్దిష్ట తిథుల్లో ఉపవాసం, ద్వాదశీనాడు హరినామ జపంతో కూడిన పూజ, ఆహ్వానిత బ్రాహ్మణులకు క్రమబద్ధ దానం, అలాగే ‘భూమి-రూపాల’ సంరక్షణను చెప్పింది. తరువాత ఒక ప్రాచీన రాజు ఉదాహరణ—వ్రతాచరణతో విష్ణు దర్శనం పొందీ, విద్యావంతుడైన సద్గుణ పుత్రుని మరియు చివరికి శుభస్థానాన్ని కోరీ, మోక్షాన్ని పొందుతాడు. చివరగా ఒక మామిడి వృక్షం ‘కుబ్జ’మై కుబ్జాకామ్ర తీర్థం ఏర్పడినట్లు, అక్కడ మరణమూ విముక్తిదాయకమని తీర్థమాహాత్మ్యం వివరించబడింది।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 55
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाभाग व्रतानामुत्तमं व्रतम् । येन सम्प्राप्यते विष्णुः शुभेनैव न संशयः ॥ ५५.१ ॥
అగస్త్యుడు పలికెను—హే మహాభాగ రాజా, వ్రతములలో ఉత్తమమైన వ్రతాన్ని వినుము; శుభాచరణముచేతనే విష్ణువు పొందబడును—సందేహము లేదు।
Verse 2
मार्गशीर्षेऽथ मासे तु प्रथमह्नात् समारभेत् । एकभक्तं सिते पक्षे यावत् स्याद् दशमी तिथिः ॥ ५५.२ ॥
తదుపరి మార్గశీర్ష మాసములో మొదటి దినమునుండి ప్రారంభించవలెను; శుక్లపక్షములో ప్రతిదినము ఏకభక్తము (ఒకసారి భోజనం) చేయుచు దశమీ తిథి వచ్చువరకు కొనసాగించవలెను।
Verse 3
ततो दशम्यां मध्याह्ने स्नात्वा विष्णुं समर्च्य च । भक्त्या संकल्पयेत् प्राग्वद् द्वादशीं पक्षतो नृप ॥ ५५.३ ॥
అనంతరం దశమీ తిథి మధ్యాహ్నమున స్నానము చేసి విష్ణువును సమ్యక్గా ఆరాధించి, హే నృపా, పూర్వవిధముగా భక్తితో పక్షానుసారంగా ద్వాదశీ వ్రత సంకల్పము చేయవలెను।
Verse 4
तामप्येवमुषित्वा च यवान् विप्राय दापयेत् । कृष्णायेति हरिर्वाच्यो दाने होमे तथार्च्चने ॥ ५५.४ ॥
ఆ వ్రతమును కూడా ఇలానే ఆచరించి బ్రాహ్మణునికి యవములు దానముగా ఇవ్వవలెను; దానము, హోమము మరియు ఆర్చనలో ‘కృష్ణాయ’ అని హరిని ఉచ్చరించవలెను।
Verse 5
चातुर्मास्यमथैवं तु क्षपित्वा राजसत्तम । चैत्रादिषु पुनस्तद्वदुपोष्य प्रयतः सुधीः । सक्तुपात्राणि विप्राणां सहिरण्यानि दापयेत् ॥ ५५.५ ॥
హే రాజసత్తమా, ఈ విధంగా చాతుర్మాస్య ఆచరణను పూర్తిచేసి, నియమశీలుడైన జ్ఞాని చైత్రాది మాసములలో మళ్లీ అదే విధంగా ఉపవాసము చేయవలెను; మరియు బ్రాహ్మణులకు సత్తు పాత్రలను స్వర్ణముతో కూడి దానముగా ఇవ్వించవలెను।
Verse 6
श्रावणादिषु मासेषु तद्वच्छालिं प्रदापयेत् । त्रिषु मासेषु यावच्च कार्त्तिकस्यादिरागतः ॥ ५५.६ ॥
శ్రావణాది నెలలలో అదే విధంగా బియ్యాన్ని దానంగా ఇవ్వించాలి. కార్త్తిక మాస ఆరంభం వచ్చేవరకు మూడు నెలలు ఇలా కొనసాగించాలి.
Verse 7
तमप्येवं क्षपित्वा तु दशम्यां प्रयतः शुचिः । अर्चयित्वा हरिं भक्त्या मासनाम्ना विचक्षणः ॥ ५५.७ ॥
ఆ కాలాన్ని కూడా ఇలానే గడిపి, తరువాత దశమి నాడు నియమంతో శుద్ధుడై, వివేకి వ్యక్తి మాసనామ మంత్రంతో భక్తితో హరిని ఆరాధించాలి.
Verse 8
संकल्पं पूर्ववद् भक्त्या द्वादश्यां संयतेन्द्रियः । एकादश्यां यथाशक्त्या कारयेत् पृथिवीं नृप ॥ ५५.८ ॥
భక్తితో, ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, పూర్వవిధంగా ద్వాదశి నాడు సంకల్పం చేయాలి; ఓ రాజా, ఏకాదశి నాడు యథాశక్తిగా పృథివీ (దేవి/ప్రతిమ) సంబంధిత కర్మను చేయించాలి.
Verse 9
काञ्चनाङ्गां च पातालकुलपर्वतसंयुताम् । भूमिन्यासविधानेन स्थापयेत् तां हरेः पुरः ॥ ५५.९ ॥
సువర్ణాంగములతో, పాతాళ కులపర్వతాలతో సంయుక్తమైన ఆ (పృథివీ-ప్రతిమ)ను భూమిన్యాస విధానం ప్రకారం హరి సమక్షంలో స్థాపించాలి.
Verse 10
सितवस्त्रयुगच्छन्नां सर्वबीजसमन्विताम् । सम्पूज्य प्रियदत्तेति पञ्चरत्नैर्विचक्षणः ॥ ५५.१० ॥
తెల్ల వస్త్రాల జతతో కప్పి, అన్ని రకాల విత్తనాలతో సమన్వితమైన (ఆమెను) సమ్యక్ పూజించి, వివేకి ‘ప్రియదత్తా’ అని భావించి పంచరత్నాలతో సమర్పించాలి.
Verse 11
जागरं तत्र कुर्वीत प्रभाते तु पुनर्द्विजान् । आमन्त्र्य संख्यया राजंśचतुर्विंशति यावतः ॥ ५५.११ ॥
అక్కడ జాగరణం చేయవలెను; మరియు ప్రభాతంలో, ఓ రాజా, సంఖ్య ప్రకారం ద్విజులను మళ్లీ గౌరవపూర్వకంగా ఆహ్వానించవలెను—ఇరవై నాలుగు వరకు।
Verse 12
तेषां एकैकशो गां च अनड्वाहं च दापयेत् । एकैकं वस्त्रयुग्मं च अङ्गुलीयकम् एव च ॥ ५५.१२ ॥
వారిలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక్కొక్కరుగా ఒక ఆవు మరియు ఒక ఎద్దును దానంగా ఇప్పించాలి; అలాగే ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక జత వస్త్రాలు మరియు ఒక ఉంగరమును కూడా ఇవ్వాలి।
Verse 13
कटकार्णि च सौवर्णकर्णाभरणकानि च । एकैकं ग्राममेतॆषां राजा राजन् प्रदापयेत् ॥ ५५.१३ ॥
కంకణాలు మరియు స్వర్ణ కర్ణాభరణాలు కూడా ఇవ్వాలి; మరియు ఓ రాజా, రాజు వీరికి ఒక్కొక్కరికి ఒక్కో గ్రామాన్ని కూడా ప్రదానం చేయించాలి।
Verse 14
तन्मध्यमं सयुग्मं तु सर्वमाद्यं प्रदापयेत् । स्वशक्त्याभरणं चैव दरिद्रस्य स्वशक्तितः ॥ ५५.१४ ॥
మధ్యమమైన వాటన్నిటిని ముందుగా జతలుగా దానం చేయాలి; అలాగే దరిద్రునికి తన శక్తి మేరకు ఆభరణములను కూడా ఇవ్వాలి।
Verse 15
यथाशक्त्या महीṃ कृत्वा काञ्चनीं गोयुगं तथा । वस्त्रयुग्मं च दातव्यं यथाविभवशक्तितः ॥ ५५.१५ ॥
తన శక్తి మేరకు స్వర్ణమయమైన భూమి ప్రతిరూపాన్ని సిద్ధం చేసి, అలాగే గో-యుగం (రెండు ఆవులు) సిద్ధం చేసి, వస్త్ర-యుగమును కూడా తన వైభవశక్తి ప్రకారం దానం చేయాలి।
Verse 16
गां युग्माभरणात् सर्वं सहिरण्यं च कारयेत् । एवं कृते तथा कृष्णशुक्लद्वादश्यमेव च ॥ ५५.१६ ॥
ఆవును జత ఆభరణాలతో దానార్థం సిద్ధం చేయించి, స్వర్ణంతో కూడిన సమస్త సామగ్రిని కూడా సిద్ధం చేయించాలి. ఇలా సిద్ధమైన తరువాత కృష్ణపక్షమైనా శుక్లపక్షమైనా ద్వాదశి తిథినే ఈ కర్మ చేయాలి.
Verse 17
रौप्यां वा पृथिवीं कृत्वा यथाविभवशक्तितः । दापयेद् ब्राह्मणानां तु तथा तेषां च भोजनम् । उपानहौ यथाशक्त्या पादुके छत्रिकां तथा ॥ ५५.१७ ॥
తన సామర్థ్యానుసారం వెండితో భూమి (ప్రతిమ)ను తయారు చేయించి, బ్రాహ్మణులకు దానాలు ఇప్పించాలి; అలాగే వారికి భోజనం కూడా పెట్టించాలి. ఇంకా యథాశక్తి పాదుకలు/చెప్పులు మరియు ఛత్రిక (గొడుగు) కూడా దానం చేయాలి.
Verse 18
एतान् दत्त्वा वदेदेवं कृष्णो दामोदरॊ मम । प्रीयतां सर्वदा देवो विश्वरूपो हरिर्मम ॥ ५५.१८ ॥
ఇవన్నీ దానం చేసిన తరువాత ఇలా పలకాలి— “కృష్ణుడు దామోదరుడు నావాడు; విశ్వరూపుడైన దేవుడు హరి నాపై సదా ప్రసన్నుడగునుగాక.”
Verse 19
दाने च भोजने चैव कृत्वा यत् फलमाप्यते । तन्न शक्यं सहस्रेण वर्षाणामपि कीर्तितुम् ॥ ५५.१९ ॥
దానం చేయడం, భోజనం పెట్టడం వలన లభించే ఫలాన్ని వెయ్యేళ్ల పాటు చెప్పినా పూర్తిగా వర్ణించలేం.
Verse 20
तथाप्युद्देशतः किञ्चित् फलं वक्ष्यामि तेऽनघ । व्रतस्यास्य पुरा वृत्तं शुभान्यस्य शृणुष्व तत् ॥ ५५.२० ॥
అయినప్పటికీ, ఓ నిర్దోషీ, ఈ వ్రత ఫలాన్ని కొంత సంక్షేపంగా నీకు చెబుతాను. అలాగే పూర్వకాలంలో ఈ వ్రతం ఎలా ఆచరించబడిందో ఆ శుభ వృత్తాంతాన్ని కూడా విను.
Verse 21
आसीदादियुगे राजा ब्रह्मवादी दृढव्रतः । स पुत्रकामः पप्रच्छ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तस्येदं व्रतमाचख्यौ ब्रह्मा स कृतवांस्तथा ॥ ५५.२१ ॥
ఆదియుగంలో బ్రహ్మవాదంలో నిష్ఠగల, దృఢవ్రతుడైన ఒక రాజు ఉండెను. పుత్రకామనతో అతడు పరమేష్ఠి బ్రహ్మను ప్రశ్నించగా, బ్రహ్మ ఈ వ్రతాన్ని వివరించెను; రాజు కూడా అలాగే ఆచరించెను.
Verse 22
तस्य व्रतान्ते विश्वात्मा स्वयं प्रत्यक्षतां ययौ । तुष्टश्चोवाच भो राजन् वरो मे व्रियतां वरः ॥ ५५.२२ ॥
ఆ వ్రతాంతంలో విశ్వాత్ముడు స్వయంగా ప్రత్యక్షమయ్యెను. సంతుష్టుడై ఇలా పలికెను—“ఓ రాజా, నన్ను నుండి వరం కోరుకొనుము; నీకు కావలసిన వరాన్ని ఎంచుకొనుము.”
Verse 23
राजोवाच । पुत्रं मे देहि देवेश वेदमन्त्रविशारदम् । याजकं यजनासक्तं कीर्त्या युक्तं चिरायुषम् । असंख्यातगुणं चैव ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ५५.२३ ॥
రాజు పలికెను—“హే దేవేశా, నాకు వేదమంత్రాలలో విశారదుడైన కుమారుని ప్రసాదించుము. యజ్ఞకర్మలో ఆసక్తిగల యాజకుడై, కీర్తి మరియు దీర్ఘాయుష్షుతో యుక్తుడై, అసంఖ్యాత గుణసంపన్నుడై, బ్రహ్మభావంలో స్థితుడై, కల్మషరహితుడై ఉండునట్లు చేయుము.”
Verse 24
एवमुक्त्वा ततो राजा पुनर्वचनमब्रवीत् । ममाप्यन्ते शुभं स्थानं प्रयच्छ परमेश्वर । यत्तन्मुनिपदं नाम यत्र गत्वा न शोचति ॥ ५५.२४ ॥
ఇలా చెప్పి రాజు మరల పలికెను—“హే పరమేశ్వరా, నా జీవితాంతంలోనూ నాకు శుభస్థానాన్ని ప్రసాదించుము; అది ‘మునిపదం’ అని పిలువబడును, అక్కడికి వెళ్లినవాడు శోకించడు.”
Verse 25
एवमस्त्विति तं देवः प्रोक्त्वा चादर्शनं गतः । तस्यापि राज्ञः पुत्रोऽभूद्वत्सप्रीर्नाम नामतः ॥ ५५.२५ ॥
దేవుడు “ఏవమస్తు (తథాస్తు)” అని పలికి అదృశ్యుడయ్యెను. ఆ రాజుకూ ఒక కుమారుడు జన్మించెను; అతని పేరు వత్సప్రీ అని ప్రసిద్ధి.
Verse 26
वेदवेदाङ्गसम्पन्नो यज्ञयाजी बहुश्रुतः । तस्य कीर्त्तिर्महाराज विस्तृता धरणीतले ॥ ५५.२६ ॥
వేదములు మరియు వేదాంగముల జ్ఞానంతో సంపన్నుడై, యజ్ఞయాగములు చేయువాడై, బహుశ్రుతుడైన అతని కీర్తి, ఓ మహారాజా, భూమితలమంతటా వ్యాపించింది.
Verse 27
राजाऽपि तं सुतं लब्ध्वा विष्णुदत्तं प्रतापिनम् । जगाम तपसे युक्तः सर्वद्वन्द्वान् प्रहाय सः ॥ ५५.२७ ॥
రాజు కూడా ఆ ప్రతాపవంతుడైన విష్ణుదత్త అనే కుమారుని పొందిన తరువాత తపస్సుకు బయలుదేరాడు. తపోనిష్ఠతో ఉండి సుఖదుఃఖాది సమస్త ద్వంద్వాలను విడిచిపెట్టాడు.
Verse 28
आराधयामास हरिं निराहारो जितेन्द्रियः । हिमवत्पर्वते रम्ये स्तुतिं कुर्वंस्तदा नृपः ॥ ५५.२८ ॥
అప్పుడు రాజు నిరాహారుడై, ఇంద్రియనిగ్రహంతో, హరిని ఆరాధించాడు. రమ్యమైన హిమవత్ పర్వతంపై ఆ సమయంలో స్తోత్రం చేస్తూ ఉన్నాడు.
Verse 29
भद्राश्व उवाच । कीदृशी सा स्तुतिर्ब्रह्मन् यां चकार स पार्थिवः । किं च तस्याभवद् देवं स्तुवतः पुरुषोत्तमम् ॥ ५५.२९ ॥
భద్రాశ్వుడు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా, ఆ రాజు చేసిన స్తుతి ఏ విధమైనది? అలాగే పురుషోత్తమ దేవుని స్తుతిస్తూ ఉండగా అతనికి ఏమి జరిగింది?
Verse 30
दुर्वासा उवाच । हिमवन्तं समाश्रित्य राजा तद्गतमानसः । स्तुतिं चकार देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ ५५.३० ॥
దుర్వాసుడు అన్నాడు—హిమవాన్నీ ఆశ్రయించి, మనసును అందులోనే లీనంచేసిన రాజు, దేవుడైన విష్ణువుకు—సర్వశక్తిమంతుడైన విష్ణువుకు—స్తుతి చేశాడు.
Verse 31
राजोवाच । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रशायिनं क्षितीधरं मूर्तिमतां परं पदम् । अतीन्द्रियं विश्वभुजां पुरः कृतं निराकृतं स्तौमि जनार्दनं प्रभुम् ॥ ५५.३१ ॥
రాజు పలికెను—క్షరమూ అక్షరమూ అయిన, క్షీరసాగరశయనుడైన, భూమిని ధరించువాడైన, మూర్తిమంతులలో పరమపదమైన, ఇంద్రియాతీతుడైన, విశ్వపోషణలో అగ్రస్థానమున నిలిచిన, అయినా నిరాకార నిరుపాధి అయిన జనార్దన ప్రభువును నేను స్తుతించుచున్నాను।
Verse 32
त्वमादिदेवः परमार्थरूपी विभुः पुराणः पुरुषोत्तमश्च । अतीन्द्रियो वेदविदां प्रधानः प्रपाहि मां शङ्खगदास्त्रपाणे ॥ ५५.३२ ॥
నీవు ఆదిదేవుడవు, పరమార్థస్వరూపుడవు, సర్వవ్యాపి, పురాతనుడవు, పురుషోత్తముడవు. ఇంద్రియాతీతుడవు, వేదవిదులలో అగ్రగణ్యుడవు—శంఖం, గదా, ఆయుధాలు ధరించినవాడా, నన్ను రక్షించుము।
Verse 33
कृतं त्वया देव सुरासुराणां संकीर्त्यतेऽसौ च अनन्तमूर्ते । सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव विष्णो न चेष्टितं कूटगतस्य तत्स्यात् ॥ ५५.३३ ॥
హే అనంతమూర్తి దేవా! దేవాసురుల విషయమున నీవు చేసిన ఈ కార్యము కీర్తింపబడుచున్నది. హే దేవ విష్ణో, ఇది సృష్టి ప్రయోజనార్థమే; కూటస్థమైన అవ్యక్తస్థితునికి ఇలాంటి చేష్టితము ఆపాద్యము కాదు।
Verse 34
तथैव कूर्मत्वमृगत्वमुच्चैस् त्वया कृतं रूपमनेक रूप । सर्वज्ञभावादसकृच्छ जन्म संकीर्त्यते तेऽच्युत नैतदस्ति ॥ ५५.३४ ॥
హే అనేకరూపా! అలాగే కూర్మత్వమూ మృగత్వమూ వంటి ఉన్నత రూపములను నీవు ధరించితివని చెప్పబడుచున్నది. కాని నీవు సర్వజ్ఞుడవైనందున నీ జన్మ పునఃపునః కీర్తింపబడుతుంది; హే అచ్యుతా, నిజముగా అది కాదు।
Verse 35
नृसिंह नमो वामन जमदग्निनाम दशास्यगोत्रान्तक वासुदेव । नमोऽस्तु ते बुद्ध कल्किन् खगेश शम्भो नमस्ते विबुधारिनाशन ॥ ५५.३५ ॥
నృసింహునకు నమస్కారం, వామనునకు నమస్కారం, జమదగ్నినామ (పరశురామ)కు నమస్కారం; దశాస్య (రావణ) వంశాంతకుడైన వాసుదేవునకు నమస్కారం. హే బుద్ధా, హే కల్కీ, హే ఖగేశా (గరుడా), హే శంభో—దేవశత్రునాశకా, నీకు నమస్కారం।
Verse 36
नमोऽस्तु नारायण पद्मनाभ नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय । नमः समस्तामरसङ्घपूज्य नमोऽस्तु ते सर्वविदां प्रधान ॥ ५५.३६ ॥
హే నారాయణ పద్మనాభా, నీకు నమస్కారం; హే పురుషోత్తమా, మళ్లీ మళ్లీ నమో నమః. సమస్త అమరసంఘం పూజించే నీకు నమః; సర్వవిదులలో ప్రధానుడా, నీకు నమస్కారం.
Verse 37
नमः करालास्य नृसिंहमूर्त्ते नमो विशालाद्रिसमान कूर्म । नमः समुद्रप्रतिमान मत्स्य नमामि त्वां क्रोडरूपिननन्त ॥ ५५.३७ ॥
భయంకర ముఖముగల నృసింహమూర్తికి నమః; విశాల పర్వతసమాన కూర్మమూర్తికి నమః. సముద్రసమాన మత్స్యమూర్తికి నమః; హే అనంతా, వరాహరూపధారివి, నీకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
Verse 38
सृष्ट्यर्थमेतत्तव देव चेष्टितं न मुख्यपक्षे तव मूर्तिता विभो । अजानता ध्यानमिदं प्रकाशितं नैभिर्विना लक्ष्यसे त्वं पुराण ॥ ५५.३८ ॥
హే దేవా, సృష్టి నిమిత్తమే ఇది నీ లీలాచరణ; హే విభో, నీ మూర్తిధారణ నీ స్వరూపంలోని ప్రధాన స్థితి కాదు. తెలియని వారికి ఈ ధ్యానోపదేశం ప్రకటించబడింది; ఈ ఉపాయాలు లేకుండా, హే పురాణా, నీవు సులభంగా గ్రహింపబడవు.
Verse 39
आद्यो मखस्त्वं स्वयमेव विष्णो मखाङ्गभूतोऽसि हविस्त्वमेव । पशुर्भवानृत्विगिज्यं त्वमेव त्वां देवसङ्घा मुनयो यजन्ति ॥ ५५.३९ ॥
హే విష్ణో, నీవే స్వయంగా ఆద్య యజ్ఞము (మఖము); నీవే యజ్ఞాంగమూ, నీవే హవిస్సు (ఆహుతి). నీవే పశువు (యజ్ఞబలి); నీవే ఋత్విజులు పూజించవలసిన యాజకతత్త్వము. దేవసంఘములు, మునులు నిన్నే యజిస్తారు.
Verse 40
यदेतस्मिन् जगद्ध्रुवं चलाचलं सुरादिकालानलसंस्थमुत्तमम् । न त्वं विभक्तोऽसि जनार्दनेश प्रयच्छ सिद्धिं हृदयेप्सितां मे ॥ ५५.४० ॥
ఈ ఉత్తమ జగత్తు—చరాచరమంతా—నీ యందే ధృవంగా నిలిచి ఉంది, యుగాంతాగ్నిలోనూ స్థాపితమై ఉంది; అందువల్ల హే జనార్దనేశ, నీవు దానితో విభక్తుడవు కావు. నా హృదయం కోరిన సిద్ధిని నాకు ప్రసాదించు.
Verse 41
नमः कमलपत्राक्ष मूर्तामूर्त नमो हरे । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि संसारान्मां समुद्धर ॥ ५५.४१ ॥
కమలపత్రాక్షా! నీకు నమస్కారం; మూర్తమూర్తుడైన హరికి నమస్కారం. నేను నీ శరణు పొందితిని—నన్ను సంసారచక్రం నుండి उद्धరించు.
Verse 42
एवं स्तुतस्तदा देवस्तेन राज्ञा महात्मना । विशालाम्रतलस्थेन तुतोष परमेश्वरः ॥ ५५.४२ ॥
ఆ విధంగా విశాలమైన మామిడి తోట తలంపై నిలిచిన మహాత్ముడైన రాజు స్తుతించగా, పరమేశ్వరుడు సంతోషించాడు.
Verse 43
कुब्जरूपी ततो भूत्वा आजगाम हरिः स्वयम् । तस्मिन्नागत मात्रे तु सीप्याम्रः कुब्जकोऽभवत् ॥ ५५.४३ ॥
అప్పుడు హరి స్వయంగా కుబ్జరూపం ధరించి వచ్చెను. ఆయన వచ్చిన క్షణమే ఆ కుబ్జకుడు ‘సీప్యామ్ర’గా మారెను.
Verse 44
तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं स राजा संशितव्रतः । विशालस्य कथं कौब्ज्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५५.४४ ॥
ఆ మహద్ఆశ్చర్యాన్ని చూసి, వ్రతనిష్ఠుడైన ఆ రాజు ఆలోచనలో మునిగెను—“విశాలునికి కుబ్జత్వం ఎలా వచ్చింది?”
Verse 45
तस्य चिन्तयतो बुद्धिर्बभौ तं ब्राह्मणं प्रति । अनेनागतमात्रेण कृतमेतन्न संशयः ॥ ५५.४५ ॥
ఆలోచిస్తూ ఉండగా అతని బుద్ధి ఆ బ్రాహ్మణుని వైపు తిరిగెను—“ఇతడు వచ్చిన మాత్రాననే ఇది జరిగిపోయింది; సందేహం లేదు.”
Verse 46
तस्मादेषैव भविता भगवान् पुरुषोत्तमः । एवमुक्त्वा नमश्चक्रे तस्य विप्रस्य स नृपः ॥ ५५.४६ ॥
కాబట్టి ఈయనే భగవాన్ పురుషోత్తముడగును. ఇలా చెప్పి ఆ రాజు ఆ బ్రాహ్మణునికి నమస్కరించాడు.
Verse 47
अनुग्रहाय भगवन् नूनं त्वं पुरुषोत्तमः । आगतोऽसि स्वरूपं मे दर्शयस्वाधुना हरे ॥ ५५.४७ ॥
హే భగవన్! అనుగ్రహించుటకే నిశ్చయంగా మీరు పురుషోత్తముడై వచ్చితిరి. హే హరి, ఇప్పుడే మీ స్వరూపాన్ని నాకు చూపుము.
Verse 48
एवमुक्तस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः । बभौ तत्पुरतः सौम्यो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ५५.४८ ॥
ఇలా పలికినపుడు శంఖచక్రగదాధరుడైన దేవుడు అతని ఎదుట సౌమ్యరూపంతో ప్రకాశించి ఈ మాటలు పలికెను.
Verse 49
वरं वृणीष्व राजेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते । मयि प्रसन्ने त्रैलोक्य तिलमात्रमिदं नृप ॥ ५५.४९ ॥
హే రాజేంద్రా! నీ మనసులో ఉన్నదేదైనా వరంగా కోరుకొనుము. హే నృపా, నేను ప్రసన్నుడైతే త్రిలోకమూ తిలమాత్రమే.
Verse 50
एवमुक्तस्ततो राजा हर्षोत्फुल्लितलोचनः । मोक्षं प्रयच्छ देवेशेत्युक्त्वा नोवाच किञ्चन ॥ ५५.५० ॥
ఇలా విన్న రాజు హర్షంతో వికసించిన నేత్రాలతో, “హే దేవేశా, నాకు మోక్షం ప్రసాదించుము” అని చెప్పి మరేమీ పలకలేదు.
Verse 51
एवमुक्तः स भगवान् पुनर्वाक्यमुवाच ह । मय्यागते विशालोऽयमाम्रः कुब्जत्वमागतः ॥ यस्मात्तस्मात्तीर्थमिदं कुब्जकाम्रं भविष्यति ॥ ५५.५१ ॥
ఇలా అనగా భగవంతుడు మరల పలికెను—“నేను వచ్చినప్పుడు ఈ విశాలమైన మామిడి వృక్షము కుబ్జమై (వంగి) పోయెను. అందుచేత ఈ తీర్థము ‘కుబ్జక-ఆమ్ర’ అని ప్రసిద్ధి పొందును.”
Verse 52
तिर्यग्योन्यादयोऽप्यस्मिन् ब्राह्मणान्ता यदि स्वकम् । कलेवरं त्यजिष्यन्ति तेषां पञ्चशतानि च । विमानानि भविष्यन्ति योगिनां मुक्तिरेव च ॥ ५५.५२ ॥
తిర్యగ్యోని మొదలుకొని బ్రాహ్మణుల వరకు—ఈ (తీర్థస్థలంలో) తమ దేహాన్ని విడిచిపెడితే, వారికి ఐదువందల విమానాలు కలుగును; యోగులకు అయితే ముక్తియే ఫలము.
Verse 53
एवमुक्त्वा नृपं देवः शङ्खाग्रेण जनार्दनः । पस्पर्श स्पृष्टमात्रोऽसौ परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ५५.५३ ॥
ఇలా రాజుతో చెప్పి దేవుడు జనార్దనుడు శంఖాగ్రంతో అతనిని స్పర్శించెను; స్పర్శమాత్రమునే అతడు పరమ నిర్వాణమును పొందెను.
Verse 54
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तं देवं शरणं व्रज । येन भूयः पुनः शोच्यपदवीं नो प्रयास्यसि ॥ ५५.५४ ॥
కాబట్టి, ఓ రాజేంద్రా, నీవు కూడా ఆ దేవుని శరణు వేడు; అలా చేస్తే నీవు మరల శోకయోగ్య స్థితికి చేరవు.
Verse 55
य इदं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । पठेद्यश्चरितं ताभ्यां मोक्षधर्मार्थदो भवेत् ॥ ५५.५५ ॥
ప్రాతఃకాలంలో లేచి నిత్యం దీనిని వినీ, ఈ చరిత్రను పఠించు మనిషి—మోక్షం, ధర్మం, అర్థం ప్రసాదించువాడై (లేదా పొందువాడై) ఉంటాడు.
Verse 56
शुभव्रतमिदं पुण्यं यश्च कुर्याज्जनेश्वर । स सर्वसम्पदं चेह भुक्त्वेते तल्लयं व्रजेत् ॥ ५५.५६ ॥
హే జనేశ్వరా! ఈ శుభకరమైన పుణ్యవ్రతాన్ని ఎవడు ఆచరిస్తాడో, అతడు ఇహలోకంలో సమస్త సంపదలను అనుభవించి అనంతరం ఆ పరబ్రహ్మలో లయమవుతాడు।
Inside Adhyaya 55
How it unfolds
- Where it opens
In the Varāha–Pṛthivī teaching frame, the discourse opens as a practical dharma-upadeśa on a Vaiṣṇava Dvādaśī-vrata: calendrical discipline (Mārgaśīrṣa commencement; śukla pakṣa tithis), restraint, and the ethics of dāna and Brāhmaṇa-bhojana, with special attention to ritual care for ‘earth-forms’ through bhūmi-nyāsa/pṛthivī-karaṇa.
- Central event
A stepwise manual of the vow is laid out: initiation in Mārgaśīrṣa, regulated fasting across Daśamī–Ekādaśī–Dvādaśī, Hari-pūjā and japa/stuti (including avatāra-nāma enumeration and yajña-theology), followed by structured hospitality and gifting to invited Brāhmaṇas; the observance is contextualized within longer seasonal cycles (Cāturmāsya-linked continuity and month-to-month reiteration up to Kārttika).
- Climax resolution
An exemplum crowns the instruction: an ancient king performs the vow with firmness, receives Viṣṇu’s epiphany, petitions for a learned and virtuous son and an auspicious final station, and is granted both—his son (Vatsaprī) becomes Veda–Vedāṅga-competent, and the king attains liberation; the landscape is sacralized when a mango tree becomes ‘kubja,’ founding the Kubjākāmra tīrtha where death yields release.
- Closing phalashruti
The chapter’s implied phala emphasizes purification, prosperity through righteous giving, divine vision/approval, progeny endowed with learning and dharma, and mokṣa—especially through association with Kubjākāmra tīrtha, whose māhātmya promises release at death.
Geographical context
Himavat (Himalaya) is named as the ascetic setting; a sacred site is etiologized as Kubjākāmra-tīrtha (a mango-tree-associated tīrtha). No river system is explicitly identified in this adhyāya; the ‘pṛthivī’ motif appears through ritual installation (bhūmi-nyāsa) rather than cartographic description.
Tirtha focus
- Primary TirthaKubjākāmra-tīrtha
- Associated RegionHimavat (Himalayan ascetic landscape; precise sub-region not specified in the provided summary)
- Pilgrimage MeritThe tīrtha is presented as a liberation-conferring place: dying there is said to yield release (mokṣa), binding local ecology (the ‘kubja’ mango) to salvific geography and the merit of Vaiṣṇava observance.
Ritual instructions
- Primary RitualAuspicious Dvādaśī-vrata (Vaiṣṇava vow) with bhūmi-nyāsa/pṛthivī-karaṇa and Brāhmaṇa-bhojana/dāna
- BenefitPersonal purification and steadiness of conduct; social merit through feeding and gifting; divine favor culminating in Viṣṇu’s epiphany; blessings of virtuous, learned progeny; and liberation—reinforced by the Kubjākāmra tīrtha doctrine of release at death.
The narrative frame
- Varāha (with an authoritative transmission strand attributed to Agastya; the exemplum narrated in a Durvāsas-linked voice)Pṛthivī · Didactic, vrata-manual in tone, shifting into reverential hagiographic exemplum and tīrtha-māhātmya place-making.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (devotional serenity) with Bhakti-inflected Adbhuta (wonder at epiphany)
- Emotional ProgressionFrom disciplined resolve and ethical sobriety (fasting, restraint, careful giving) → heightened devotion in pūjā/japa → awe and gratitude at Viṣṇu’s manifestation → quiet assurance in boons (progeny, auspicious end) → contemplative closure in mokṣa and tīrtha-sacrality.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityTextually identifiable as Kubjākāmra-tīrtha, but the provided chapter summary does not supply enough geographic anchors (river, town, or kingdom) to map it confidently to a single modern site; feasible as a thematic/ritual pilgrimage (Dvādaśī observance at a Viṣṇu temple) unless further textual colophons or regional māhātmyas specify location.
- Best SeasonMārgaśīrṣa (for vow commencement) and the broader Vaiṣṇava auspicious seasonality culminating toward Kārttika; for travel comfort in Himalayan contexts, post-monsoon to early winter is generally favorable.
- Related FestivalDvādaśī observances in the Vaiṣṇava calendar (e.g., monthly śukla Dvādaśī; broadly compatible with Kārttika-related Vaiṣṇava devotional season), though no single named festival is specified in the provided summary.
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined observance (vrata) as a combined ethical–ritual program: regulated fasting, controlled senses, and socially oriented giving (dāna) and feeding (bhojana) are presented as mechanisms for personal purification and communal order. Philosophically, the narrative links devotion to Viṣṇu with a yajña-theology (Viṣṇu as sacrifice and its components) and culminates in a liberation-oriented model where correct practice and focused stuti lead to mokṣa.
The observance begins in Mārgaśīrṣa (Mārgaśīrṣe… māse) and is structured around the bright fortnight (śukla/sita pakṣa), with emphasis on Daśamī, Ekādaśī, and Dvādaśī tithis. The chapter also references Cāturmāsya and reiterative observances across months (e.g., Caitra and Śrāvaṇa sequences) up to Kārttika, indicating a sustained seasonal cycle of vow-keeping.
Environmental meaning is conveyed through ritualized “earth-forms” and place-making: the bhūmi-nyāsa procedure and the installation of a pṛthivī representation before Hari sacralize terrestrial space as an object of careful handling and gifting ethics. The etiological account of Kubjākāmra tīrtha further binds ecological markers (a mango tree’s transformation) to moral geography, presenting the landscape as a carrier of memory, merit, and regulated human action.
The chapter references Agastya as an authoritative transmitter of vrata knowledge and includes Durvāsas as the narrator of the king’s stuti episode. A paradigmatic ancient king (unnamed in the provided passage) is described as brahmavādī and dṛḍha-vrata; he receives a son named Vatsaprī, characterized by Veda–Vedāṅga learning and ritual competence. The narrative also invokes Viṣṇu’s avatāra names within the stuti (e.g., Nṛsiṃha, Vāmana, Rāma/Jamadagni lineage reference, Buddha, Kalkin), situating the episode within broader Purāṇic cultural memory.
Ask anything about Adhyaya 55 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
