Nirvana Upanishad: Verse 2

Sanskrit (Devanagari)

अथ निर्वाणोपनिषदं व्याख्यास्यामः । परमहंसः सोऽहम् । परिव्राजकाः पश्चिमलिङ्गाः । मन्मथः क्षेत्रपालः । गगनसिद्धान्तः अमृतकल्लोलनदी । अक्षयं निरञ्जनम् । निःसंशय ऋषिः । निर्वाणो देवता । निष्कुलप्रवृत्तिः । निष्केवलज्ञानम् ॥१-११॥

Padapatha (Word Split)

अथ । निर्वाण-उपनिषदम् । व्याख्यास्यामः । परमहंसः । सः-अहम् । परिव्राजकाः । पश्चिम-लिङ्गाः । मन्मथः । क्षेत्र-पालः । गगन-सिद्धान्तः । अमृत-कल्लोल-नदी । अक्षयम् । निरञ्जनम् । निः-संशयः । ऋषिः । निर्वाणः । देवता । निष्कुल-प्रवृत्तिः । निष्केवल-ज्ञानम् ॥

Recitation with translationNirvana Upanishad 2

IAST Transliteration

atha nirvāṇopaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ | paramahaṃsaḥ so’ham | parivrājakāḥ paścimaliṅgāḥ | manmathaḥ kṣetrapālaḥ | gaganasiddhāntaḥ amṛtakallolanadī | akṣayaṃ nirañjanam | niḥsaṃśaya ṛṣiḥ | nirvāṇo devatā | niṣkulapravṛttiḥ | niṣkevalajñānam ||1-11||

Translation

ఇప్పుడు నిర్వాణోపనిషత్తును వివరిస్తాము. దీని విషయం పరమహంసుడు—“సోఽహమ్” (నేనే ఆయన). దీని అధికారులు పరివ్రాజక సన్యాసులు; బాహ్యచిహ్నం ‘పశ్చిమలింగం’. మన్మథుడు క్షేత్రపాలకుడు. సిద్ధాంతం ఆకాశసమం; నది అమృతకల్లోలాలతో నిండినది. ఇది అక్షయం, నిరంజనం. ఋషి నిఃసంశయుడు. దేవత నిర్వాణం. దీని ప్రవృత్తి నిష్కుల—కులబంధనాతీతం; జ్ఞానం నిష్కేవలం, అద్వైత, పరమజ్ఞానం.

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

Now we shall expound the Nirvāṇa Upaniṣad. (Its) subject is the Paramahaṃsa—‘I am He’. (Its) renunciants are the wandering mendicants; (its) external mark is the western sign. Manmatha is the guardian of the field. The doctrine is the sky; the river is the nectar with its waves. (It is) imperishable, stainless. Niḥsaṃśaya is the seer. Nirvāṇa is the deity. (Its) activity is without lineage. (Its) knowledge is non-dual, absolute knowledge.

Verse Context

• Atman-Brahman identity (so’ham) and renunciatory realization (paramahaṃsa)
• Mahavakya: Supports mahāvākya contemplation through ‘so’ham’ (identity formula aligned with ‘ahaṃ brahmāsmi’ and ‘tat tvam asi’ in intent).
• Atharva
• Chandas: Prose