Adhyaya 2

Verse 2.1

अथ भगवान् मैत्रेयः कैलासं जगाम । तं गत्वोवाच—भो भगवन् परमतत्त्वरहस्यम् अनुब्रूहीति ॥ स होवाच महादेवः—देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः । त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् ॥१॥

అనంతరం భగవాన్ మైత్రేయుడు కైలాసానికి వెళ్లాడు. అక్కడికి వెళ్లి ఇలా అన్నాడు—‘ఓ భగవన్, పరమ తత్త్వ రహస్యాన్ని ఉపదేశించండి.’ మహాదేవుడు పలికాడు—‘దేహం దేవాలయమని చెప్పబడింది; ఈ జీవుడు నిజంగా కేవలం శివుడే. అజ్ఞానమనే నిర్మాల్యాన్ని విడిచి, “సోఽహం” భావంతో పూజించాలి.’

Verse 2.2

अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः। स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥२॥

అభేదదర్శనమే జ్ఞానం; విషయరహితమైన మనస్థితియే ధ్యానం. మనోమలత్యాగమే స్నానం; ఇంద్రియనిగ్రహమే శౌచం॥२॥

Verse 2.3

ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्षमाचरेद्देहरक्षणे। वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते। इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥३॥

అతడు బ్రహ్మరూప అమృతాన్ని పానము చేయుగాక; దేహరక్షణార్థం భిక్షావృత్తిని ఆచరించుగాక. ఏకాంతనిష్ఠుడై, ద్వైతవర్జితమైన ఏకాంతంలో నివసించుగాక. ఇలా ఆచరించే ధీమంతుడు ముక్తిని పొందును॥३॥

Verse 2.4

जातं मृतमिदं देहं मातापितृमलात्मकम्। सुखदुःखालयामेध्यं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥४॥

ఈ దేహం జన్మించినదీ, మరణప్రాయమైనదీ; మాతాపితృమలాత్మకం. ఇది సుఖదుఃఖాలయము, అపవిత్రము; దీనిని స్పర్శించినపుడు స్నానం విధేయము॥४॥

Verse 2.5

धातुबद्धं महारोगं पापमन्दिरमध्रुवम् । विकाराकारविस्तीर्णं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥५॥

ఈ దేహము ధాతువులతో బద్ధమై, మహారోగస్వరూపమై, పాపమందిరమై, అనిత్యమై ఉంది; వికారాల అనేక ఆకారాలలో విస్తరించింది. దీనిని స్పర్శించిన తరువాత స్నానం విధేయమని చెప్పబడింది.

Verse 2.6

नवद्वारमलस्रावं सदा काले स्वभावजम् । दुर्गन्धं दुर्मलोपेतं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥६॥

ఈ దేహము నవద్వారములతో కూడినది, మలస్రావముగలది; సదా—సమయానుసారంగా—స్వభావజముగా ఉద్భవించేది; దుర్గంధముతో, దుష్టమలముతో నిండినది. దీనిని స్పర్శించిన తరువాత స్నానం విధేయము.

Verse 2.7

मातृसूतकसम्बन्धं सूतके सह जायते । मृतसूतकजं देहं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥७॥

ఈ దేహము మాతృసూతకసంబంధముతో కూడినది; సూతకముతోనే జన్మిస్తుంది; ఇది మృతసూతకజ దేహము. దీనిని స్పర్శించిన తరువాత స్నానం విధేయమని చెప్పబడింది.

Verse 2.8

अहम्ममेति विण्मूत्रलेपगन्धादिमोचनम् । शुद्धशौचमिति प्रोक्तं मृज्जलाभ्यां तु लौकिकम् ॥८॥

‘నేను’ ‘నాది’ అనే భావాన్ని విడిచిపెట్టడం, అలాగే మలం‑మూత్రం, లేపనం, దుర్గంధం మొదలైన దోషాలను తొలగించడం—ఇదే ‘శుద్ధ శౌచం’ అని చెప్పబడింది; లోకిక శౌచం మాత్రం మట్టి మరియు నీటితో జరుగుతుంది।

Verse 2.9

चित्तशुद्धिकरं शौचं वासनात्रयनाशनम् । ज्ञानवैराग्यमृत्तोयैः क्षालनाच्छौचमुच्यते ॥९॥

చిత్తాన్ని శుద్ధి చేసేది ఏ శౌచమో, అదే వాసనల త్రయాన్ని నశింపజేస్తుంది. జ్ఞానం‑వైరాగ్యమనే ‘మట్టి‑నీరు’తో కడిగినందున దానిని శౌచం అంటారు।

Verse 2.10

अद्वैतभावनाभैक्षमभक्ष्यं द्वैतभावनम् । गुरुशास्त्रोक्तभावेन भिक्षोर्भैक्षं विधीयते ॥१०॥

అద్వైత భావనతో కూడిన భిక్షయే భక్ష్యము; ద్వైత భావన అభక్ష్యము. గురు‑శాస్త్రోక్త భావానుసారం భిక్షువుకు భిక్ష విధించబడింది।

Verse 2.11

विद्वान् स्वदेशम् उत्सृज्य संन्यासानन्तरं स्वतः । कारागारविनिर्मुक्तचोरवद् दूरतो वसेत् ॥११॥

విద్వాన్ తన స్వదేశాన్ని విడిచి, సన్న్యాసం స్వీకరించిన అనంతరం స్వయంగా దూరదేశంలో నివసించాలి—కారాగారంనుండి విడుదలైన దొంగ దూరంగా ఉండునట్లు।

Verse 2.12

अहङ्कारसुतं वित्तभ्रातरं मोहमन्दिरम् । आशापत्नी त्यजेद् यावत् तावन् मुक्तो न संशयः ॥१२॥

అహంకారమే కుమారుడుగా, ధనమే సోదరుడుగా ఉన్న మోహమందిరాన్ని, ‘ఆశ’ అనే భార్యను యావత్తు త్యజిస్తాడో, తావత్తు అతడు ముక్తుడే; సందేహం లేదు।

Verse 2.13

मृता मोहमयी माता जातो बोधमयः सुतः । सूतकद्वयसम्प्राप्तौ कथं सन्ध्यामुपास्महे ॥१३॥

మోహమయమైన తల్లి మరణించింది; బోధమయమైన కుమారుడు జన్మించాడు. రెండు విధాల సూతకాలు (అశౌచాలు) వచ్చినప్పుడు, మేము సంధ్యోపాసనను ఎలా చేయగలం?

Verse 2.14

हृदाकाशे चिदादित्यः सदा भासति भासति । नास्तमेति न चोदेति कथं सन्ध्यामुपास्महे ॥१४॥

హృదయాకాశంలో చైతన్యసూర్యుడు సదా ప్రకాశిస్తూనే ఉంటాడు—ప్రకాశిస్తూనే. అతడు అస్తమించడు, ఉదయించడు; అట్లయితే సంధ్యోపాసనను ఎలా చేయగలం?

Verse 2.15

एकमेवाद्वितीयं यद्गुरोर्वाक्येन निश्चितम् । एतदेकान्तमित्युक्तं न मठो न वनान्तरम् ॥१५॥

గురువాక్యంతో ‘ఏకమే, అద్వితీయం’ అని నిశ్చయమైనదే ‘ఏకాంతం’ అని చెప్పబడుతుంది; అది మఠం కాదు, అడవిలో అంతర్భాగమూ కాదు.

Verse 2.16

असंशयवतां मुक्तिः संशयाविष्टचेतसाम् । न मुक्तिर्जन्मजन्मान्ते तस्माद्विश्वासमाप्नुयात् ॥१६॥

సంశయరహితులకు మోక్షం ఉంది; సంశయంతో ఆవరించబడిన మనస్సు కలవారికి జన్మజన్మాంతరాల చివరలోనూ మోక్షం లేదు. కాబట్టి దృఢ విశ్వాసాన్ని పొందాలి.

Verse 2.17

कर्मत्यागान्न संन्यासो न प्रेषोच्चारणेन तु । सन्धौ जीवात्मनोरैक्यं संन्यासः परिकीर्तितः ॥१७॥

కర్మత్యాగమాత్రముతో సన్న్యాసం కాదు, సన్న్యాసవాక్యోచ్చారణమాత్రముతో కూడ కాదు; జీవాత్మ-పరమాత్మ ఏకత్వం సంధిస్థలంలో ప్రకాశించే చోట—అదే సన్న్యాసమని ప్రకటించబడింది.

Verse 2.18

वमनाहारवद्यस्य भाति सर्वेषणादिषु । तस्याधिकारः संन्यासे त्यक्तदेहाभिमानिनः ॥१८॥

ఎవరికైతే సమస్త ఏషణలు మొదలైనవి వాంతి మరియు ఆహారంలా సమానంగా విరక్తికరంగా కనిపిస్తాయో, దేహాభిమానాన్ని త్యజించిన ఆ వ్యక్తికే సన్న్యాసాధికారం ఉంది.

Verse 2.19

यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु । तदैव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ॥१९॥

మనస్సులో సమస్త విషయాల పట్ల వైరాగ్యం జనించినప్పుడు, అప్పుడే విద్వాన్ సన్న్యసించాలి; లేకపోతే అతడు పతితుడవుతాడు.

Verse 2.20

द्रव्यार्थमन्नवस्त्रार्थं यः प्रतिष्ठार्थमेव वा । संन्यसेद्दुभयभ्रष्टः स मुक्तिं नाप्तुमर्हति ॥२०॥

ధనం కోసం, లేదా అన్నవస్త్రాల కోసం, లేక కేవలం ప్రతిష్ఠ కోసం సన్యాసం స్వీకరించేవాడు—లోకధర్మమూ నిజసన్యాసమూ రెండింటినీ కోల్పోయి, ముక్తిని పొందుటకు అర్హుడు కాడు।

Verse 2.21

उत्तमा तत्त्वचिन्तैव मध्यमं शास्त्रचिन्तनम् । अधमा मन्त्रचिन्ता च तीर्थभ्रान्त्यधमाधमा ॥२१॥

అత్యుత్తమం కేవలం తత్త్వచింతనే; మధ్యమం శాస్త్రచింతనం; అధమం మంత్రచింత; తీర్థస్థలాలలో మోహంతో తిరగడం అధమాధమం.

Verse 2.22

अनुभूतिं विना मूढो वृथा ब्रह्मणि मोदते । प्रतिबिम्बितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत् ॥२२॥

ప్రత్యక్ష అనుభూతి లేకుండా మూర్ఖుడు బ్రహ్మానందాన్ని వ్యర్థంగా అనుభవిస్తున్నానని భావిస్తాడు—నీటిలో ప్రతిబింబించిన కొమ్మ చివర ఫలాన్ని రుచి చూసిన ఆనందంలాగా.

Verse 2.23

न त्यजेच्चेद्यतिर्मुक्तो यो माधुकरमातरम् । वैराग्यजनकं श्रद्धाकलत्रं ज्ञाननन्दनम् ॥२३॥

ముక్తుడైన యతి ‘మాధుకర’ అనే మాతను విడువకూడదు—ఆమె వైరాగ్యాన్ని జనింపజేస్తుంది; ఆమెకు భార్యగా శ్రద్ధ, కుమారుడిగా జ్ఞానం ఉన్నవి।

Verse 2.24

धनवृद्धा वयोवृद्धा विद्यावृद्धास्तथैव च । ते सर्वे ज्ञानवृद्धस्य किंकराः शिष्यकिंकराः ॥२४॥

ధనంలో, వయస్సులో, విద్యలో అభివృద్ధి చెందినవారంతా జ్ఞానంలో అభివృద్ధి చెందినవాని సేవకులే—శిష్యసేవకులుగా ఉంటారు।

Verse 2.25

यन्मायया मोहितचेतसो मामात्मानमापूर्णमलब्धवन्तः । परं विदग्दोधरपूरणाय भ्रमन्ति काका इव सूरयोऽपि ॥२५॥

మాయచే మోహితచిత్తులైన వారు నన్ను—సర్వపూర్ణమైన ఆత్మను—అందుకోక, చతురమైన ఉదరపూరణకై ‘విద్వాంసులు’ అయినా కాకులవలె తిరుగుతారు।

Verse 2.26

पाषाणलोहमणिमृण्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः । तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्याद्बाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ॥२६॥

రాయి, లోహం, రత్నం లేదా మట్టితో చేసిన విగ్రహాలకు చేసే పూజ ముముక్షునికి పునర్జన్మభోగాలకు కారణమవుతుంది. అందువల్ల యతి తన హృదయంలోనే ఆరాధన చేయాలి; అపునర్భవం కోసం బాహ్యపూజను విడిచిపెట్టాలి.

Verse 2.27

अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे । अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥२७॥

లోపల నిండినవాడు, బయట కూడా నిండినవాడు—సముద్రంలో నిండిన కుండలాగా; లోపల ఖాళీ, బయట కూడా ఖాళీ—ఆకాశంలో ఖాళీ కుండలాగా.

Verse 2.28

मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलं त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥२८॥

‘గ్రాహ్య’ (విషయం) స్వభావంగా మారకుము; ‘గ్రాహక’ (విషయి) స్వభావంగా కూడా మారకుము. సమస్త భావనా-కల్పనలను విడిచి, మిగిలినదానితో తద్రూపుడవు కావు.

Verse 2.29

द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥२९॥

ద్రష్ట, దర్శనం, దృశ్యం—ఈ త్రయాన్ని వాసనలతో సహా విడిచిపెట్టి, దర్శనానికి ఆద్యాభాసమైన కేవల ఆత్మనే శరణు పొంది, ఆత్మనే భజించు।

Verse 2.30

संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः । जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥३०॥

సర్వ సంకల్పాలు పూర్తిగా శాంతించిన స్థితి, శిలవలె అచలంగా నిలిచే స్థితి, జాగ్రత్తు మరియు నిద్ర నుండి విముక్తమైన స్థితి—అదే స్వరూపస్థితి పరమం।

Verse 2.31

अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् । सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१॥

నేనే ఉన్నాను; నేనే పరముడను. నేనే బ్రహ్మను, నేనే సమస్తానికి కారణమును. నేనే సమస్త లోకాల గురువును; నేనే అన్ని లోకాలలో వ్యాపించి ఉన్నాను. నేనే ఆ ‘తత్’; నేనే నేనే.