Yogatattva

Verse 1

योगतत्त्वं प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया । यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥१॥

యోగుల హితాన్ని కోరుతూ నేను యోగతత్త్వాన్ని ప్రవచిస్తాను; దీనిని శ్రవణం చేసి పఠించినవాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు।

Verse 2

विष्णुर्नाम महायोगी महाभूतो महातपाः । तत्त्वमार्गे यथा दीपो दृश्यते पुरुषोत्तमः ॥२॥

విష్ణువు మహాయోగి, మహాభూతుడు, మహాతపస్వి; తత్త్వమార్గంలో పురుషోత్తముడు దీపంలా ప్రకాశిస్తూ దర్శనమిస్తాడు।

Verse 3

तमाराध्य जगन्नाथं प्रणिपत्य पितामहः । पप्रच्छ योगतत्त्वं मे ब्रूहि चाष्टाङ्गसंयुतम् ॥३॥

జగన్నాథుని ఆరాధించి నమస్కరించి పితామహుడు (బ్రహ్మ) అడిగాడు—‘నాకు యోగతత్త్వాన్ని చెప్పండి; అష్టాంగసహిత యోగాన్నీ వివరించండి।’

Verse 4

तमुवाच हृषीकेशो वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः । सर्वे जीवाः सुखैर्दुःखैर्मायाजालेन वेष्टिताः ॥४॥

హృషీకేశుడు అతనితో అన్నాడు—తత్త్వముగా వినుము, నేను వివరించెదను. సమస్త జీవులు సుఖదుఃఖానుభవాల ద్వారా మాయాజాలముచే ఆవరింపబడ్డారు.

Verse 5

तेषां मुक्तिकरं मार्गं मायाजालनिकृन्तनम् । जन्ममृत्युजराव्याधिनाशनं मृत्युतारकम् ॥ नानामार्गैस्तु दुष्प्रापं कैवल्यं परमं पदम् । पतिताः शास्त्रजालेषु प्रज्ञया तेन मोहिताः ॥५-६॥

వారికొరకు మోక్షకరమైన మార్గమొకటి ఉంది; అది మాయాజాలాన్ని ఛేదిస్తుంది; జన్మ-মృత్యు-జరా-వ్యాధులను నశింపజేసి మరణాన్ని దాటి తరింపజేస్తుంది. అయితే అనేక మార్గాల ద్వారా పరమపదమైన కైవల్యం దుర్లభం; వారు శాస్త్రజాలాలలో పడిపోయి, దానివల్ల బుద్ధిలో మోహితులయ్యారు.

Verse 6

तेषां मुक्तिकरं मार्गं मायाजालनिकृन्तनम् । जन्ममृत्युजराव्याधिनाशनं मृत्युतारकम् ॥ नानामार्गैस्तु दुष्प्रापं कैवल्यं परमं पदम् । पतिताः शास्त्रजालेषु प्रज्ञया तेन मोहिताः ॥५-६॥

వారికొరకు మోక్షకరమైన మార్గమొకటి ఉంది; అది మాయాజాలాన్ని ఛేదిస్తుంది; జన్మ-মృత్యు-జరా-వ్యాధులను నశింపజేసి మరణాన్ని దాటి తరింపజేస్తుంది. అయితే అనేక మార్గాల ద్వారా పరమపదమైన కైవల్యం దుర్లభం; వారు శాస్త్రజాలాలలో పడిపోయి, దానివల్ల బుద్ధిలో మోహితులయ్యారు.

Verse 7

अनिर्वाच्यं पदं वक्तुं न शक्यं तैः सुरैरपि । स्वात्मप्रकाशरूपं तत् किं शास्त्रेण प्रकाशते ॥७॥

ఆ పదం అనిర్వచనీయం; దేవతలకైనా దానిని చెప్పడం సాధ్యం కాదు. అది స్వయంప్రకాశ ఆత్మస్వరూపం—అటువంటిదాన్ని శాస్త్రం ఎలా ప్రకాశింపజేస్తుంది?॥౭॥

Verse 8

निष्कलं निर्मलं शान्तं सर्वातीतं निरामयम् । तदेव जीवरूपेण पुण्यपापफलैर्वृतम् ॥८॥

అది నిష్కలం, నిర్మలం, శాంతం, సర్వాతీతం, నిరామయం. అదే జీవరూపంగా కనిపిస్తూ పుణ్యపాప ఫలాలతో ఆవరించబడినట్లు అనిపిస్తుంది.॥౮॥

Verse 9

परमात्मपदं नित्यं तत्कथं जीवतां गतम् । सर्वभावपदातीतं ज्ञानरूपं निरञ्जनम् ॥९॥

పరమాత్మపదం నిత్యం—అది ఎలా జీవత్వానికి వచ్చింది? అది సమస్త భావపదాలను అతిక్రమించి, జ్ఞానస్వరూపం, నిరంజనం.॥౯॥

Verse 10

वारिवत्स्फुरितं तस्मिंस्तत्राहंकृतिरुत्थिता । पञ्चात्मकमभूत्पिण्डं धातुबद्धं गुणात्मकम् ॥१०॥

ఆ తత్త్వంలో నీటివలె కంపనం కలిగింది; అక్కడే అహంకృతి (అహంభావం) ఉద్భవించింది. అప్పుడు దేహపిండం పంచాత్మకమై, ధాతువులతో బద్ధమై, గుణమయమైంది॥१०॥

Verse 11

सुखदुःखैः समायुक्तं जीवभावनया कुरु । तेन जीवाभिधा प्रोक्ता विशुद्धैः परमात्मनि ॥११॥

జీవభావన ద్వారా దీనిని సుఖదుఃఖాలతో సంయుక్తం చేయుము. అందువల్ల విశుద్ధ మునులు పరమాత్మను సూచిస్తూ ‘జీవ’ అనే అభిధానాన్ని ప్రకటించారు॥११॥

Verse 12

कामक्रोधभयं चापि मोहलोभमदो रजः । जन्ममृत्युश्च कार्पण्यं शोकस्तन्द्रा क्षुधा तृषा ॥ तृष्णा लज्जा भयं दुःखं विषादो हर्ष एव च । एभिर्दोषैर्विनिर्मुक्तः स जीवः केवलो मतः ॥१२-१३॥

కామం, క్రోధం, భయం; మోహం, లోభం, మదం మరియు రజస్సు; జననమరణాలు, కార్పణ్యం; శోకం, తంద్ర, ఆకలి, దాహం; తృష్ణ, లజ్జ, భయం, దుఃఖం, విషాదం, హర్షం కూడా—ఈ దోషాల నుండి విముక్తుడైన వాడే జీవుడు ‘కేవల’ (శుద్ధ)ుడని భావించబడును॥१२-१३॥

Verse 13

कामक्रोधभयं चापि मोहलोभमदो रजः । जन्ममृत्युश्च कार्पण्यं शोकस्तन्द्रा क्षुधा तृषा ॥ तृष्णा लज्जा भयं दुःखं विषादो हर्ष एव च । एभिर्दोषैर्विनिर्मुक्तः स जीवः केवलो मतः ॥

కామం, క్రోధం, భయం; మోహం, లోభం, మదం, రజస్సు; జన్మ‑మరణాలు, కార్పణ్యం; శోకం, తంద్ర, ఆకలి, దాహం; తృష్ణ, లజ్జ, భయం, దుఃఖం, విషాదం, హర్షం—ఈ దోషాలన్నిటి నుండి విముక్తుడైన జీవుడు ‘కేవల’ముగా, అనగా శుద్ధుడిగా భావించబడును.

Verse 14

तस्माद्दोषविनाशार्थमुपायं कथयामि ते । योगहीनं कथं ज्ञानं मोक्षदं भवति ध्रुवम् ॥ योगो हि ज्ञानहीनस्तु न क्षमो मोक्षकर्मणि । तस्माज्ज्ञानं च योगं च मुमुक्षुर्दृढमभ्यसेत् ॥

కాబట్టి దోషనాశార్థం నేను నీకు ఉపాయాన్ని చెబుతున్నాను. యోగం లేని జ్ఞానం ఎలా నిశ్చయంగా మోక్షదాయకమవుతుంది? అలాగే జ్ఞానం లేని యోగం కూడా మోక్షకార్యంలో సమర్థం కాదు. అందుచేత ముముక్షువు జ్ఞానం మరియు యోగం—రెండింటినీ దృఢంగా అభ్యసించాలి.

Verse 15

तस्माद्दोषविनाशार्थमुपायं कथयामि ते । योगहीनं कथं ज्ञानं मोक्षदं भवति ध्रुवम् ॥ योगो हि ज्ञानहीनस्तु न क्षमो मोक्षकर्मणि । तस्माज्ज्ञानं च योगं च मुमुक्षुर्दृढमभ्यसेत् ॥

కాబట్టి దోషనాశార్థం నేను నీకు ఉపాయాన్ని చెబుతున్నాను. యోగం లేని జ్ఞానం ఎలా నిశ్చయంగా మోక్షదాయకమవుతుంది? అలాగే జ్ఞానం లేని యోగం కూడా మోక్షకార్యంలో సమర్థం కాదు. అందుచేత ముముక్షువు జ్ఞానం మరియు యోగం—రెండింటినీ దృఢంగా అభ్యసించాలి.

Verse 16

अज्ञानादेव संसारो ज्ञानादेव विमुच्यते । ज्ञानस्वरूपमेवादौ ज्ञानं ज्ञेयैकसाधनम् ॥१६॥

అజ్ఞానమే సంసారబంధానికి కారణం; జ్ఞానమే విముక్తికి కారణం. ఆది నుండే జ్ఞానం స్వస్వరూపప్రకాశమే; జ్ఞేయాన్ని పొందుటకు ఏకైక సాధనం జ్ఞానమే॥१६॥

Verse 17

ज्ञातं येन निजं रूपं कैवल्यं परमं पदम् । निष्कलं निर्मलं साक्षात् सच्चिदानन्दरूपकम् ॥ उत्पत्तिस्थितिसंहारस्फूर्तिज्ञानविवर्जितम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अथ योगं ब्रवीमि ते ॥ योगो हि बहुधा ब्रह्मन् भ...

ఏ జ్ఞానంతో తన నిజస్వరూపం తెలిసిపోతుందో, అదే కైవల్యం—పరమపదం; నిరవయవం, నిర్మలం, సాక్షాత్, సచ్చిదానందస్వరూపం. ఉత్పత్తి, స్థితి, సంహారం, స్ఫూర్తి అనే జ్ఞానభావనల నుండి రహితమైనదే ‘జ్ఞానం’ అని చెప్పబడింది. ఇక నీకు యోగాన్ని చెబుతున్నాను—ఓ బ్రహ్మన్, వ్యవహారంలో యోగం అనేక విధాలుగా విభజించబడుతుంది: మంత్రయోగం, లయయోగం, హఠయోగం మరియు రాజయోగం॥१७-१९॥

Verse 18

ज्ञातं येन निजं रूपं कैवल्यं परमं पदम् । निष्कलं निर्मलं साक्षात् सच्चिदानन्दरूपकम् ॥ उत्पत्तिस्थितिसंहारस्फूर्तिज्ञानविवर्जितम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अथ योगं ब्रवीमि ते ॥ योगो हि बहुधा ब्रह्मन् भ...

ఏ జ్ఞానంతో తన నిజస్వరూపం తెలిసిపోతుందో, అదే కైవల్యం—పరమపదం; నిరవయవం, నిర్మలం, సాక్షాత్, సచ్చిదానందస్వరూపం. ఉత్పత్తి, స్థితి, సంహారం, స్ఫూర్తి అనే జ్ఞానభావనల నుండి రహితమైనదే ‘జ్ఞానం’ అని చెప్పబడింది. ఇక నీకు యోగాన్ని చెబుతున్నాను—ఓ బ్రహ్మన్, వ్యవహారంలో యోగం అనేక విధాలుగా విభజించబడుతుంది: మంత్రయోగం, లయయోగం, హఠయోగం మరియు రాజయోగం॥१७-১৯॥

Verse 19

ज्ञातं येन निजं रूपं कैवल्यं परमं पदम् । निष्कलं निर्मलं साक्षात् सच्चिदानन्दरूपकम् ॥ उत्पत्तिस्थितिसंहारस्फूर्तिज्ञानविवर्जितम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अथ योगं ब्रवीमि ते ॥ योगो हि बहुधा ब्रह्मन् भ...

యేన స్వనిజస్వరూపం తెలిసిపోతుందో, అదే కైవల్యం—పరమపదం; అది నిష్కలము, నిర్మలము, సాక్షాత్ అనుభవసిద్ధము, సచ్చిదానందస్వరూపము. ఉత్పత్తి, స్థితి, సంహారం, స్ఫూర్తి మరియు విషయజ్ఞాన భావనలేనిది—ఇదే ‘జ్ఞానం’ అని చెప్పబడింది. ఇక నీకు యోగాన్ని చెప్పుచున్నాను. ఓ బ్రాహ్మణా, వ్యవహారంలో యోగం అనేక విధాలుగా విభజింపబడుతుంది—మంత్రయోగం, లయయోగం, హఠయోగం, రాజయోగం।

Verse 20

आरम्भश्च घटश्चैव तथा परिचयः स्मृतः । निष्पत्तिश्चेत्यवस्था च सर्वत्र परिकीर्तिता ॥

సర్వత్ర ప్రకటించబడిన దశలు ఇవి—ఆరంభం, ఘటదశ, పరిచయదశ (అభ్యాసంలో పరిచితి/స్థిరత్వం), మరియు నిష్పత్తిదశ (పూర్తి సిద్ధి/పరిపక్వత)।

Verse 21

एतेषां लक्षणं ब्रह्मन् वक्ष्ये शृणु समासतः । मातृकादियुतं मन्त्रं द्वादशाब्दं तु यो जपेत् ॥ क्रमेण लभते ज्ञानम् अणिमादिगुणान्वितम् । अल्पबुद्धिरिमं योगं सेवते साधकाधमः ॥

ఓ బ్రాహ్మణా, వీటి లక్షణాలను సంక్షేపంగా చెబుతాను—విను. మాతృక (వర్ణసమూహం) మొదలైన వాటితో యుక్తమైన ద్వాదశాక్షర మంత్రాన్ని జపించువాడు క్రమంగా జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు, అణిమాది గుణాలతో కూడినవాడవుతాడు. అల్పబుద్ధి గలవాడు ఈ యోగాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు; అతడు సాధకులలో అధముడని చెప్పబడెను।

Verse 22

एतेषां लक्षणं ब्रह्मन् वक्ष्ये शृणु समासतः । मातृकादियुतं मन्त्रं द्वादशाक्षरं तु यो जपेत् ॥ क्रमेण लभते ज्ञानम् अणिमादिगुणान्वितम् । अल्पबुद्धिरिमं योगं सेवते साधकाधमः ॥

హే బ్రహ్మన్, వీటి లక్షణాన్ని నేను సంక్షేపంగా చెబుతున్నాను—విను. మాతృకాది యుక్తమైన ద్వాదశాక్షర మంత్రాన్ని జపించువాడు క్రమంగా అణిమాది గుణాలతో కూడిన జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. అల్పబుద్ధి గలవాడు ఈ యోగాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు—అతడు సాధకులలో అధముడు.

Verse 23

लययोगश्चित्तलयः कोटिशः परिकीर्तितः । गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जन् ध्यायेन् निष्कलमीश्वरम् ॥ स एव लययोगः स्यात् हठयोगमतः शृणु । यमश्च नियमश्चैव आसनं प्राणसंयमः ॥ प्रत्याहारो धारणा च ध्यानं भ्रूमध्यमे ...

లయయోగం అనగా చిత్తలయం—అనేక విధాలుగా ప్రకటించబడింది. నడుచుచూ, నిలుచుచూ, నిద్రించుచూ, భుజించుచూ కూడా నిష్కల ఈశ్వరుని ధ్యానించాలి—అదే లయయోగం. ఇక హఠయోగాన్ని విను: యమ-నియమాలు, ఆసనం, ప్రాణసంయమం; ప్రత్యాహారం, ధారణ, భ్రూమధ్యంలో హరి ధ్యానం; సమాధి—సమత్వస్థితి—ఇదే అష్టాంగయోగమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 24

लययोगश्चित्तलयः कोटिशः परिकीर्तितः । गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जन् ध्यायेन् निष्कलमीश्वरम् ॥ स एव लययोगः स्यात् हठयोगमतः शृणु । यमश्च नियमश्चैव आसनं प्राणसंयमः ॥ प्रत्याहारो धारणा च ध्यानं भ्रूमध्यमे ...

లయయోగం అనగా చిత్తలయం—అనేక విధాలుగా ప్రకటించబడింది. నడుచుచూ, నిలుచుచూ, నిద్రించుచూ, భుజించుచూ కూడా నిష్కల ఈశ్వరుని ధ్యానించాలి—అదే లయయోగం. ఇక హఠయోగాన్ని విను: యమ-నియమాలు, ఆసనం, ప్రాణసంయమం; ప్రత్యాహారం, ధారణ, భ్రూమధ్యంలో హరి ధ్యానం; సమాధి—సమత్వస్థితి—ఇదే అష్టాంగయోగమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 25

लययोगश्चित्तलयः कोटिशः परिकीर्तितः । गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुञ्जन्ध्यायेन्निष्कलमीश्वरम् ॥ स एव लययोगः स्याद्धठयोगमतः शृणु । यमश्च नियमश्चैव आसनं प्राणसंयमः ॥ प्रत्याहारो धारणा च ध्यानं भ्रूमध्यमे हरिम्...

లయయోగము అనగా చిత్తలయము; అది అనేక విధములుగా కీర్తింపబడినది. నడుచుచున్నా, నిలుచున్నా, నిద్రించుచున్నా, భుజించుచున్నా కూడా నిర్గుణ-నిరుపాధికమైన ఈశ్వరుని ధ్యానించవలెను; ఇదే లయయోగము. ఇక హఠయోగమును వినుము—యమ-నియమములు, ఆసనము, ప్రాణసంయమము; ప్రత్యాహారము, ధారణ, భ్రూమధ్యదేశమున హరిపై ధ్యానము; సమత్వస్థితియైన సమాధి—ఇదే అష్టాంగయోగము.

Verse 26

महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च खेचरी । जालन्धरोड्डियाणश्च मूलबन्धैस्तथैव च ॥ दीर्घप्रणवसन्धानं सिद्धान्तश्रवणं परम् । वज्रोली चामरोली च सहजोली त्रिधा मता ॥

మహాముద్ర, మహాబంధ, మహావేధ మరియు ఖేచరీ; అలాగే జాలంధర, ఉడ్డియాణ, మరియు మూలబంధములు. ప్రణవము (ఓం) లో దీర్ఘ సంధానము/లయస్థితి మరియు సిద్ధాంతమునకు పరమ శ్రవణము. వజ్రోలీ, అమరోలీ, సహజోలీ—ఇవి త్రివిధమని భావించబడినవి.

Verse 27

महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च खेचरी । जालन्धरोड्डियाणश्च मूलबन्धैस्तथैव च ॥ दीर्घप्रणवसन्धानं सिद्धान्तश्रवणं परम् । वज्रोली चामरोली च सहजोली त्रिधा मता ॥

మహాముద్ర, మహాబంధ, మహావేధ మరియు ఖేచరీ; అలాగే జాలంధర, ఉడ్డియాణ, మరియు మూలబంధములు. ప్రణవము (ఓం) లో దీర్ఘ సంధానము/లయస్థితి మరియు సిద్ధాంతమునకు పరమ శ్రవణము. వజ్రోలీ, అమరోలీ, సహజోలీ—ఇవి త్రివిధమని భావించబడినవి.

Verse 28

एतेषां लक्षणं ब्रह्मन् प्रत्येकं शृणु तत्त्वतः । लघ्वाहारो यमेष्वेको मुख्या भवति नेतरः ॥ अहिंसा नियमेष्वेका मुख्या वै चतुरानन । सिद्धं पद्मं तथा सिंहं भद्रं चेति चतुष्टयम् ॥२८–२९॥

హే బ్రహ్మన్ (బ్రహ్మా), వీటి లక్షణాలను ఒక్కొక్కటిగా తత్త్వముగా వినుము. యమములలో లఘ్వాహారము (మితాహారము) ఒక్కటే ప్రధానము; ఇతరములు కాదు. నియమములలో అహింస ఒక్కటే ప్రధానము, హే చతురానన. ఆసనములు—సిద్ధ, పద్మ, సింహ, భద్ర—ఇవి నాలుగు.

Verse 29

एतेषां लक्षणं ब्रह्मन् प्रत्येकं शृणु तत्त्वतः । लघ्वाहारो यमेष्वेको मुख्या भवति नेतरः ॥ अहिंसा नियमेष्वेका मुख्या वै चतुरानन । सिद्धं पद्मं तथा सिंहं भद्रं चेति चतुष्टयम् ॥२८–२९॥

హే బ్రహ్మన్ (బ్రహ్మా), వీటి లక్షణాలను ఒక్కొక్కటిగా తత్త్వముగా వినుము. యమములలో లఘ్వాహారము (మితాహారము) ఒక్కటే ప్రధానము; ఇతరములు కాదు. నియమములలో అహింస ఒక్కటే ప్రధానము, హే చతురానన. నాలుగు ప్రధాన ఆసనములు—సిద్ధ, పద్మ, సింహ, భద్ర.

Verse 30

प्रथमाभ्यासकाले तु विघ्नाः स्युः चतुरानन । आलस्यं कत्थनं धूर्तगोष्ठी मन्त्रादिसाधनम् ॥ धातुस्त्रीलौल्यकादीनि मृगतृष्णामयानि वै । ज्ञात्वा सुधीस्त्यजेत् सर्वान् विघ्नान् पुण्यप्रभावतः ॥३०–३१॥

హే చతురానన, మొదటి అభ్యాసకాలములో విఘ్నములు కలుగును—ఆలస్యం, గొప్పలు చెప్పుట, ధూర్తుల సంగతీ, మంత్రాది సాధనములపై కేవల ఉపాయాసక్తి. ధాతు/ధనలాలస, స్త్రీమోహము మొదలైనవి—ఇవన్నీ మృగతృష్ణాజన్య భ్రమమే. ఇవి తెలిసి సుబుద్ధి సాధకుడు పుణ్యప్రభావముచేత అన్ని విఘ్నములను విడిచిపెట్టవలెను.

Verse 31

प्रथमाभ्यासकाले तु विघ्नाः स्युः चतुरानन । आलस्यं कत्थनं धूर्तगोष्ठी मन्त्रादिसाधनम् ॥ धातुस्त्रीलौल्यकादीनि मृगतृष्णामयानि वै । ज्ञात्वा सुधीस्त्यजेत् सर्वान् विघ्नान् पुण्यप्रभावतः ॥३०–३१॥

ప్రారంభ అభ్యాసకాలంలో, ఓ చతురానన (బ్రహ్మా), అనేక విఘ్నాలు కలుగుతాయి—ఆలస్యం, గొప్పలు చెప్పడం, ధూర్తుల సంగతీ, మంత్రాది సాధనాలపై ఆసక్తి; అలాగే ధాతు-సాధన, స్త్రీలౌల్యం మొదలైనవి—ఇవి అన్నీ మృగతృష్ణ స్వభావమే. ఇది గ్రహించిన జ్ఞాని పుణ్యప్రభావంతో అన్ని విఘ్నాలను విడిచిపెట్టాలి।

Verse 32

प्राणायामं ततः कुर्यात् पद्मासनगतः स्वयम् । सुशोभनं मठं कुर्यात् सूक्ष्मद्वारं तु निर्व्रणम् ॥३२॥

అనంతరం సాధకుడు స్వయంగా పద్మాసనంలో కూర్చొని ప్రాణాయామం చేయాలి. సుందరమైన మఠం/కుటీని నిర్మించాలి; చిన్న ద్వారం కలిగి, రంధ్రాలు లేదా లోపాలు లేని (నిర్వ్రణ)దిగా ఉండాలి।

Verse 33

सुष्ठु लिप्तं गोमयेन सुधया वा प्रयत्नतः । मत्कुणैर्मशकैर्लूतैर्वर्जितं च प्रयत्नतः ॥३३॥

ఆ కुटీని శ్రమతో గోమయం లేదా సున్నం/ప్లాస్టర్‌తో బాగా పూత వేయాలి; అలాగే శ్రమతోనే బెడ్‌బగ్స్, దోమలు, సాలెపురుగులు లేకుండా ఉంచాలి।

Verse 34

दिने दिने च संमृष्टं संमार्जन्या विशेषतः । वासितं च सुगन्धेन धूपितं गुग्गुलादिभिः ॥३४॥

ప్రతిదినం దానిని బాగా తుడిచి శుభ్రం చేయాలి, ముఖ్యంగా చీపురుతో; తరువాత సుగంధ ద్రవ్యాలతో సువాసనింపజేసి గుగ్గులు మొదలైన ధూపాలతో ధూపించాలి।

Verse 35

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् । तत्रोपविश्य मेधावी पद्मासनसमन्वितः ॥ ऋजुकायः प्राञ्जलिश्च प्रणमेदिष्टदेवताम् । ततो दक्षिणहस्तस्य अङ्गुष्ठेनैव पिङ्गलाम् ॥ निरुध्य पूरयेद्वायुमिडया तु शनैः श...

ఆసనం అతిగా ఎత్తుగా గానీ, అతిగా తక్కువగా గానీ ఉండకూడదు; పైపొరగా వస్త్రం, మృగచర్మం, కుశగడ్డి ఉండాలి. అక్కడ మేధావి సాధకుడు పద్మాసనంలో కూర్చొని, దేహాన్ని నిటారుగా ఉంచి, అంజలి చేసి ఇష్టదేవతకు నమస్కరించాలి. తరువాత కుడిచేతి బొటనవేలితో పింగళ నాసికను ఆపి, ఇడ ద్వారా నెమ్మదిగా నెమ్మదిగా శ్వాసను పూరించాలి; శక్తి మేరకు ఒత్తిడి లేకుండా కుంభకము చేయాలి. మళ్లీ పింగళ ద్వారానే నెమ్మదిగా రేచన చేయాలి, బలవంతంగా కాదు; మళ్లీ పింగళ ద్వారానే నెమ్మదిగా ఉదరాన్ని పూరించాలి. యథాశక్తి ధారణ చేసి, ఇడ ద్వారా నెమ్మదిగా రేచన చేయాలి; ఏ నాసిక ద్వారా విడిచాడో అదే ద్వారా పూరించి, అవిరోధంగా ధారణ చేయాలి. మోకాలి ప్రదక్షిణలాగా లయను ఉంచి, అతివేగంగా గానీ ఆలస్యంగా గానీ కాకుండా, వేళ్లను చిటికించాలి—దానినే ‘మాత్ర’ (కాల ప్రమాణం) అని అంటారు।

Verse 36

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् । तत्रोपविश्य मेधावी पद्मासनसमन्वितः ॥ ऋजुकायः प्राञ्जलिश्च प्रणमेदिष्टदेवताम् । ततो दक्षिणहस्तस्य अङ्गुष्ठेनैव पिङ्गलाम् ॥ निरुध्य पूरयेद्वायुमिडया तु शनैः श...

ఇక్కడ కూడా ముందుగా చెప్పిన అదే ఉపదేశం పునరుక్తమైంది—ఆసనాన్ని సరిగా సిద్ధం చేసి పద్మాసనంలో కూర్చొని ఇష్టదేవతకు నమస్కరించాలి; కుడి బొటనవేలితో పింగళ నాసికను ఆపి ఇడ ద్వారా నెమ్మదిగా పూరకము చేయాలి. శక్తి మేరకు ఒత్తిడి లేకుండా కుంభకము చేసి, పింగళ ద్వారా నెమ్మదిగా రేచన చేయాలి. మళ్లీ పింగళ ద్వారా పూరకము చేసి ధారణ చేసి, ఇడ ద్వారా నెమ్మదిగా రేచన చేయాలి; ఏ నాసిక ద్వారా విడిచాడో అదే ద్వారా పూరించి అవిరోధంగా ధారణ చేయాలి. మోకాలి ప్రదక్షిణలయలో వేళ్లను చిటికించి ‘మాత్ర’ కాలాన్ని లెక్కించాలి।

Verse 37

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् । तत्रोपविश्य मेधावी पद्मासनसमन्वितः ॥ ऋजुकायः प्राञ्जलिश्च प्रणमेदिष्टदेवताम् । ततो दक्षिणहस्तस्य अङ्गुष्ठेनैव पिङ्गलाम् ॥ निरुध्य पूरयेद्वायुमिडया तु शनैः श...

అతి ఎత్తుగా కాని, అతి తక్కువగా కాని లేని ఆసనంపై, పైగా వస్త్రం–మృగచర్మం–కుశను పరచి, మేధావి సాధకుడు పద్మాసనంతో అక్కడ కూర్చోవాలి. శరీరాన్ని ఋజువుగా ఉంచి, అంజలి ముద్రతో ఇష్టదేవతకు ప్రణామం చేయాలి. తరువాత కుడిచేతి బొటనవేలితో పింగళా (కుడి నాసిక)ను మూసి, ఇడా (ఎడమ నాసిక) ద్వారా నెమ్మదిగా నెమ్మదిగా శ్వాసను పూరించాలి. శక్తి మేరకు, ఒత్తిడి లేకుండా కుంభకాన్ని చేయాలి. మళ్లీ పింగళా ద్వారానే నెమ్మదిగా, బలవంతం చేయకుండా, శ్వాసను విడిచాలి. మళ్లీ పింగళా ద్వారా శ్వాస తీసుకొని ఉదరాన్ని నెమ్మదిగా నింపాలి; యథాశక్తి ధారించి, ఇడా ద్వారా నెమ్మదిగా రేచనం చేయాలి. ఏ నాసిక ద్వారా రేచనం చేస్తాడో, అదే ద్వారా పూరకం చేసి, అవరోధం లేకుండా ధారణ చేయాలి. మోకాలి చుట్టూ కుడివైపు ప్రదక్షిణలా తిప్పుతూ—అతి వేగంగా కాదు, అతి నెమ్మదిగా కాదు—వేళ్లను చిటికెడు కొట్టాలి; అదే ‘మాత్ర’ (కాల ప్రమాణం) అని చెప్పబడింది.

Verse 38

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् । तत्रोपविश्य मेधावी पद्मासनसमन्वितः ॥ ऋजुकायः प्राञ्जलिश्च प्रणमेदिष्टदेवताम् । ततो दक्षिणहस्तस्य अङ्गुष्ठेनैव पिङ्गलाम् ॥ निरुध्य पूरयेद्वायुमिडया तु शनैः श...

అతి ఎత్తుగా కాని, అతి తక్కువగా కాని లేని ఆసనంపై, పైగా వస్త్రం–మృగచర్మం–కుశను పరచి, మేధావి సాధకుడు పద్మాసనంతో అక్కడ కూర్చోవాలి. శరీరాన్ని ఋజువుగా ఉంచి, అంజలి ముద్రతో ఇష్టదేవతకు ప్రణామం చేయాలి. తరువాత కుడిచేతి బొటనవేలితో పింగళా (కుడి నాసిక)ను మూసి, ఇడా (ఎడమ నాసిక) ద్వారా నెమ్మదిగా నెమ్మదిగా శ్వాసను పూరించాలి. శక్తి మేరకు, ఒత్తిడి లేకుండా కుంభకాన్ని చేయాలి. మళ్లీ పింగళా ద్వారానే నెమ్మదిగా, బలవంతం చేయకుండా, శ్వాసను విడిచాలి. మళ్లీ పింగళా ద్వారా శ్వాస తీసుకొని ఉదరాన్ని నెమ్మదిగా నింపాలి; యథాశక్తి ధారించి, ఇడా ద్వారా నెమ్మదిగా రేచనం చేయాలి. ఏ నాసిక ద్వారా రేచనం చేస్తాడో, అదే ద్వారా పూరకం చేసి, అవరోధం లేకుండా ధారణ చేయాలి. మోకాలి చుట్టూ కుడివైపు ప్రదక్షిణలా తిప్పుతూ—అతి వేగంగా కాదు, అతి నెమ్మదిగా కాదు—వేళ్లను చిటికెడు కొట్టాలి; అదే ‘మాత్ర’ (కాల ప్రమాణం) అని చెప్పబడింది.

Verse 39

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् । तत्रोपविश्य मेधावी पद्मासनसमन्वितः ॥ ऋजुकायः प्राञ्जलिश्च प्रणमेदिष्टदेवताम् । ततो दक्षिणहस्तस्य अङ्गुष्ठेनैव पिङ्गलाम् ॥ निरुध्य पूरयेद्वायुमिडया तु शनैः श...

అతి ఎత్తుగా కాని, అతి తక్కువగా కాని లేని ఆసనంపై, పైగా వస్త్రం–మృగచర్మం–కుశను పరచి, జ్ఞాని సాధకుడు పద్మాసనంలో కూర్చోవాలి. శరీరాన్ని ఋజువుగా ఉంచి, అంజలి ముద్రతో ఇష్టదేవతకు ప్రణామం చేయాలి. తరువాత కుడిచేతి బొటనవేలితో పింగళా (కుడి నాసిక)ను మూసి, ఇడా (ఎడమ నాసిక) ద్వారా నెమ్మదిగా శ్వాసను పూరించాలి. ఆపై శక్తి మేరకు, ఒత్తిడి లేకుండా కుంభకాన్ని చేయాలి. మళ్లీ పింగళా ద్వారానే నెమ్మదిగా, బలవంతం చేయకుండా, శ్వాసను విడిచాలి. మళ్లీ పింగళా ద్వారా శ్వాస తీసుకొని ఉదరాన్ని నెమ్మదిగా నింపాలి; యథాశక్తి ధారించి, ఇడా ద్వారా నెమ్మదిగా రేచనం చేయాలి. ఏ నాసిక ద్వారా రేచనం చేస్తాడో, అదే ద్వారా పూరకం చేసి, అవరోధం లేకుండా ధారణ చేయాలి. మోకాలను కుడివైపు ప్రదక్షిణలా తిప్పుతూ—అతి వేగంగా కాదు, అతి నెమ్మదిగా కాదు—వేళ్లను చిటికెడు కొట్టాలి; అదే ‘మాత్ర’ అని పిలుస్తారు.

Verse 40

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् । तत्रोपविश्य मेधावी पद्मासनसमन्वितः ॥ ऋजुकायः प्राञ्जलिश्च प्रणमेदिष्टदेवताम् । ततो दक्षिणहस्तस्य अङ्गुष्ठेनैव पिङ्गलाम् ॥ निरुध्य पूरयेद्वायुमिडया तु शनैः श...

అతి ఎత్తుగా కాని, అతి తక్కువగా కాని లేని ఆసనంపై—పైగా వస్త్రం, మృగచర్మం, కుశగడ్డి పరచి—మెధావి సాధకుడు పద్మాసనంతో కూర్చోవాలి. దేహాన్ని ఋజువుగా ఉంచి, అంజలి ముద్రతో ఇష్టదేవతకు నమస్కరించాలి. తరువాత కుడిచేతి బొటనవేలితో పింగళా (నాసికా/నాడి)ను నిరోధించి, ఇడా ద్వారా నెమ్మదిగా ప్రాణవాయువును పూరించాలి. శక్తి మేరకు, ఒత్తిడి లేకుండా కుంభకము చేయాలి; ఆపై పింగళా ద్వారానే నెమ్మదిగా, బలవంతం చేయకుండా రేచన చేయాలి. మళ్లీ పింగళా ద్వారా పూరించి, ఉదరాన్ని నెమ్మదిగా నింపి, యథాశక్తి ధారణ చేసి, ఇడా ద్వారా నెమ్మదిగా రేచన చేయాలి. ఏ నాసిక ద్వారా విడిచాడో, అదే ద్వారా పూరించి, అవిరోధంగా ధారణ చేయాలి. మోకాలను కుడివైపు ప్రదక్షిణ చేసినట్లు తిప్పుతూ—అతి వేగంగా కాక, ఆలస్యం కాక—వేళ్లను చిటికించాలి; దానినే ఒక ‘మాత్ర’ అని అంటారు.

Verse 41

इडया वायुमारोप्य शनैः षोडशमात्रया । कुम्भयेत्पूरितं पश्चाच्चतुःषष्ट्या तु मात्रया ॥ रेचयेत्पिङ्गलानाड्या द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः । पुनः पिङ्गलयापूर्य पूर्ववत्सुसमाहितः ॥ प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात्...

ఇడా ద్వారా పదహారు మాత్రలలో నెమ్మదిగా శ్వాసను పూరించి, ఆపై పూరిత శ్వాసను అరవై నాలుగు మాత్రల వరకు కుంభకంగా నిలుపాలి. పింగళా నాడి ద్వారా ముప్పై రెండు మాత్రలలో రేచన చేయాలి; మళ్లీ పింగళా ద్వారానే పూరకము చేసి, మునుపటిలాగే సుసమాహితుడై ఉండాలి. ప్రాతఃకాలం, మధ్యాహ్నం, సాయంకాలం, అర్ధరాత్రి—ఈ నాలుగు సమయాల్లో—కుంభకాలను నాలుగు సార్లు అభ్యసించి, క్రమంగా ఎనభై (ఆవర్తనలు) వరకు పెంచాలి. ఈ విధంగా మూడు నెలలు అభ్యాసం చేస్తే నాడీశుద్ధి కలుగుతుంది; నాడీశుద్ధి జరిగినప్పుడు బాహ్య లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.

Verse 42

इडया वायुमारोप्य शनैः षोडशमात्रया । कुम्भयेत्पूरितं पश्चाच्चतुःषष्ट्या तु मात्रया ॥ रेचयेत्पिङ्गलानाड्या द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः । पुनः पिङ्गलयापूर्य पूर्ववत्सुसमाहितः ॥ प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात्...

ఇడా ద్వారా పదహారు మాత్రలలో నెమ్మదిగా శ్వాసను పూరించి, ఆపై పూరిత శ్వాసను అరవై నాలుగు మాత్రల వరకు కుంభకంగా నిలుపాలి. పింగళా నాడి ద్వారా ముప్పై రెండు మాత్రలలో రేచన చేయాలి; మళ్లీ పింగళా ద్వారానే పూరకము చేసి, మునుపటిలాగే సుసమాహితుడై ఉండాలి. ప్రాతఃకాలం, మధ్యాహ్నం, సాయంకాలం, అర్ధరాత్రి—ఈ నాలుగు సమయాల్లో—కుంభకాలను నాలుగు సార్లు అభ్యసించి, క్రమంగా ఎనభై (ఆవర్తనలు) వరకు పెంచాలి. ఈ విధంగా మూడు నెలలు అభ్యాసం చేస్తే నాడీశుద్ధి కలుగుతుంది; నాడీశుద్ధి జరిగినప్పుడు బాహ్య లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.

Verse 43

इडया वायुमारोप्य शनैः षोडशमात्रया । कुम्भयेत्पूरितं पश्चाच्चतुःषष्ट्या तु मात्रया ॥ रेचयेत्पिङ्गलानाड्या द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः । पुनः पिङ्गलया पूर्य पूर्ववत्सुसमाहितः ॥ प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात...

ఇడా నాడి ద్వారా పదహారు మాత్రలలో నెమ్మదిగా శ్వాసను పూరించి, పూరిత శ్వాసను అరవై నాలుగు మాత్రల వరకు కుంభకంగా నిలుపుకోవాలి. తరువాత పింగళా నాడి ద్వారా ముప్పై రెండు మాత్రలలో రేచనం చేయాలి. మళ్లీ పూర్వవిధంగా పింగళా ద్వారా పూరకము చేసి, మనస్సును సుసమాహితంగా ఉంచి, ప్రాతఃకాలం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం, అర్ధరాత్రి—ఈ సమయాలలో కుంభకాలను అభ్యసించాలి; క్రమంగా ఎనభై వరకు లెక్క పెంచుతూ, ప్రతి సమయమున నాలుగు సార్లు. ఇలా మూడు నెలలు అభ్యాసం చేస్తే నాడీశుద్ధి కలుగుతుంది; నాడీశుద్ధి జరిగినప్పుడు బాహ్య లక్షణాలు ప్రదర్శితమవుతాయి.

Verse 44

इडया वायुमारोप्य शनैः षोडशमात्रया । कुम्भयेत्पूरितं पश्चाच्चतुःषष्ट्या तु मात्रया ॥ रेचयेत्पिङ्गलानाड्या द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः । पुनः पिङ्गलया पूर्य पूर्ववत्सुसमाहितः ॥ प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात...

ఇడా నాడి ద్వారా పదహారు మాత్రలలో నెమ్మదిగా శ్వాసను పూరించి, పూరిత శ్వాసను అరవై నాలుగు మాత్రల వరకు కుంభకంగా నిలుపుకోవాలి. తరువాత పింగళా నాడి ద్వారా ముప్పై రెండు మాత్రలలో రేచనం చేయాలి. మళ్లీ పూర్వవిధంగా పింగళా ద్వారా పూరకము చేసి, మనస్సును సుసమాహితంగా ఉంచి, ప్రాతఃకాలం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం, అర్ధరాత్రి—ఈ సమయాలలో కుంభకాలను అభ్యసించాలి; క్రమంగా ఎనభై వరకు లెక్క పెంచుతూ, ప్రతి సమయమున నాలుగు సార్లు. ఇలా మూడు నెలలు అభ్యాసం చేస్తే నాడీశుద్ధి కలుగుతుంది; నాడీశుద్ధి జరిగినప్పుడు బాహ్య లక్షణాలు ప్రదర్శితమవుతాయి.

Verse 45

जायन्ते योगिनो देहे तानि वक्ष्याम्यशेषतः । शरीरलघुता दीप्तिर्जाठराग्निविवर्धनम् ॥ कृशत्वं च शरीरस्य तदा जायेत निश्चितम् । योगाविघ्नकराहारं वर्जयेद्योगवित्तमः ॥ लवणं सर्षपं चाम्लमुष्णं रूक्षं च तीक्ष्ण...

యోగి దేహంలో కొన్ని లక్షణాలు ఉద్భవిస్తాయి; వాటిని సమగ్రంగా చెబుతున్నాను—శరీర లఘుత్వం, కాంతి, జఠరాగ్ని వృద్ధి. అప్పుడు శరీరం కృశమవడం కూడా నిశ్చయంగా జరుగుతుంది. యోగవిదుడు యోగానికి విఘ్నం కలిగించే ఆహారాన్ని వర్జించాలి—ఉప్పు, ఆవాలు, పులుపు, ఉష్ణ/కారం, రూక్షం, తీక్ష్ణం (ఉత్తేజక) పదార్థాలు; శాకజాత వంటకాలు, ఇంగువ మొదలైనవి, అతితాపన (అగ్నిసేవనం), స్త్రీసంగం/స్త్రీపథసేవనం. ప్రాతఃస్నానం, ఉపవాసం వంటి దేహక్లేశాలను కూడా విడిచిపెట్టాలి. అభ్యాస ప్రారంభంలో పాలు మరియు నెయ్యి ఆహారంగా శ్రేయస్కరం. గోధుమ, ముద్గ (పెసర) మరియు శాలి బియ్యం యోగవృద్ధికరమని చెప్పబడింది. తరువాత యథేచ్ఛగా—సాధకుడు వాయుధారణలో సమర్థుడవుతాడు.

Verse 46

जायन्ते योगिनो देहे तानि वक्ष्याम्यशेषतः । शरीरलघुता दीप्तिर्जाठराग्निविवर्धनम् ॥

యోగుల దేహంలో కొన్ని విశేష లక్షణాలు ఉద్భవిస్తాయి; వాటిని నేను సంపూర్ణంగా చెబుతున్నాను—శరీర లఘుత్వం, తేజోమయ దీప్తి, అలాగే జఠరాగ్ని వృద్ధి।

Verse 47

कृशत्वं च शरीरस्य तदा जायेत निश्चितम् । योगाविघ्नकराहारं वर्जयेद्योगवित्तमः ॥ लवणं सर्षपं चाम्लमुष्णं रूक्षं च तीक्ष्णकम् । शाकजातं रामठादि वह्निस्त्रीपथसेवनम् ॥

అప్పుడు శరీర కృశత్వం నిశ్చయంగా కలుగుతుంది. యోగవేత్త యోగానికి విఘ్నం కలిగించే ఆహారాన్ని వర్జించాలి—ఉప్పు, ఆవాలు, పులుపు పదార్థాలు, ఉష్ణ/కారం, రూక్షం మరియు తీక్ష్ణమైనవి; శాకజాత వంటకాలు, హింగు మొదలైనవి; అగ్నిసేవనం మరియు స్త్రీపథసేవనం.

Verse 48

प्रातःस्नानोपवासादिकायक्लेशांश्च वर्जयेत् । अभ्यासकाले प्रथमं शस्तं क्षीराज्यभोजनम् ॥ गोधूममुद्गशाल्यन्नं योगवृद्धिकरं विदुः । ततः परं यथेष्टं तु शक्तः स्याद्वायुधारणे ॥

ప్రాతఃస్నానం, ఉపవాసం వంటి కాయక్లేశాలను వర్జించాలి. అభ్యాసకాలంలో మొదట పాలు మరియు నెయ్యి సేవనం శ్రేయస్కరం. గోధుమ, పెసర, బియ్యం అన్నం యోగవృద్ధికరం అని చెబుతారు. తరువాత యథేచ్ఛగా; అప్పుడు ప్రాణధారణలో సమర్థుడవుతాడు.

Verse 49

जायन्ते योगिनो देहे तानि वक्ष्याम्यशेषतः । शरीरलघुता दीप्तिर्जाठराग्निविवर्धनम् ॥ कृशत्वं च शरीरस्य तदा जायेत निश्चितम् । योगाविघ्नकराहारं वर्जयेद्योगवित्तमः ॥ लवणं सर्षपं चाम्लमुष्णं रूक्षं च तीक्ष्ण...

యోగి దేహంలో ఈ లక్షణాలు ఉద్భవిస్తాయి—అవి సమగ్రంగా చెబుతున్నాను: శరీర లఘుత్వం, కాంతి, జఠరాగ్ని వృద్ధి. అప్పుడు శరీర కృశత్వం కూడా నిశ్చయంగా కలుగుతుంది. యోగవిద్యలో నిపుణుడు యోగానికి విఘ్నం కలిగించే ఆహారాన్ని వర్జించాలి—ఉప్పు, ఆవాలు, పులుపు, అతితీక్ష్ణ/ఉష్ణ పదార్థాలు, రూక్షమైనవి, కటువైనవి; శాకజాతాలు, రామఠాది; అతిగా అగ్ని-సేవనం, స్త్రీసంగం, మార్గప్రయాణం. ప్రాతఃస్నానం, ఉపవాసం వంటి దేహక్లేశాలను కూడా విడిచిపెట్టాలి. అభ్యాస ఆరంభంలో పాలు, నెయ్యి శ్రేయస్కరమైన ఆహారం. గోధుమ, పెసలు, బియ్యం యోగవృద్ధికరమని చెబుతారు. తరువాత ఇష్టానుసారం; అప్పుడు ప్రాణధారణలో సమర్థుడవుతాడు.

Verse 50

यथेष्टवायुधारणाद्वायोः सिद्ध्येत्केवलकुम्भकः । केवले कुम्भके सिद्धे रेचपूरविवर्जिते ॥ न तस्य दुर्लभं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । प्रस्वेदो जायते पूर्वं मर्दनं तेन कारयेत् ॥ ततोऽपि धारणाद्वायोः क्र...

ఇష్టానుసారం ప్రాణధారణ చేయడం వల్ల కేవల కుంభకము సిద్ధిస్తుంది. కేవల కుంభకము సిద్ధమైనప్పుడు—రేచక, పూరకములు లేని స్థితిలో—మూడు లోకాలలో అతనికి దుర్లభమని ఏదీ ఉండదు. మొదట చెమట పుడుతుంది; అప్పుడు దేహానికి మర్దనం/మసాజ్ చేయించాలి. తరువాత మరింత ప్రాణధారణతో క్రమంగా, నెమ్మదిగా, ఆసనంలో కూర్చున్న సాధకుని దేహంలో కంపనం కలుగుతుంది. ఆపై అధిక అభ్యాసంతో స్వయంగా ‘దార్దురీ’ (కప్పలాంటిది) భావం ఉద్భవిస్తుంది; కప్ప స్వభావంగా ఎగురుతూ ఎగురుతూ పోయినట్లే, పద్మాసనస్థ యోగి భూమిపై కదులుతాడు. తరువాత ఇంకా అధిక అభ్యాసంతో భూమిత్యాగం (లేవిటేషన్) కూడా కలుగుతుంది.