Adhyaya 38: The Hunter’s Austerity and the Gaining of Durvāsas’ Favor

Verse 1

श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् ॥ ३८.१ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను—ఆ శుభమయమైన, శోభనమైన మార్గాన్ని ఆశ్రయించి శ్రేష్ఠ వ్యాధుడు తపస్సు చేశాడు. నిరాహారుడై మనసులో గురువును స్మరించుచుండెను.

Verse 2

भिक्षाकाले तु संप्राप्ते शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । स कदाचित् क्षुधाविष्टो वृक्षमूलं समाश्रितः ॥ ३८.२ ॥

భిక్షాకాలం వచ్చినప్పుడు అతడు రాలిన ఆకులనే భక్షించెను. ఒకసారి ఆకలితో బాధపడుతూ చెట్టు వేరున ఆశ్రయమొందెను.

Verse 3

बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३८.३ ॥

ఆకలితో అతడు దగ్గరలోని చెట్టు ఆకును తినాలని కోరెను. అతడు అలా చేయుచుండగా ఆకాశంలో నుండి అశరీరి వాణి పలికెను.

Verse 4

मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ॥ ३८.४ ॥

“బండిని భక్షించవద్దు”—అని గట్టిగా పలికెను. అప్పుడు అతడు దానిని వదలి, చెట్టునుండి పడిన మరో కలప ముక్కను పట్టుకున్నాడు.

Verse 5

तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् ॥ ३८.५ ॥

ఇదికూడా ఈ విధంగానే నిషిద్ధమగును; ఇతరమైనదీ అలాగే. అట్లా దానిని ‘శకటం’గా భావించి వ్యాధుడు ఏదియు భక్షించలేదు.

Verse 6

निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् ॥ ३८.६ ॥

ఆహారమును విడిచి, గురువును అలసటలేక స్మరిస్తూ అతడు తపస్సు చేసెను. ఆపై చాలా కాలం గడిచిన తరువాత ఒక శ్రేష్ఠ ఋషి అతని వద్దకు వచ్చెను.

Verse 7

दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा ॥ ३८.७ ॥

ప్రశంసితాత్ముడైన దుర్వాసుడు అప్పుడు స్వల్ప ప్రాణస్పందనను గమనించాడు; తపస్సు జనిత తేజస్సుతో వ్యాధుడు హవిస్సులా జ్వలిస్తున్నట్లు అతడు చూచెను.

Verse 8

सोऽपि व्याधस्तं नत्वा शिरसा ।अथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव ॥ ३८.८ ॥

వ్యాధుడును శిరస్సు వంచి ఆ మహామునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు—“భగవన్, మీ దర్శనముచేత నేను కృతార్థుడనయ్యాను.”

Verse 9

इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३८.९ ॥

“ఇప్పుడు నా శ్రాద్ధకాలము వచ్చింది—దయచేసి గమనించండి. ఓ మహామునీ, రాలిన ఆకులనే భక్షించి, వాటివల్లనే నేను మిమ్మల్ని ప్రీణింపజేస్తాను.” అని వ్యాధుడు పలికెను.

Verse 10

दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ॥ ३८.१० ॥

దుర్వాసుడుకూడా అతనిని శుద్ధుడిగా, శుద్ధభావముతో, ఇంద్రియజయుడిగా చూచి, ఆ తపస్సును తెలుసుకోవాలనే కోరికతో గట్టిగా ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 11

यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च ॥ ३८.११ ॥

యవ, గోధుమ, శాలి బియ్యాలతో బాగా సిద్ధం చేసిన అన్నం నాకు ఇవ్వండి; నేను ఆకలితో బాధపడుతున్నాను, మిమ్మల్ని ఉద్దేశించి ఇక్కడికి వచ్చాను।

Verse 12

इत्युक्तेन त्वसौ व्याधश्चिन्तां परमिकीं गतः । क्व सम्भविष्यते मह्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ३८.१२ ॥

ఇలా చెప్పబడగానే ఆ వ్యాధుడు పరమ ఆందోళనకు లోనయ్యాడు; ‘నాకు జీవిక ఎక్కడ లభిస్తుంది?’ అనే చింతలో మునిగిపోయాడు।

Verse 13

तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ॥ ३८.१३ ॥

అతడు ఆలోచిస్తుండగానే ఆకాశం నుండి ఒక శుభ పాత్ర పడింది—సువర్ణమయమై, సిద్ధిశక్తితో యుక్తమై; అతడు దానిని చేతితో పట్టుకున్నాడు।

Verse 14

तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ॥ ३८.१४ ॥

ఆ పాత్రను తీసుకొని భయంతో దుర్వాస అనే మునితో ఇలా అన్నాడు—“ఓ బ్రాహ్మణా, నేను భిక్షాటనకు వెళ్లి వచ్చేవరకు ఇక్కడే ఉండండి. ఇది మీ అనుగ్రహమే; దయచేసి దీనిని అనుమతించండి, ఓ బ్రహ్మవిదులలో శ్రేష్ఠుడా।”

Verse 15

एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषासमन्वितम् ॥ ३८.१५ ॥

ఇట్లు చెప్పి ఆ శ్రేష్ఠ వ్యాధుడు భిక్షాన్వేషణకు సంచరించుటకు బయలుదేరెను. దూరం కాకుండానే ధనముతోను స్త్రీలతోను సమృద్ధమైన నగరం ఉండెను.

Verse 16

तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् ॥ ३८.१६ ॥

అతడు అక్కడికి సాగుచుండగా అతని ముందర సర్వశోభనమైన రూపములు ప్రత్యక్షమయ్యెను. మరికొందరు వృక్షముల నుండి బయలుదేరి చేతులలో స్వర్ణపాత్రములు ధరించి, వివిధాన్నములను త్వరగా ఇచ్చి అతని పాత్రను నింపిరి.

Verse 17

स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत्तं ऋषिं जपतां वरम् ॥ ३८.१७ ॥

అతడు తనను భూతముల సత్యార్థముతో అనుసంధానమైనవాడనని గ్రహించి మళ్లీ ఆశ్రమమునకు వచ్చెను. అప్పుడు జపముచేయువారిలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ ఋషిని చూచెను.

Verse 18

तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः ॥ ३८.१८ ॥

ఆయనను చూచి ఆ భిక్షాన్నమును శుచిస్థలమున ఉంచి, ప్రసన్నబుద్ధిగల శ్రేష్ఠ వ్యాధుడు ఆ ఋషికి నమస్కరించి ఈ వాక్యములు పలికెను.

Verse 19

भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुङ्गव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि ॥ ३८.१९ ॥

భగవన్! ఋషిపుంగవా! దయచేసి నా పాదములను కడుగుము. నేను మీ అనుగ్రహానికి పాత్రుడనైతే, ఈ విధంగా చేయుట మీకు యుక్తము.

Verse 20

एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे ॥ ३८.२० ॥

అలా చెప్పబడినప్పుడు శుభ తపోవీర్యముతో కూడిన ఆ జిజ్ఞాసు ముని అన్నాడు—“నేను నదికి వెళ్లలేను; నా వద్ద జలపాత్రమూ లేదు.”

Verse 21

कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति ॥ ३८.२१ ॥

“ఓ వ్యాధా, ఓ మహామతీ! నేను నీ పాదాలను త్వరగా ఎలా కడుగుదును?”—ముని మాటలు విని వ్యాధుడు ఆందోళనలో మునిగిపోయాడు—“నేను ఏమి చేయాలి? ఇతని భోజనం ఎలా జరుగుతుంది?”

Verse 22

एवं सञ्चिन्त्य मनसा गुरुं स्मृत्वा विचक्षणः । जगाम शरणं तां तु सरितं देविकां सुधीः ॥ ३८.२२ ॥

ఇలా మనసులో ఆలోచించి, గురువును స్మరించి, ఆ వివేకవంతుడు, బుద్ధిమంతుడు దేవికా అనే ఆ నదిని శరణు కోరుతూ వెళ్లాడు.

Verse 23

व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्मास्मि ब्रह्महास्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् ॥ ३८.२३ ॥

వ్యాధుడు అన్నాడు—“నేను వ్యాధుడను; పాపకర్మలవాడను; ఈ శ్రేష్ఠ నదీ తీర్థంలో బ్రహ్మహత్యాపాతకుడను. అయినా, ఓ దేవీ! నిన్ను స్మరించిన మాత్రాన నన్ను రక్షించు; నేను శరణు వచ్చాను.”

Verse 24

देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे ॥ ३८.२४ ॥

“నేను దేవతను కూడా తెలియదు, మంత్రం కూడా తెలియదు, అలాగే ఆరాధన విధానమూ తెలియదు. అయినా, ఓ శుభే! గురుపాదాలను పరమంగా ధ్యానించి నేను నిత్యం (లక్ష్యాన్ని) దర్శిస్తున్నాను.”

Verse 25

एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् ॥ ३८.२५ ॥

హే దేవీ, నదులలో శ్రేష్ఠమా! నావంటి వానిపై కరుణ చూపుము. ఋషి శుద్ధి-స్నానార్థం జలమును ఆలస్యం లేక సమీపమునకు తేగలవు.

Verse 26

एवमुक्त्वा । अथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः ॥ ३८.२६ ॥

ఇట్లు చెప్పి, పాపనాశినీ దేవికా అప్పుడు వ్యాధునితో కలిసి, దృఢవ్రతుడైన దుర్వాసుడు నిలిచిన చోటికి వచ్చింది.

Verse 27

तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः ॥ ३८.२७ ॥

ఆ ఋషి పాదములను స్వయంగా దేవీ—నదులలో శ్రేష్ఠ—తన చేతులతో కడుగుతూ, తరువాత ‘హ్రాదినీ’ నదిగా మారి వ్యాధాశ్రమ సమీపమునకు వెళ్లింది.

Verse 28

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वासा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः ॥ ३८.२८ ॥

ఆ మహద్ఆశ్చర్యాన్ని చూచి దుర్వాసుడు విస్మయమునకు లోనయ్యాడు. అతడు చేతులు, పాదములు కడిగి, శ్రద్ధతో ఆ భోజనాన్ని అంతమువరకు భుజించి, తరువాత ఆచమనం చేసి, వివేకి ముని పరమానందమొందెను.

Verse 29

तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते ॥ ३८.२९ ॥

అప్పుడు ఆకలిచేత క్షీణించి ఎముకలమాత్రమై ఉన్న ఆ వ్యాధునితో ఆయన ఇలా అన్నాడు—“నీకు వేదాధ్యయనం కలుగుగాక; సంగ్రహములతో కూడిన సమస్త వేదములు నీకు ప్రత్యక్షమగుగాక; బ్రహ్మవిద్య మరియు పురాణములు కూడా నీకు ప్రత్యక్షమగుగాక.”

Verse 30

एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरॊत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति ॥ ३८.३० ॥

ఇలా ఆయన అతనికి వరం ప్రసాదించి ‘దుర్వాసా’ అనే నామమును కూడా పెట్టాడు. ఇంకా—“నీవు ‘సత్యతపా’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడై ఋషులలో అగ్రగణ్యుడవుతావు” అని పలికాడు.

Verse 31

एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ॥ ३८.३१ ॥

వరము పొందిన ఆ వ్యాధుడు ఆ మునిశ్రేష్ఠునితో అన్నాడు—“హే బ్రాహ్మణా, వ్యాధుడిగా మారి నేను వేదాలను ఎలా బోధించగలను?”

Verse 32

ऋषिरुवाच । प्राक्षरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम । तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः ॥ ३८.३२ ॥

ఋషి పలికాడు—“హే నిరాహారులలో శ్రేష్ఠుడా, నేడు నీవు ప్రాక్షరీర (సూక్ష్మ) స్థితిని పొందావు. సందేహం లేదు; నీ తపోమయ శరీరం వేరుగా నిలిచింది।”

Verse 33

प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने ॥ ३८.३३ ॥

నీ పూర్వపు (పరిమిత) విజ్ఞానం నశించింది; ఇప్పుడు శుద్ధమైన అక్షరతత్త్వాన్ని అవినాశిగా తెలుసుకో. నీవు శుద్ధకాయుడవైనావు, అలాగే నీకు మరొక (సూక్ష్మ-పరిశుద్ధ) శరీరం లభించింది. దాని వల్ల, హే మునీ, శాస్త్రాలతో కూడిన వేదాలు నీకు ప్రత్యక్షమవుతాయి।