Adhyaya 4: On Nārāyaṇa’s Ten Avatāras and Eightfold Manifestations, and the Account of King Aśvaśirā

Verse 1

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ॥ ४.१ ॥

ధరణి పలికింది—ఓ భగవన్! ఆ నారాయణ దేవుడు, సనాతన పరమాత్మ—ఆయనను సర్వభావేన ‘ఇతి’ అని నిర్ధారించాలా, లేక ‘నేతి’ (నేతి-నేతి) ద్వారా గ్రహించాలా? నాకు వివరించండి।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ॥ ४.२ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికాడు—మత్స్య, కూర్మ, వరాహ; తరువాత నరసింహ, వామన; రామ, పరశురామ; కృష్ణ; బుద్ధ; మరియు కల్కి—ఇవే నీ పది (అవతారాలు)।

Verse 3

इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ॥ ४.३ ॥

హే భూతధారిణీ! ఈ విధంగా ఆయన మూర్తులు వర్ణించబడ్డాయి; దర్శనం పొందదలచినవారికి అవి మెట్ల సోపానాలవలె ప్రకాశిస్తాయి।

Verse 4

यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ॥ ४.४ ॥

ఆయన పరమరూపాన్ని దేవతలు కూడా చూడలేరు; అందువల్ల మా మొదలైన రూపాలను ధరించి వారు ధృతి—స్థిరధైర్యాన్ని—పూర్ణం చేస్తారు।

Verse 5

ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ॥ ४.५ ॥

బ్రహ్మా—మరియు భగవానుని రజస్, తమస్ సంబంధ మూర్తులు—వీటివలన విశ్వం స్థాపించబడుతుంది, స్థితిలో అది నడిపింపబడుతుంది కూడా।

Verse 6

त्वमेकाऽस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ॥ ४.६ ॥

హే ధరాధరా! నీవు ఆ దేవుని ఆద్య మూర్తివి; రెండవ మూర్తి జలమని, మూడవది తైజసి—అగ్నితేజస్సు—అని స్మరించబడుతుంది।

Verse 7

चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरतयस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ॥ ४.७ ॥

నాల్గవది వాయుమూర్తి, ఐదవది ‘ఆకాశ’ అనే మూర్తి; నా బుద్ధి ప్రకారం ఇవి ఆయన క్షేత్రజ్ఞత్వం—క్షేత్రాన్ని తెలిసినవాడు—అనే భావాన్ని సూచిస్తాయి. అలాగే ఆయనకు మరొక మూర్తిత్రయం ఉంది; ఈ విధంగా ఇవే అష్టమూర్తులు।

Verse 8

अभिव्याप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४.८ ॥

ఈ సమస్త జగత్తు సర్వత్ర నారాయణునిచే వ్యాపించబడి ఉంది—అని చెప్పబడింది. ఓ దేవీ, ఇది వివరించాను; ఇంకేమి వినదలచుకున్నావు?

Verse 9

धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ॥ ४.९ ॥

ధరణి చెప్పింది—నారదుడు ఇలా చెప్పగా అప్పుడు రాజు ప్రియవ్రతుడు స్పందించాడు: “ఓ పరమేశ్వరా, నీ ప్రసాదంతో నేను ఏమి చేశాను? నాకు చెప్పుము.”

Verse 10

श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ॥ ४.१० ॥

శ్రీ వరాహుడు అన్నాడు—నిన్ను ఏడు భాగాలుగా విభజించి, వాటిని తన కుమారులకు కేటాయించిన తరువాత, ప్రియవ్రతుడు నారదుని నుండి విన్నదానిపై ఆశ్చర్యపడి తపస్సు చేశాడు.

Verse 11

नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयम्भुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४.११ ॥

నారాయణస్వరూపమైన పరబ్రహ్మాన్ని జపిస్తూ స్వయంభువుడు అంతరంగంగా తృప్తి పొందాడు; ఆపై పరతీరమైన పరమ నిర్వాణాన్ని పొందాడు.

Verse 12

शृणु चान्यद् वरारोहे यद्वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ॥ ४.१२ ॥

ఓ వరారోహే, ఇంకొక వృత్తాంతం వినుము—పరమేష్ఠిన్‌కు సంబంధించిన సంఘటన; పూర్వకాలంలో ఒక రాజు ఆరాధనార్థం చేసిన ప్రయత్నం ఏమిటో.

Verse 13

आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ॥ ४.१३ ॥

అశ్వశిరా అనే రాజు ఉండెను; అతడు పరమధార్మికుడు. అతడు అశ్వమేధ యజ్ఞం చేసి అత్యధిక దక్షిణలను ప్రసాదించాడు.

Verse 14

स्नातश्चावभृथिथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ॥ ४.१४ ॥

అవభృథ స్నానం చేసి ఆ రాజర్షి బ్రాహ్మణులతో పరివృతుడై కూర్చుండెను. అతడు అక్కడ కూర్చున్నంతలోనే యోగుల్లో శ్రేష్ఠ ముని—శ్రీమాన్ కపిలుడు మరియు యోగిరాట్ జైగీషవ్యుడు—వచ్చిరి.

Verse 15

ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रीयाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ॥ ४.१५ ॥

అప్పుడు ఆ రాజసత్తముడు త్వరగా లేచి, పరమ విధివిధానాలతో ఆనందంతో స్వాగతక్రియను నిర్వహించాడు.

Verse 16

तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ॥ ४.१६ ॥

ఆ ఇద్దరూ పూజింపబడి ఆసనాలపై కూర్చున్నట్లు చూసి మహాబలుడు రాజు వారిని ప్రశ్నించాడు—వారు తೀಕ್ಷ్ణబుద్ధులు, యోగజ్ఞులు, స్వేచ్ఛగా వచ్చినవారు.

Verse 17

भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ॥ ४.१७ ॥

హే పురుషోత్తములైన విప్రద్వయమా! నా సందేహాన్ని అడుగుచున్నాను—పరమదేవుడు హరి నారాయణుని సమ్యకంగా ఎలా ఆరాధించాలి?

Verse 18

विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतो नृप ॥ ४.१८ ॥

విప్రులు పలికిరి—హే రాజా, నీవు ‘నారాయణుడు గురువు’ అని ప్రకటించుచున్నవాడు ఎవడు? హే నృపా, మేమిద్దరమే నారాయణులము; నీ కళ్లముందే ప్రత్యక్షంగా ఉన్నాము.

Verse 19

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ॥ ४.१९ ॥

అశ్వశిరుడు పలికెను—మీరిద్దరూ సిద్ధ బ్రాహ్మణులు; తపస్సుతో మీ పాపదోషాలు దగ్ధమయ్యాయి. అయితే ‘మేమిద్దరం నారాయణులము’ అని వాక్యం ఎలా పలికితిరి?

Verse 20

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाऽ जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ॥ ४.२० ॥

శంఖచక్రగదాధారి, పీతాంబరధారి జనార్దనుడు, గరుడారూఢుడైన ఆ మహాదేవుడు—భూమిపై ఆయనకు సమానుడు ఎవరు?

Verse 21

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संहितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ॥ ४.२१ ॥

ఆ రాజు మాటలు విని, నియమవ్రతులు అయిన ఆ ఇద్దరు విప్రులు నవ్వి పలికిరి—“హే రాజా, విష్ణువును చూడు.”

Verse 22

एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ॥ ४.२२ ॥

ఇలా చెప్పిన వెంటనే ఆ కపిలుడు స్వయంగా విష్ణువైయ్యెను; జైగీషవ్యుడు కూడా ఆ క్షణమే గరుడరూపంగా అవతరించెను.

Verse 23

ततो हाहाकृतं त्वासीत्तत्क्षणाद्राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ॥ ४.२३ ॥

అప్పుడే ఆ క్షణంలో రాజమండలమంతటా హాహాకారం చెలరేగింది; గరుడారూఢుడైన సనాతన దేవుడు నారాయణుని వారు దర్శించారు.

Verse 24

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ॥ ४.२४ ॥

అప్పుడు మహాయశస్సు గల రాజు అంజలి బద్ధుడై పలికెను—“ఓ విప్రులారా, శాంతించండి; ఇతడు విష్ణువు కాదు, ఇలాంటి స్వరూపమూ కాదు.”

Verse 25

यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ४.२५ ॥

య whose నాభికమలమధ్యమునుండి బ్రహ్మ ఉద్భవించెను, ఆ బ్రహ్మ నుండే రుద్రుడు ఉద్భవించెను—ఆయనే విష్ణువు, పరమేశ్వరుడు.

Verse 26

इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुङ्गवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ॥ ४.२६ ॥

రాజవచనము విని ఆ ఇద్దరు మునిపుంగవులు అప్పుడు పరమ మాయను, ముఖ్యంగా యోగమాయను, ప్రయోగించారు.

Verse 27

कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ॥ ४.२७ ॥

కమలాసనస్థుడై కపిలుడు, పద్మనాభుడు, జైగీషవ్య ప్రజాపతి హ్రస్వరూపంగా ప్రత్యక్షమయ్యారు; ఆయన ఒడిలో ఒక కుమారకుడూ ఉన్నాడు.

Verse 28

ददर्श राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिम् । नेत्थं भवति विश्वेशो मायैषा योगिनां सदा । सर्वव्यापी हरिः श्रीमानिति राजा जगाद ह ॥ ४.२८ ॥

రాజు అతనిని రక్తాక్షుడిగా, ప్రళయాగ్నివలె ప్రకాశించువాడిగా చూచెను. అప్పుడు రాజు పలికెను—“విశ్వేశ్వరుడు నిజంగా ఇలాంటివాడు కాదు; ఇది యోగుల సదా ఉండే మాయ. శ్రీమాన్ హరి సర్వవ్యాపి.”

Verse 29

ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः ॥ ४.२९ ॥

రాజు సభలో మాట ముగియగానే దోమలు, మంచెపురుగులు, ఉక్కులు, తుమ్మెదలు, పక్షులు మరియు సర్పాలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి.

Verse 30

अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि ॥ ४.३० ॥

గుర్రాలు, ఆవులు, ఏనుగులు, సింహాలు, పులులు, నక్కలు, జింకలు మరియు ఇతర జంతువులు; అలాగే కీటకాలు—గ్రామ్యమూ అరణ్యమూ అన్నివిధాల—హే భూతధారిణి, రాజభవనంలో కోటానుకోట్లు కనిపించాయి.

Verse 31

तं दृष्ट्वा भूतसङ्घातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः ॥ ४.३१ ॥

ఆ భూతసమూహాన్ని చూసి రాజు మనస్సు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయింది. “ఇది ఏమై ఉంటుంది?” అని ఆలోచించాడు; గ్రహించిన తరువాత జైగీషవ్యుని మహాత్మ్యమును, అలాగే ధీమంతుడైన కపిలుని గొప్పతనమును తెలుసుకున్నాడు.

Verse 32

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजा अश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ ॥ ४.३२ ॥

అప్పుడు రాజు అశ్వశిరుడు అంజలి బద్ధుడై భక్తితో ఆ ఇద్దరు ఋషులను అడిగెను—“హే ద్విజసత్తములారా, ఇది ఏమిటి?”

Verse 33

द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनिदं दर्शितं तव ॥ ४.३३ ॥

ఆ ఇద్దరు బ్రాహ్మణులు అన్నారు—ఓ రాజా, నీవు మమ్మల్ని అడిగావు; ఇక్కడ విష్ణువును ఎలా ఆరాధించాలి? లేదా, ఓ మహారాజా, ఆయనను ఎలా పొందాలి? ఆ ప్రయోజనార్థమే ఇది నీకు చూపబడింది।

Verse 34

सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् ॥ ४.३४ ॥

ఓ రాజా, సర్వజ్ఞుని ఈ గుణాలను నీవే నిజంగా సూచించావు. ఆ దేవుడు నారాయణుడు—సర్వజ్ఞుడు, ఇష్టరూపధారి.

Verse 35

सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते ॥ ४.३५ ॥

ఆ సౌమ్యమైన (మంగళకరమైన) సత్త్వం ఎక్కడో స్థితమై ఉన్నా మనుష్యులు నిజంగా పొందగలరు. మరియు ఆయన ఆరాధనచేత ఈ వాక్యం అర్థవంతమై, అనుభవసిద్ధమవుతుంది।

Verse 36

किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः ॥ ४.३६ ॥

కానీ ఆ పరమాత్మ, జగత్పతి, అన్ని శరీరాలలో నివసిస్తాడు. భక్తిచేత ఆయన స్వదేహంలోనే దర్శనమిస్తాడు; అయినా ఆయన ఏకస్థానానికి పరిమితుడు కాడు।

Verse 37

अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर ॥ ४.३७ ॥

అందువల్ల పరమాత్మదేవుని ఉద్దేశ్యార్థసహితమైన రూపం చూపబడింది; ఓ రాజేంద్రా, మా మధ్య నీకు యథోచితమైన అవగాహన కలుగునట్లు. ఈ విధంగా సర్వవ్యాపి విష్ణువు, ఓ జనేశ్వరా, నీ దేహంలోనూ ఉన్నాడు।

Verse 38

मन्त्रिणां भृत्यसङ्घस्य सुराद्या ये प्रदर्शिताः । पशवः कीटसङ्घाश्च तेऽपि विष्णुमया नृप ॥ ४.३८ ॥

హే నృపా! మంత్రులు, భృతుల సమూహము, దేవతాదులు అని చూపబడినవారు—పశువులు మరియు కీటక సమూహములు కూడ—ఇవన్నీ విష్ణుమయములే.

Verse 39

भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत्सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते ॥ ४.३९ ॥

హరి సర్వవ్యాపి అని దృఢమైన భావనను పెంపొందించాలి; ‘ఆయనతో సమానమైన మరొక సత్త్వం లేదు’ అనే భావంతో ఆయనను సేవించాలి.

Verse 40

एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् ॥ ४.४० ॥

హే రాజా! నీకు జ్ఞానమనే సత్యభావం ఇది ప్రకటించబడింది; పరిపూర్ణమైన ఏకాగ్ర భావంతో నారాయణ హరిని స్మరించు.

Verse 41

परिपूर्णेन भावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानॆन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः ॥ ४.४१ ॥

పరిపూర్ణ భావంతో గురుస్వరూపుడైన నారాయణుని స్మరించు. పుష్పోపహారాలు, ధూపం, బ్రాహ్మణులకు తర్పణం, స్థిరమైన ధ్యానం ద్వారా పరమేశ్వరుడు త్వరగా లభిస్తాడు.