Kaushitaki

Verse 1.1

चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यक्षमाण आरुणिं वव्रे। स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय—याजयेति। तं हासीनं पप्रच्छ—गौतमस्य पुत्रास्ते संवृतं लोके यस्मिन् मा धास्यस्यन्यमहो; बद्ध्वा तस्य लोके धास्यसीति। स होवाच—...

చిత్ర గార్గ్యాయణి యజ్ఞం చేయబోతూ ఆరుణిని ఋత్విజుగా ఎన్నుకున్నాడు. ఆరుణి తన కుమారుడు శ్వేతకేతువుతో—“యజ్ఞం నిర్వహించు” అని చెప్పాడు. అతడు కూర్చున్నప్పుడు చిత్రుడు అడిగాడు—“గౌతమపుత్రా, నన్ను ఏ లోకంలో స్థాపిస్తావు? లేక నన్ను బంధించి ఆ లోకంలో ఉంచుతావా?” అతడు—“ఇది నాకు తెలియదు; నా ఆచార్యుణ్ణి అడుగుతాను” అన్నాడు. తండ్రి దగ్గరకు వెళ్లి అడిగాడు. తండ్రి—“నన్ను అడగకు; నేను ఎలా సమాధానం చెప్పగలను? నాకూ తెలియదు. సభాసదుల వలె స్వాధ్యాయంతో నేర్చుకున్నదానినే మోస్తాము; దాని మించినదాన్ని ఇతరులు ఇస్తారు. రా, మనిద్దరం వెళ్లుదాం” అన్నాడు. అప్పుడు సమిధలు చేతబట్టి అతడు చిత్ర గార్గ్యాయణి వద్దకు వెళ్లాడు. చిత్రుడు అన్నాడు—“గౌతమా, నీవు బ్రహ్మవిద్యకు అర్హుడవు; నీవు నా వద్దకు వచ్చావు, రా—నేను నీకు ఉపదేశిస్తాను.”

Verse 1.2

स होवाच—ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते। सर्वे गच्छन्ति। तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायतेऽथापरपक्षे न प्रजनयति। एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमाः। तं यत्प्रत्याह तमतिसृजते; य ...

అతడు చెప్పాడు—“ఈ లోకాన్ని విడిచి వెళ్లేవారందరూ చంద్రునికే చేరుతారు; అందరూ అక్కడికే వెళ్తారు. వారి ప్రాణశక్తితో చంద్రుని శుక్లపక్షం పుష్టి పొందుతుంది; కృష్ణపక్షంలో అతడు వారిని మరల ఉత్పత్తి చేయడు. ఈ చంద్రుడే స్వర్గలోక ద్వారం. అతడు అడిగినప్పుడు సరైన సమాధానం చెప్పినవాణ్ని అతడు దాటనిస్తాడు; సమాధానం చెప్పలేనివాణ్ని ఇక్కడ వర్షమై కురిపించి దింపుతాడు. అప్పుడు అతడు కర్మానుసారం, విద్యానుసారం ఇక్కడ పురుగు, కీటకం, పక్షి, పులి, సింహం, చేప, చిన్న జంతువు, మనిషి లేదా మరేదైనా రూపంలో పునర్జన్మ పొందుతాడు. వచ్చినవాణ్ని చంద్రుడు అడుగుతాడు—‘నీవెవరు?’ అప్పుడు ఇలా చెప్పాలి—‘విచక్షణ చంద్రుని నుండి ఋతువులు బీజాన్ని తెచ్చాయి; పదిహేను (తిథులు) నుండి అది పుట్టింది; పితృల నుండి వంశసంబంధం లభించింది. నన్ను పురుష-కర్తలో స్థాపించండి. పురుష-కర్తచే తల్లిలో, మాసంలో, నేను సించితుడనయ్యాను; జన్మించుచూ జన్మించుచూ తండ్రితో పన్నెండు లేదా పదమూడు మాసాలు ఉన్నాను; దేహరహిత స్థితికి వెళ్లి తిరిగి వచ్చాను. కాబట్టి, హే ఋతువులారా, హే మర్త్యులారా, నన్ను గ్రహించండి. ఆ సత్యంతో, ఆ తపస్సుతో, నేను ఋతువుని; ఋతువులవాడిని. నీవెవరు? నేనే అది.’ అప్పుడు అతడు దాటనిస్తాడు.”

Verse 1.3

स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति। स वायुलोकं, स वरुणलोकं, स आदित्यलोकं, स इन्द्रलोकं, स प्रजापतिलोकं, स ब्रह्मलोकम्। तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्ताः। येष्टिहा विरजा नदी, तिल्य...

అతడు దేవయాన మార్గాన్ని పొందుకొని అగ్నిలోకానికి చేరుతాడు; తరువాత వాయులోకం, తరువాత వరుణలోకం, తరువాత ఆదిత్యలోకం, తరువాత ఇంద్రలోకం, తరువాత ప్రజాపతిలోకం, చివరికి బ్రహ్మలోకాన్ని చేరుతాడు. ఈ బ్రహ్మలోకానికి आरोహణ క్రమం కొన్ని ముహూర్తాలుగా చెప్పబడింది. అక్కడ విరజా నది, తిల్య వృక్షం, సాయుజ్యమనే నివాసస్థానం, అపరాజితమనే ధామం ఉన్నాయి. ఇంద్రుడు మరియు ప్రజాపతి ద్వారపాలకులు—విభు, ప్రమిత అనే ఇద్దరు విచక్షణులు. సంధ్యామితౌజా అనే ప్రయంకం (శయ్య) ఉంది; ప్రియా (మానసీ) మరియు ప్రతిరూపా (చాక్షుషీ) అనే పరిచారికలు ఉన్నాయి; పుష్పాలు తెచ్చేవారు ఇద్దరూ ఉన్నారు; జగత్యంబా, అంబావయవా అనే అప్సరసలు ఉన్నాయి; అంబయా అనే నదులు ఉన్నాయి. ఇలా తెలిసినవాడు అక్కడికి చేరుతాడు. అప్పుడు బ్రహ్మ అతని వైపు పరుగెత్తి—“నా యశస్సుతో ఇతడు విరజా నదిని చేరాడు; ఇతడు ఇప్పుడు జయించబోతున్నాడు” అని అంటాడు.

Verse 1.4

तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं मालाहस्ताः। शतमाञ्जनहस्ताः शतं चूर्णहस्ताः शतं वासोहस्ताः। शतं कणाहस्तास्तं ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति। स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्र...

అతని వైపు ఐదువందల అప్సరసలు పరుగెత్తి వస్తారు—వందమంది చేతుల్లో మాలలు, వందమంది చేతుల్లో అంజనం, వందమంది చేతుల్లో సుగంధ చూర్ణాలు, వందమంది చేతుల్లో వస్త్రాలు, వందమంది చేతుల్లో ధాన్యకణాలు; వారు అతనిని బ్రహ్మ-అలంకారంతో అలంకరిస్తారు. బ్రహ్మ-అలంకారంతో విభూషితుడైన బ్రహ్మవిదుడు బ్రహ్మనే ఏకంగా చేరుతాడు. అతడు హృదయంలోని ‘ఆర’ అనే సరస్సుకు వచ్చి మనస్సుతోనే దానిని దాటుతాడు; అక్కడికి చేరినపుడు అతనిని తెలిసినవారు అందులో మునుగుతారు. అతడు ‘ముహూర్త’లుగా చెప్పబడే యజమానుల వద్దకు వస్తాడు; వారు అతనినుండి పారిపోతారు. అతడు ‘విరజా’ నదికి వచ్చి మనస్సుతోనే దానిని దాటుతాడు. అక్కడ అతడు పుణ్యపాపాలను ఊడదీస్తాడు—ప్రియ బంధువులు అతని పుణ్యాన్ని తీసుకుంటారు, అప్రీయులు అతని పాపాన్ని తీసుకుంటారు. రథాన్ని నడుపుతూ చక్రాన్ని వెనుకకు చూసినట్లు, అతడు దినరాత్రులను పరిశీలిస్తాడు. పుణ్యపాపాలు మరియు సమస్త ద్వంద్వాలను విడిచిపెట్టి—పుణ్యరహితుడు, పాపరహితుడు—ఆ బ్రహ్మవిదుడు బ్రహ్మనే ఏకంగా చేరుతాడు॥४॥

Verse 1.5

स आगच्छति तिल्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति। स आगच्छति सायुज्यं संस्थानं तं ब्रह्म स प्रविशति। स आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति। स आगच्छतीन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः। स आग...

అతడు ‘తిల్య’ వృక్షానికి చేరుతాడు; అందులో బ్రహ్మసుగంధం ప్రవేశిస్తుంది. అతడు ‘సాయుజ్య’ అనే సమాఖ్యస్థానానికి చేరుతాడు; అందులో బ్రహ్మ ప్రవేశిస్తాడు. అతడు ‘అపరాజిత’ అనే నివాసానికి చేరుతాడు; అందులో బ్రహ్మతేజస్సు ప్రవేశిస్తుంది. అతడు ద్వారరక్షకులైన ఇంద్ర-ప్రజాపతుల వద్దకు చేరుతాడు; వారు అతనినుండి తొలగిపోతారు. అతడు ‘విభూప్రమిత’ అనే సభామండపానికి చేరుతాడు; అందులో బ్రహ్మయశస్సు ప్రవేశిస్తుంది. అతడు ‘విచక్షణా’ అనే ఆసందీ/సింహాసనానికి చేరుతాడు—బృహత్, రథంతర సామములతో నిర్మితమైనది; ధ్యైత, నౌధస ముందరి రెండు పాదాలు; వైరూప, వైరాజ వెనుకరి రెండు పాదాలు; శాక్వర, రైవత అడ్డ ఆధారాలు. అదే ప్రజ్ఞ; ప్రజ్ఞ ద్వారానే అతడు దర్శిస్తాడు. అతడు ‘అమితౌజస’ అనే పరియంకానికి చేరుతాడు; ప్రాణమే దాని సత్త్వం; భూతం-భవిష్యత్తు ముందరి రెండు పాదాలు; శ్రీ, ఈరా వెనుకరి రెండు పాదాలు; బృహత్, రథంతర దీర్ఘ ఆధారాలు; భద్ర, యజ్ఞాయజ్ఞీయ శిరోభాగం; ఋక్, సామ మస్తకం; యజుస్సులు ముందరి నెయ్యడం; సోమనిష్పేషణలు అడ్డ నెయ్యడం; ఉద్గీథం పరుపు; ఉపశ్రీ కప్పు; శ్రీ దిండు. దానిపై బ్రహ్మ ఆసీనుడై ఉంటాడు. ఇలా తెలిసినవాడు ముందుగా ఒక పాదంతోనే దానిపై ఎక్కుతాడు. అప్పుడు బ్రహ్మ—‘నీవెవరు?’ అని అడుగుతాడు; అతడు ప్రత్యుత్తరం చెప్పాలి॥५॥

Verse 1.6

ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्यायै रेतः। संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि। यस्त्वमसि सोऽहमस्मीति। तमाह कोऽहमस्मीति। सत्यमिति ब्रूयात्। किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ...

‘నేను ఋతువు; నేను ఆర్తవుడు—ఆకాశ-యోనిలోనుండి జన్మించినవాడను, భార్యకు విత్తనమును. నీవు సంవత్సరానికి ఆత్మవు—తేజస్స్వరూపుడవు, భూతమైనదానికి ఆత్మస్వరూపుడవు; నీవే ఆత్మ. నీవు ఏవైతే, నేనూ అదే.’ అప్పుడు బ్రహ్మ అడుగుతాడు—‘నేనెవరు?’ అతడు చెప్పాలి—‘సత్యం (సత్యమ్).’ ఆ “సత్యం” ఏమిటి? దేవతలకూ ప్రాణాలకూ భిన్నమైనది ‘సత్’ (అస్తిత్వం); దేవతలూ ప్రాణాలూ అయినది ‘యమ్’; ఈ రెండూ కలసి ఈ వాక్కు ద్వారా ‘సత్యమ్’ అని ఉచ్చరించబడుతుంది. ‘సత్యమ్’—ఇంతటితోనే ఇదంతా; ‘నీవే ఇదంతా, ఇదంతా నిజంగా’ అని అతనితో అంటాడు. ఇది ఒక శ్లోకంలో కూడా చెప్పబడింది॥६॥

Verse 1.7

यजूरुदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः। स ब्रह्मेति हि विज्ञेयः। ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति॥ तमाह—केन पौंस्राणि नामान्याप्नोतीति? प्राणेनेति ब्रूयात्। केन स्त्रीनामानीति? वाचेति। केन नपुंसकनामानीति? मनसेति।...

యజుస్సు ఆయన ఉదరం, సామము ఆయన శిరస్సు; ఆయన ఋక్-స్వరూపుడు, అవ్యయుడు—ఆయనే బ్రహ్మమని తెలుసుకోవలెను; బ్రహ్మమయుడైన మహర్షి ఆయన. అతడు అడిగెను—“పుంలింగ నామములు ఏద్వారా పొందబడును?” “ప్రాణమువలన” అని చెప్పవలెను. “స్త్రీలింగ నామములు?” “వాక్కువలన।” “నపుంసక నామములు?” “మనసువలన।” “గంధములు?” “ఘ్రాణమువలన।” “రూపములు?” “చక్షువలన।” “శబ్దములు?” “శ్రోత్రమువలన।” “అన్నరసములు?” “జిహ్వవలన।” “కర్మములు?” “రెండు చేతులవలన।” “సుఖదుఃఖములు?” “శరీరవలన।” “ఆనందము, రతి, ప్రజాపతి?” “ఉపస్థమువలన।” “గతి?” “రెండు పాదములవలన।” “తెలుసుకోవలసిన కామములతో కూడిన ధీయులు?” “ప్రజ్ఞవలన”—అని ప్రకటించవలెను. తరువాత అతడు చెప్పెను—“జలములే నా లోకము; ఇది నీ లోకము।” బ్రహ్మనందు ఉన్న ‘చితి’—అది ‘వ్యష్టి’ (వ్యక్త/విభక్త) రూపము—దానిని జయించినవాడు ఆ వ్యష్టిలో వ్యాపించును; ఇట్లు తెలిసినవాడు, ఇట్లు తెలిసినవాడు।

Verse 2.1

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिः। तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं, वाक् परिवेष्ट्री, चक्षुर्गात्रं, श्रोत्रं संश्रावयितृ। यो ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वेद, दूतवान् भवति। यो वाच...

కౌషీతకి ఇలా అన్నాడు—“ప్రాణమే బ్రహ్మ.” ఆ ప్రాణ-బ్రహ్మకు మనస్సు దూత, వాక్కు పరివేష్ట్రీ (పరిచారిక/పరచువది), చక్షువు దేహాంగము, శ్రోత్రము శ్రవణం కలిగించువది. ఎవడు మనస్సును ఈ ప్రాణ-బ్రహ్మ యొక్క దూతగా తెలుసుకొనునో, వాడు దూతవంతుడగును; ఎవడు వాక్కును పరిచారికగా తెలుసుకొనునో, వాడు పరిచారికవంతుడగును. ఈ ప్రాణ-బ్రహ్మకు సమస్త దేవతలు అడగకుండానే బలి (ఉపహారము/కరము) తెచ్చి సమర్పించుదురు; అలాగే సమస్త భూతములు కూడా అడగకుండానే అతనికి బలి తెచ్చి సమర్పించుదురు—ఇట్లు తెలిసినవాడు. దీని గూఢోపదేశము—కూర్చుని యాచించకూడదు. గ్రామంలో భిక్ష అడిగి పొందినవాడు కూర్చుని “నేను ఇచ్చినదాన్ని తినుటకే రాలేదు” అని భావించినట్లయితే, ముందునుండి చూచువారు అతనిని ఆహ్వానించి “మేము నీకు ఇస్తాము” అంటారు. ఇదే యాచకుని ధర్మము; వెంటనే వారు మరల “మేము నీకు ఇస్తాము” అని అంటారు।

Verse 2.2

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यः। तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक् परस्ताच्चक्षुरारुन्धे। चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे। श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे। मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे। तस्मै वा एतस्मै...

పైంగ్యుడు ఇలా అన్నాడు—“ప్రాణమే బ్రహ్మ.” ఆ ప్రాణ-బ్రహ్మలో వాక్కు పరముగా (పరస్తాత్) చక్షువును ఆవరించి నియంత్రించును; చక్షువు పరముగా శ్రోత్రమును నియంత్రించును; శ్రోత్రము పరముగా మనస్సును నియంత్రించును; మనస్సు పరముగా ప్రాణమును నియంత్రించును. ఈ ప్రాణ-బ్రహ్మకు సమస్త దేవతలు అడగకుండానే బలి తెచ్చి సమర్పించుదురు; అలాగే సమస్త భూతములు కూడా అడగకుండానే అతనికి బలి సమర్పించుదురు—ఇట్లు తెలిసినవారు. దీని గూఢోపదేశము—ఉపనిషత్తు ప్రకారం: సమీపముగా కూర్చుని, సంయమంతో యాచించాలి. గ్రామంలో భిక్ష అడిగి పొందక కూర్చుని “ఇక్కడ ఇచ్చినదానిపై నేను ఆధారపడను” అని భావించినవాడిని, ముందునుండి చూచువారు పిలిచి “మేము నీకు ఇస్తాము” అంటారు. ఇదే యాచించిన తరువాతి ధర్మము; మరొక దిక్కునుండి కూడా వారు పిలిచి “మేము నీకు ఇస్తాము” అంటారు।

Verse 2.3

अथात एकधनावरोधनम्। यदेकधनमभिध्यायात् पौर्णमास्यां वा अमावास्यां वा, शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रे, अग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष पूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वा एता ...

ఇప్పుడు ‘ఏకధనావరోధనము’—ఒకే కావలసిన లాభాన్ని స్థిరపరచుకొనే విధి. ఎవడు ఒకే అభీష్టసిద్ధిని ధ్యానించునో—పౌర్ణమి గాని అమావాస్య గాని, లేక శుద్ధపక్షంలో పుణ్య నక్షత్రదినమున—అగ్నిని సమ్యక్గా స్థాపించి, చుట్టూ శుద్ధి చేసి, దర్భలను పరచి, జలప్రోక్షణ చేసి, తూర్పు-దక్షిణాభిముఖముగా కుడి మోకాలు మడిచి కూర్చొని, స్రువము/చమసము/పాత్రముతో ఘృతాహుతులను అర్పించవలెను— “వాక్ అనే అవరోధినీ దేవత, ఆమె అముకుని నుండి ఇదిని నాకు పొందిపెట్టుగాక—తస్యై స్వాహా।” “చక్షుః అనే అవరోధినీ దేవత, ఆమె అముకుని నుండి ఇదిని నాకు పొందిపెట్టుగాక—తస్యై స్వాహా।” “శ్రోత్రము అనే అవరోధినీ దేవత, ఆమె అముకుని నుండి ఇదిని నాకు పొందిపెట్టుగాక—తస్యై స్వాహా।” “మనస్సు అనే అవరోధినీ దేవత, ఆమె అముకుని నుండి ఇదిని నాకు పొందిపెట్టుగాక—తస్యై స్వాహా।” అనంతరం ధూమగంధమును గ్రహించి, ఘృతలేపనముతో అవయవాలను మర్దించి, వాక్సంయమముతో బయలుదేరి, పొందవలసిన విషయమును చెప్పవలెను లేదా దూతను పంపవలెను. నిశ్చయముగా అది లభించును.

Verse 2.4

अथातो दैवस्मरः। यस्य प्रियो बुभूषेत्, यस्यै वा एषां—वैतेषमेवैतस्मिन् पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृत्त्या एता जुहोमि— असौ स्वाहा। चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा। प्रज्ञानं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा। इत्यथ...

ఇప్పుడు ‘దైవస్మరము’—దివ్యస్మరణ విధి. ఎవడు ఎవరికైనా ప్రియుడగుట కోరునో—లేదా వీరిలో ఏ స్త్రీకైనా—అతడు అదే పర్వదినమున అగ్నిని సమ్యక్గా స్థాపించి, పూర్వవిధానముతోనే ఈ ఆహుతులను అర్పించవలెను— “అముకుడు, స్వాహా।” “నీ చక్షువును నేను నాలో హోమం చేస్తున్నాను—అముకుడు, స్వాహా।” “నీ ప్రజ్ఞానాన్ని (బోధను) నేను నాలో హోమం చేస్తున్నాను—అముకుడు, స్వాహా।” తరువాత ధూమగంధమును గ్రహించి, ఘృతలేపనముతో అవయవాలను మర్దించి, వాక్సంయమముతో బయలుదేరి, స్పర్శ-సంపర్కమును కోరవలెను—గాలిమార్గమునైనా—మాట్లాడుచూ నిలువవలెను. అతడు నిశ్చయముగా ప్రియుడగును; వారు అతనిని స్మరించుదురు.

Verse 2.5

अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमन्तरमग्निहोत्रमित्याचक्षते। यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति; प्राणं तदा वाचि जुहोति। यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति; वाचं तदा प्राणे जुहोति। एते ...

ఇప్పుడు సాయంకాల భోజనమును మరియు ప్రాతఃకాల దానమును ‘అంతర అగ్నిహోత్రము’ అని అంటారు. మనిషి మాట్లాడుతున్నంతసేపు శ్వాస తీసుకోలేడు; అప్పుడు ప్రాణాన్ని వాక్కులో హోమం చేస్తాడు. అలాగే మనిషి శ్వాస తీసుకుంటున్నంతసేపు మాట్లాడలేడు; అప్పుడు వాక్కును ప్రాణంలో హోమం చేస్తాడు. ఇవి రెండూ అనంతమైన, అమృతమైన ఆహుతులు—జాగ్రత్తలోనూ స్వప్నంలోనూ అతడు నిరంతరం, విరామం లేకుండా హోమం చేస్తూనే ఉంటాడు. కానీ ఇతర పరిమిత ఆహుతులు కర్మమయములైపోతాయి. ఇలానే పూర్వకాల జ్ఞానులు అగ్నిహోత్రాన్ని ఆచరించారు.

Verse 2.6

उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरः। तदृगित्युपासीत। सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते। तद्यजुरित्युपासीत। सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते। तत्सामेत्युपासीत। सर्वाणि हास्मै भ...

శుష్కభృఙ్గరుడు ఇలా అన్నాడు—“ఉక్థమే బ్రహ్మ.” దానిని ఋక్-రూపంగా ధ్యానించాలి; ఎందుకంటే సమస్త భూతాలు శ్రేష్ఠత్వార్థం అతనిని స్తుతిస్తాయి. దానిని యజుః-రూపంగా ధ్యానించాలి; ఎందుకంటే సమస్త భూతాలు శ్రేష్ఠత్వార్థం అతనితో యుక్తమవుతాయి. దానిని సామ-రూపంగా ధ్యానించాలి; ఎందుకంటే సమస్త భూతాలు శ్రేష్ఠత్వార్థం అతనికి నమస్కరిస్తాయి. దానిని శ్రీ, యశస్సు, తేజస్సు రూపాలుగా కూడా ఉపాసించాలి. శాస్త్రపాఠాలలో ఈ ఉక్థం అత్యంత శ్రీమంతం, యశస్వితం, తేజస్వితం అయినట్లే, ఇలా తెలిసినవాడు సమస్త భూతాలలో అత్యంత శ్రీమంతుడు, యశస్వి, తేజస్వి అవుతాడు. ఈ ‘ఐష్టక’ అనే కర్మమయ ఆత్మను అధ్వర్యువు సంస్కరిస్తాడు; అందులో యజుఃమయతను ప్రవేశపెడతాడు, హోతా ఋక్‌మయంగా చేస్తాడు, ఉద్గాతా సామమయంగా చేస్తాడు. ఇదే సమస్త త్రయీవిద్యకు ఆత్మ; ఇదే అతని ఆత్మగా అవుతుంది—ఇలా అతడు తెలుసుకొంటాడు.

Verse 2.7

अथातः सर्वजितः कौषीतकेः त्रीण्युपासनानि भवन्ति। यज्ञोपवीतं कृत्वा अप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्य उद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत—वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीति। एतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं मे ...

ఇప్పుడు సర్వజిత్ కౌషీతకికి మూడు ఉపాసనలు ఉన్నాయి. యజ్ఞోపవీతం ధరించి, ఆచమనం చేసి, జలపాత్రాన్ని మూడుసార్లు చల్లుకొని, ఉదయిస్తున్న సూర్యుని ఎదురుగా నిలబడి ఇలా పలకాలి—“నీవు వర్గవు; నా పాపాన్ని తొలగించు.” ఇదే మంత్రంతో సూర్యుడు మధ్యాకాశంలో ఉన్నప్పుడు—“నీవు ఉద్వర్గవు; నా పాపాన్ని పైకి ఎత్తి తొలగించు.” ఇదే మంత్రంతో సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నప్పుడు—“నీవు సంవర్గవు; నా పాపాన్ని సమీకరించి తొలగించు.” పగలు-రాత్రి చేసిన పాపం దీనివల్ల ఊడిపోతుంది.

Verse 2.8

अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैवावृता हरिततृणाभ्याम्। अथ वाक् प्रत्यस्यति—यत्ते सुसीमं हृदयमधिचन्द्रमसि श्रितम्, तेनामृतत्वस्येशानं मा हं पौत्रमघं रुदमिति। न हास्मात्पूर्...

ఇప్పుడు ప్రతి నెల అమావాస్యనాడు, కనిపిస్తున్న చంద్రుని వెనుక (అంటే చంద్రుని వైపు ముఖం చేసి) నిలబడి, రెండు పచ్చి గడ్డి తంతువులతో ఆవరించుకొని ఉపస్థితి చేయాలి. తరువాత వాక్కుతో ప్రార్థించాలి—“హే అమృతత్వాధిపతీ! చంద్రునిపై ఆశ్రయించిన నీ సుసీమిత హృదయం—దాని బలంతో పాపం కారణంగా నేను మనవడికోసం విలపించకుండునుగాక.” తరువాత—“నా పూర్వ సంతానం నన్ను విడిచి పోకూడదు” అని అంటాడు. ఇది కుమారుడు ఉన్నవాడికి; కుమారుడు లేనివాడు ఇలా అంటాడు—“పూర్ణమవు; నీ అంచులు కలవుగాక; పాలరసాలు ఏకమగుగాక; ప్రాణశక్తులు ఏకమగుగాక—ఆదిత్యులు కిరణంతో పోషించునది.” ఈ మూడు ఋక్కులను జపించి, “మాకు ప్రాణం, సంతానం, పశువులతో కూడి పూర్ణమవు” అని అంటాడు. తరువాత దైవ ఆవరణాన్ని ప్రదక్షిణ చేస్తాడు; సూర్య ఆవరణాన్ని అనుసరించి తిరుగుతాడు; కుడి భుజాన్ని అనుసరించి తిరుగుతాడు.

Verse 2.9

अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेत— एतयैवावृता सोमो राजासि। विचक्षणः पञ्चमुखोऽसि। प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखम्। तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि; तेन मुखेन मामन्नादं कुरु॥ राजा त एकं मुखम्;...

ఇప్పుడు పౌర్ణమి రాత్రి తూర్పుముఖంగా నిలిచి ప్రత్యక్ష చంద్రుని ఉపాసించాలి— “ఈ మంత్రావరణముచేతనే నీవు ఆవరింపబడ్డావు; నీవు సోమరాజువు. నీవు విచక్షణుడు, పంచముఖుడు. ప్రజాపతి—బ్రాహ్మణుడు—నీ ఒక ముఖము; ఆ ముఖముతో నీవు రాజులను భక్షించుచున్నావు; ఆ ముఖముతోనే నన్ను అన్నభోక్తగా చేయుము. రాజా నీ ఒక ముఖము; ఆ ముఖముతో నీవు విశ్‌ (ప్రజలను) భక్షించుచున్నావు; ఆ ముఖముతోనే నన్ను అన్నాదునిగా చేయుము. శ్యేనము నీ ఒక ముఖము; ఆ ముఖముతో నీవు పక్షులను భక్షించుచున్నావు; ఆ ముఖముతోనే నన్ను అన్నాదునిగా చేయుము. అగ్ని నీ ఒక ముఖము; ఆ ముఖముతో నీవు ఈ లోకమును భక్షించుచున్నావు; ఆ ముఖముతోనే నన్ను అన్నాదునిగా చేయుము. ‘సర్వభూతములు’ అనేదే ఐదవ ముఖము; ఆ ముఖముతో నీవు సమస్త భూతములను భక్షించుచున్నావు; ఆ ముఖముతోనే నన్ను అన్నాదునిగా చేయుము. మా ప్రాణము, సంతానము, పశువులలో హ్రాసము కలుగనీయకుము. మమ్మును ద్వేషించువాడు, మేము ద్వేషించువాడు—అతడు ప్రాణ-సంతాన-పశువులలో క్షీణించుగాక।” అనంతరం దైవావరణమును అనుసరించి ప్రదక్షిణ చేయాలి— “సూర్యావరణమును అనుసరించి వారు తిరుగుదురు” అని చెప్పబడింది; కుడి భుజమును ముందుంచి తిరుగును।

Verse 2.10

अथ संवेश्यन् जायायै हृदयमभिमृशेत्— यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ। मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं; मा अहं पौत्रमघं रुदमिति। न हास्मत्पूर्वाः प्रजाः प्रैति॥१०॥

ఇప్పుడు శయనించుచున్నప్పుడు భార్య హృదయమును స్పృశించాలి— “హే సుసీమా! నీ హృదయంలో, ప్రజాపతిలో అంతర్భూతమై నిలిచిన దానిని నేను తెలిసినవాడనని భావించుచున్నాను; మనవడిని గూర్చిన అపశకునమునకు నేను ఏడవకుండునుగాక।” ఈ విధంగా మనకు ముందే సంతతి విడిపోదు।

Verse 2.11

अथ प्रोष्यान् पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशति— अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे। आत्मा वै पुत्रनामासि; स जीव शरदः शतम्॥ असाविति नामास्य गृह्णाति। अश्मा भव, परशुर्भव, हिरण्यमस्तृतं भव। तेजो वै पुत्रनामासि; स...

ఇప్పుడు ప్రయాణం నుండి తిరిగివచ్చి కుమారుని తలపై స్పర్శ చేయాలి— “అంగమునుండి అంగమునకు నీవు సంభవించితివి; హృదయమునుండి నీవు జన్మించితివి. ‘పుత్రుడు’ అనే నామముతో నీవే ఆత్మవు; నీవు నూరు శరదులు జీవించుము।” అని చెప్పి ‘అముక’ అని అతని నామము గ్రహించాలి. మరల— “రాయివై యుండుము, గొడ్డలివై యుండుము, విరగని బంగారమై యుండుము. ‘పుత్రుడు’ అనే నామముతో నీవే తేజస్సు; నీవు నూరు శరదులు జీవించుము।” అని చెప్పి ‘అముక’ అని నామము గ్రహించాలి. “ప్రజాపతి ప్రాణులను అరిష్టత (అక్షతి) కొరకు ఏ ఆవరణముతో పరిగ్రహించెనో, ఆవరణముతోనే నేను నిన్ను పరిగ్రహించుచున్నాను—అముక।” తరువాత అతని కుడి చెవిలో జపించాలి— “హే మఘవన్, హే నృజీషిన్, మాకై తెమ్ము” అని; మరియు— “హే ఇంద్రా, శ్రేష్ఠ ధనములను ప్రసాదించుము” అని. “నీవు తెగిపోకుము, వ్యథపడకుము; కుమారా, ఆయుష్షు నూరు శరదులు జీవించుము।” అతని నామముతో తలను వాసన చూచి/ముద్దుపెట్టి—‘అముక’—మూడుసార్లు చేయాలి. “ఆవు హింకార ధ్వనితో నేను నీపై హింకరిస్తున్నాను” అని చెప్పి మూడుసార్లు తలపై హింకరించాలి।

Verse 2.12

अथातो दैवः परिमरः। एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते। यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति। वायुं प्राणः—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते। यन्न दृश्यते तस्य चन्द...

ఇప్పుడు దైవ ‘పరిమర’ (లయము) — ఇదే బ్రహ్మ ప్రకాశముగా దీప్యమానమైయున్నది. అగ్ని జ్వలించినప్పుడు అది జీవించుచున్నట్లు; జ్వలించనప్పుడు దాని తేజస్సు సూర్యునికే చేరుతుంది. వాయువులో—ప్రాణరూపముగా—ఇదే బ్రహ్మ దీప్యమానము. సూర్యుడు దర్శనమిచ్చినప్పుడు అది జీవితం; దర్శనమివ్వనప్పుడు దాని తేజస్సు చంద్రునికే చేరుతుంది. వాయువులో—ప్రాణరూపముగా—ఇదే బ్రహ్మ దీప్యమానము. చంద్రుడు కనిపించినప్పుడు అది జీవితం; కనిపించనప్పుడు దాని తేజస్సు విద్యుత్తుకే చేరుతుంది. వాయువులో—ప్రాణరూపముగా—ఇదే బ్రహ్మ దీప్యమానము. విద్యుత్ మెరుస్తే అది జీవితం; మెరవకపోతే దాని తేజస్సు వాయువుకే చేరుతుంది—వాయువే ప్రాణము. ఈ దేవతలన్నీ వాయువులోనే ప్రవేశించి వాయువులో లీనమై మూర్ఛపడవు; అందువల్ల మళ్లీ ఉదయిస్తాయి. ఇది అధిదైవతము; ఇక అధ్యాత్మము.

Verse 2.13

एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते। यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति। प्राणं प्राणः—एतद्वै ब्रह्म दीप्यते। यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते। यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति। प्रा...

ఇదే బ్రహ్మ దీప్యమానము: వాక్కుతో మాట్లాడినప్పుడు అది జీవితం; మాట్లాడనప్పుడు దాని తేజస్సు నేత్రానికే చేరుతుంది. ప్రాణంలో—ప్రాణరూపముగా—ఇదే బ్రహ్మ దీప్యమానము. కన్నుతో చూసినప్పుడు అది జీవితం; చూడనప్పుడు దాని తేజస్సు శ్రోత్రానికే చేరుతుంది. ప్రాణంలో—ప్రాణరూపముగా—ఇదే బ్రహ్మ దీప్యమానము. చెవితో విన్నప్పుడు అది జీవితం; విననప్పుడు దాని తేజస్సు మనస్సుకే చేరుతుంది. ప్రాణంలో—ప్రాణరూపముగా—ఇదే బ్రహ్మ దీప్యమానము. మనస్సుతో ధ్యానించినప్పుడు అది జీవితం; ధ్యానించనప్పుడు దాని తేజస్సు ప్రాణానికే చేరుతుంది. ప్రాణంలోనే ప్రాణము. ఈ దేవతలన్నీ ప్రాణంలోనే ప్రవేశించి ప్రాణంలో లీనమై మూర్ఛపడవు; అందువల్ల మళ్లీ లేచెదరు. ఇక్కడ దీనిని తెలిసినవాడిని దక్షిణ-ఉత్తర రెండు పర్వతాలు నలిపివేయడానికి వచ్చినా, అతనిని నలిపివేయలేవు. కానీ అతనిని ద్వేషించువారు, అతడు ద్వేషించువారు—వారందరూ చుట్టూరా నశిస్తారు.

Verse 2.14

अथातो निःश्रेयसादानम्। एता ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमानाः अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुः। तद्दारुभूतं शिष्ये। अथैतद्वाक्प्रविवेश। तद्वाचा वदच्छिष्य एव। अथैतच्चक्षुः प्रविवेश। तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्...

ఇప్పుడు నిఃశ్రేయసు (పరమ శ్రేయస్సు) స్వీకరణ. ఈ దేవతలు ‘నేనే శ్రేష్ఠుడు’ అని వాదించుకుంటూ ఈ శరీరమునుండి పైకి బయలుదేరిపోయారు; అప్పుడు శరీరం కట్టెలా మారి వాడిపోయింది. తరువాత వాక్కు అందులో ప్రవేశించింది; వాక్కుతో మాట్లాడుతున్నా అది వాడిపోయినదిగానే ఉంది. తరువాత నేత్రం ప్రవేశించింది; వాక్కుతో మాట్లాడి, కన్నుతో చూసినా అది అలాగే ఉంది. తరువాత శ్రోత్రం ప్రవేశించింది; వాక్కుతో మాట్లాడి, కన్నుతో చూసి, చెవితో విని, మనస్సుతో ధ్యానించినా అది అలాగే ఉంది. తరువాత ప్రాణం ప్రవేశించింది; అప్పుడు అది వెంటనే లేచి నిలబడింది. అప్పుడు దేవతలు ప్రాణంలోనే పరమ శ్రేయస్సును గ్రహించి, ప్రాణాన్నే ‘ప్రజ్ఞాత్మ’—చైతన్యాత్మ—అని స్తుతిస్తూ, ఈ సమస్త శక్తులతో కలిసి ఈ లోకమునుండి పైకి వెళ్లారు. వారు వాయువును ఆధారంగా, ఆకాశాన్ని స్వభావంగా చేసుకొని స్వర్గానికి వెళ్లారు. అలాగే దీనిని తెలిసినవాడు, సమస్త భూతాల ప్రాణాన్నే ప్రజ్ఞాత్మగా స్తుతిస్తూ, ఈ ఇంద్రియశక్తులతో కలిసి శరీరమునుండి ఉత్క్రమిస్తాడు; వాయుప్రతిష్ఠుడై ఆకాశస్వరూపుడై తిరిగి రాడు. దేవతలు చేరి అమరులైన ఆ స్థితినే చేరి అతడూ అమరుడవుతాడు.

Verse 2.15

अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते। पिता पुत्रं प्रष्याह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः श्येत। एत्य पुत्र उपरिष्टादभिनिपद्यत। इन्द्र...

ఇప్పుడు వారు 'పితా-పుత్ర సంప్రదానం' అని చెప్పుతారు. తండ్రి కొడుకును పిలుస్తాడు, ఇంటిని పచ్చిక గడ్డితో వేసి, అగ్నిని ప్రజ్వరిల్లించి, నీటి కుండను పాత్రతో సహా ఉంచి, కడగని వస్త్రంతో కప్పబడి పడుకుంటాడు. కొడుకు వచ్చి అతనిపై పడుకుంటాడు, తన ఇంద్రియాలతో తండ్రి ఇంద్రియాలను స్పృశిస్తూ, అతనికి ఎదురుగా ఉంటాడు. అప్పుడు తండ్రి అతనికి అర్పిస్తాడు: 'నా వాక్కును నీలో ఉంచుతాను' అని తండ్రి చెప్తాడు. 'నీ వాక్కును నాలో ఉంచుతాను' అని కొడుకు చెప్తాడు. 'నా ప్రాణాన్ని నీలో ఉంచుతాను' - 'నీ ప్రాణాన్ని నాలో ఉంచుతాను.' 'నా కన్నును నీలో ఉంచుతాను' - 'నీ కన్నును నాలో ఉంచుతాను.' 'నా శ్రవణాన్ని నీలో ఉంచుతాను' - 'నీ శ్రవణాన్ని నాలో ఉంచుతాను.' 'నా మనస్సును నీలో ఉంచుతాను' - 'నీ మనస్సును నాలో ఉంచుతాను.' 'నా ఆహార రసాలను నీలో ఉంచుతాను' - 'నీ ఆహార రసాలను నాలో ఉంచుతాను.' 'నా కర్మలను నీలో ఉంచుతాను' - 'నీ కర్మలను నాలో ఉంచుతాను.' 'నా సుఖదుఃఖాలను నీలో ఉంచుతాను' - 'నీ సుఖదుఃఖాలను నాలో ఉంచుతాను.' 'నా ఆనందం, రతి, సంతానాన్ని నీలో ఉంచుతాను' - 'నీ ఆనందం, రతి, సంతానాన్ని నాలో ఉంచుతాను.' 'నా ఇత్యాను నీలో ఉంచుతాను' - 'నీ ఇత్యాను నాలో ఉంచుతాను.' 'నా ప్రజ్ఞలను, తెలుసుకోదగినదాన్ని, నా కోరికలను నీలో ఉంచుతాను' - 'నీ ప్రజ్ఞలను, తెలుసుకోదగినదాన్ని, నీ కోరికలను నాలో ఉంచుతాను.' అప్పుడు అతడు కుడివైపునకు తిరిగి బయటకు వెళ్తాడు. తండ్రి అతనిని ఆశీర్వదిస్తాడు: 'యశస్సు, బ్రహ్మతేజస్సు, అన్నపానాలు, కీర్తి నిన్ను అనుగ్రహించునుగాక.' అప్పుడు అతడు (కొడుకు), తండ్రి ఎడమ భుజం వైపు చూస్తూ, చేతిని ఉపసంహరించకుండా, వస్త్రం అంచుతో కప్పుతూ ఇలా చెప్తాడు: 'స్వర్గం నుండి లోకాలను, కోరికలను పొందుము.' ఒకవేళ తండ్రి అనారోగ్యంతో లేకపోతే, అతడు కొడుకు ఆధిపత్యంలో ఉండాలి, లేదా సంచరించాలి. నిజంగా, అతడు వెళ్ళిపోవాలి; ఈ క్రియ ద్వారా అతనిని పూర్తి చేసినట్లుగా, అతడు కూడా పూర్తి కావలసివాడు అవుతాడు - అలా పూర్తి కావలసివాడు అవుతాడు.

Verse 3.1

प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन पौरुषेण च। तं हेन्द्र उवाच—प्रतर्दन वरं ते ददानीति। स होवाच प्रतर्दनः—त्वमेव वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति। तं हेन्द्र उवाच—न वै ...

దైవోదాసి పుత్రుడైన ప్రతర్దనుడు, యుద్ధం ద్వారాను, పౌరుషం ద్వారాను ఇంద్రుని ప్రియ ధామునకు వచ్చాడు. ఇంద్రుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: 'ప్రతర్దనా, నీకు ఒక వరాన్ని ప్రసాదిస్తాను.' ప్రతర్దనుడు ఇలా ప్రత్యుత్తరమిచ్చాడు: 'మానవునికి అత్యంత హితమని మీకు తోచేదాన్ని మీరే ఎంచుకోండి.' ఇంద్రుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: 'పరునికోసం వరాన్ని ఎంచుకోరు; నీవే ఎంచుకో.' 'అయితే నిజంగా తక్కువ ఎంపిక నాదే' అని ప్రతర్దనుడు అన్నాడు. అప్పుడు ఇంద్రుడు - ఇంద్రుడు సత్యమే - సత్యం ద్వారా అతనిని నడిపించాడు. అతడు ఇలా అన్నాడు: 'నన్ను మాత్రమే తెలుసుకో; మానవునికి అత్యంత హితమని నేను భావించేది ఇదే: నన్ను నీవు తెలుసుకోవడం. త్వష్ట్రుని ముగ్గురు తలల కొడుకుని నేను సంహరించాను; కిందికి ముఖాలు ఉన్న అతిన్లను సాలావృకులకు అప్పగించాను. అనేక సంధులను దాటి, స్వర్గంలో ప్రహ్లాదులను, అంతరిక్షంలో పౌలోములను, భూమిపై కాలకాశ్యులను నేను నాశనం చేశాను; దానికి, నాకు ఒక వెంట్రుక కూడా నష్టం కలుగలేదు. నన్ను ఎవరు తెలుసుకుంటారో - ఏ కర్మ ద్వారా కూడా వారి లోకం తగ్గదు: మాతృహత్య ద్వారా కాదు, పితృహత్య ద్వారా కాదు, చోరత్వం ద్వారా కాదు, గర్భహత్య ద్వారా కాదు; పాపం అతనికి అంటదు, అతడు పాపాచారి యొక్క 'ముఖనీలిమ'ను తెలుసుకోడు (అంటే, అది అతనిని ప్రభావితం చేయదు).

Verse 3.2

स होवाच—प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा; तं मामायुरमृतमित्युपास्व। आयुः प्राणः; प्राणो वा आयुः। प्राण उवाच—अमृतं यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः। प्राणेन ह्येवामुष्मिँल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति; प्रज्ञया ...

అతడు ఇలా అన్నాడు: 'నేను ప్రాణమును, ప్రజ్ఞాత్మను; నన్ను ఆయువుగా, అమృతత్వంగా ఉపాసించుము. ఆయువు ప్రాణమే; ప్రాణమే ఆయువు. ప్రాణం ఇలా అన్నది: ఈ శరీరంలో ప్రాణం ఎంతకాలం ఉంటుందో, అంతకాలం ఆయువు ఉంటుంది. ప్రాణం ద్వారానే ఈ లోకంలో అమృతత్వాన్ని పొందుతారు; ప్రజ్ఞ ద్వారా సత్యసంకల్పాన్ని పొందుతారు. నన్ను ఆయువు, అమృతత్వంగా ఎవరు ఉపాసిస్తారో, వారు ఈ లోకంలో పూర్తి ఆయువును పొందుతారు, స్వర్గలోకంలో అమృతత్వాన్ని - అక్షయత్వాన్ని పొందుతారు.' దీనిపై వారు ఇలా అంటారు: 'ప్రాణాలు ఒకటిగా వెళ్తాయి.' ఎందుకంటే, ఒకేసారి వాక్కు ద్వారా నామాన్ని, కంటి ద్వారా రూపాన్ని, చెవి ద్వారా శబ్దాన్ని, మనస్సు ద్వారా ధ్యానాన్ని తెలియజేయగలిగేది ఎవరూ లేరు. అందువల్ల, ఒకటయిన తరువాత, ప్రాణాలు వీటిలో ప్రతి ఒక్కటినీ తెలియజేస్తాయి. వాక్కు మాట్లాడినప్పుడు, అన్ని ప్రాణాలు వెంట మాట్లాడతాయి; కన్ను చూసినప్పుడు, అన్ని ప్రాణాలు వెంట చూస్తాయి; చెవి విన్నప్పుడు, అన్ని ప్రాణాలు వెంట వింటాయి; మనస్సు ధ్యానించినప్పుడు, అన్ని ప్రాణాలు వెంట ధ్యానిస్తాయి; ప్రాణం ఊపిరి పీల్చినప్పుడు, అన్ని ప్రాణాలు వెంట ఊపిరి పీల్చుకుంటాయి. ఇది ఇక్కడ నిజంగా ఉంది - ఇంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: 'ప్రాణాలతో నిఃశ్రేయసాన్ని పొందడం ఇదే.'

Verse 3.3

जीवति वागपेतो मूकान् विपश्यामो जीवति। चक्षुरपेतोऽन्धान् विपश्यामो जीवति। श्रोत्रापेतो बधिरान् विपश्यामो जीवति। जीवतो बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इत्येवं हि पश्याम इत्यथ खलु प्राण एव। प्रज्ञात्मेदं श...

వాక్కు తొలగిపోయినా మూగవాడు జీవించి ఉన్నట్టు మనం చూస్తాము; చూపు తొలగిపోయినా అంధుడు జీవించి ఉన్నట్టు చూస్తాము; శ్రవణం తొలగిపోయినా బధిరుడు జీవించి ఉన్నట్టు చూస్తాము; భుజాలు కోసబడినా, తొడలు కోసబడినా మనిషి జీవిస్తూనే ఉంటాడు—ఇలా మనం గమనిస్తాము. కాబట్టి నిజంగా ప్రాణమే ప్రధానము. ప్రజ్ఞాస్వరూపమైన ఆత్మ ఈ శరీరాన్ని ఆలింగనం చేసి నిలబెట్టి నడిపిస్తుంది. అందువల్ల ఈ ‘ఉక్థ’—ప్రాణతత్త్వాన్నే—ఉపాసించాలి. ప్రాణమే ప్రజ్ఞ, ప్రజ్ఞయే ప్రాణము; ఈ రెండూ ఈ శరీరంలో కలిసి నివసించి కలిసి నిష్క్రమిస్తాయి. ఇదే దాని ‘దర్శనం’—ఇదే విజ్ఞానం—ఎక్కడ ఈ పురుషుడు నిద్రలో ఏ స్వప్నమూ చూడడు; అప్పుడు అతనిలో ప్రాణం ఏకరూపమవుతుంది, వాక్కు అన్ని నామాలతో, కన్ను అన్ని రూపాలతో, చెవి అన్ని శబ్దాలతో, మనస్సు అన్ని ఆలోచనలతో కలిసి అందులో లీనమవుతాయి. అతడు మేల్కొనగానే, మండుతున్న అగ్నిలోనుండి చినుగులు ఎగిరిపడినట్లు, ఈ ఆత్మనుండి ప్రాణాలు తమ తమ స్థానాలకు వ్యాపిస్తాయి; ప్రాణాలనుండి దేవశక్తులు, దేవులనుండి లోకాలు. ఇదే దాని సిద్ధి—ఇదే విజ్ఞానం—ఎక్కడ ఈ పురుషుడు బాధతో, మరణాసన్నుడై, అసహాయస్థితికి నడిపింపబడినా మోహంలో పడడు. ‘చిత్తం వెళ్లిపోయింది’ అని అంటారు; అతడు వినడు, చూడడు, అయినా వాక్కుతో పలుకుతాడు. అప్పుడు కూడా ప్రాణం ఏకరూపమవుతుంది; వాక్కు-చక్షు-శ్రోత్ర-మనస్సులు తమ తమ విషయాలతో కలిసి అందులో ప్రవేశిస్తాయి; మేల్కొనగానే మళ్లీ ప్రాణాలు తమ తమ ధామాలలో స్థిరపడతాయి—ప్రాణాలనుండి దేవులు, దేవులనుండి లోకాలు।

Verse 3.4

स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते; वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति। प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते; प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति। चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते; चक्...

అతడు ఈ శరీరంనుండి నిష్క్రమించినప్పుడు, వాక్కు ఈ దేహం నుండి అన్ని నామాలను విడిచిపెడుతుంది; వాక్కు ద్వారానే అతడు అన్ని నామాలను పొందుతాడు. ప్రాణం అన్ని గంధాలను విడిచిపెడుతుంది; ప్రాణం ద్వారానే అన్ని గంధాలను పొందుతాడు. కన్ను అన్ని రూపాలను విడిచిపెడుతుంది; కన్ను ద్వారానే అన్ని రూపాలను పొందుతాడు. చెవి అన్ని శబ్దాలను విడిచిపెడుతుంది; చెవి ద్వారానే అన్ని శబ్దాలను పొందుతాడు. మనస్సు అన్ని ధ్యాన-చింతనలను విడిచిపెడుతుంది; మనస్సు ద్వారానే వాటన్నిటిని పొందుతాడు. ఇదే ప్రాణంలో ‘సర్వప్రాప్తి’. ఎందుకంటే ప్రాణమే ప్రజ్ఞ, ప్రజ్ఞయే ప్రాణం; ఈ రెండూ ఈ శరీరంలో కలిసి నివసించి కలిసి నిష్క్రమిస్తాయి. ఇక ప్రజ్ఞలో సమస్త భూతాలు ఎలా ఏకమవుతాయో—దానిని మేము వివరిస్తాము।

Verse 3.5

वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा। घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा। चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा...

వాక్కు ఆమె యొక్క ఒక ఉద్ధృత అవయవం; దానికి నామాలు పరంగా స్థాపించబడ్డాయి—కేవలం భూతమాత్రంగా. ఘ్రాణం ఆమె యొక్క ఒక ఉద్ధృత అవయవం; దానికి గంధం పరంగా స్థాపించబడింది—భూతమాత్రంగా. కన్ను ఆమె యొక్క ఒక ఉద్ధృత అవయవం; దానికి రూపం పరంగా స్థాపించబడింది—భూతమాత్రంగా. చెవి ఆమె యొక్క ఒక ఉద్ధృత అవయవం; దానికి శబ్దం పరంగా స్థాపించబడింది—భూతమాత్రంగా. నాలుక ఆమె యొక్క ఒక ఉద్ధృత అవయవం; దానికి అన్నరసం పరంగా స్థాపించబడింది—భూతమాత్రంగా. రెండు చేతులు ఆమె యొక్క ఒక ఉద్ధృత అవయవం; వాటికి కర్మ పరంగా స్థాపించబడింది—భూతమాత్రంగా. శరీరం ఆమె యొక్క ఒక ఉద్ధృత అవయవం; దానికి సుఖదుఃఖాలు పరంగా స్థాపించబడ్డాయి—భూతమాత్రంగా. ఉపస్థం (జననేంద్రియం) ఆమె యొక్క ఒక ఉద్ధృత అవయవం; దానికి ఆనందం, రతి, ప్రజాతి పరంగా స్థాపించబడ్డాయి—భూతమాత్రంగా. రెండు పాదాలు ఆమె యొక్క ఒక ఉద్ధృత అవయవం; వాటికి గతి/చలనం పరంగా స్థాపించబడింది—భూతమాత్రంగా. ప్రజ్ఞ ఆమె యొక్క ఒక ఉద్ధృత అవయవం; దానికి ధీలు (బుద్ధివృత్తులు) జ్ఞేయములు; కామనలు పరంగా స్థాపించబడ్డాయి—భూతమాత్రంగా।

Verse 3.6

प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति। प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान् गन्धान् आप्नोति। प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति। प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्...

ప్రజ్ఞ ద్వారా వాక్కును ఆశ్రయించి, వాక్కుతో అన్ని సామాన్య నామనిర్దేశాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞ ద్వారా ప్రాణాన్ని ఆశ్రయించి, ప్రాణంతో అన్ని గంధాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞ ద్వారా చక్షువును ఆశ్రయించి, చక్షువుతో అన్ని రూపాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞ ద్వారా శ్రోత్రాన్ని ఆశ్రయించి, శ్రోత్రంతో అన్ని శబ్దాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞ ద్వారా జిహ్వను ఆశ్రయించి, జిహ్వతో అన్ని అన్నరసాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞ ద్వారా హస్తాలను ఆశ్రయించి, హస్తాలతో అన్ని కర్మాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞ ద్వారా శరీరాన్ని ఆశ్రయించి, శరీరంతో సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తాడు. ప్రజ్ఞ ద్వారా ఉపస్థాన్ని ఆశ్రయించి, ఉపస్థంతో ఆనందం, రతి, ప్రజాతిని పొందుతాడు. ప్రజ్ఞ ద్వారా పాదాలను ఆశ్రయించి, పాదాలతో అన్ని గతులు/మార్గాలను పొందుతాడు. అలాగే ప్రజ్ఞ ద్వారానే ధీ (బుద్ధి)ని ఆశ్రయించి, ప్రజ్ఞ ద్వారానే బుద్ధికి జ్ఞేయమైన కామనలను పొందుతాడు॥

Verse 3.7

न हि प्रज्ञापेता वाग् नाम किंचन प्रज्ञपयेद् अन्यत्र मे। मनोऽभूदित्याह—नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं किंचन प्रज्ञपयेद् अन्यत्र मे। मनोऽभूदित्याह—नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमि...

ప్రజ్ఞ లేని వాక్కు ‘నేను’ అనే భావం తప్ప మరే నామాన్నీ తెలియజేయలేను. అప్పుడు మనస్సు ఉద్భవించి—‘నేను ఈ నామాన్ని గ్రహించలేదు’ అని అంటుంది. అలాగే ప్రజ్ఞ లేని ప్రాణం ‘నేను’ తప్ప మరే గంధాన్నీ తెలియజేయలేడు… ప్రజ్ఞ లేని చక్షువు రూపాన్ని, శ్రోత్రం శబ్దాన్ని, జిహ్వ అన్నరసాన్ని, హస్తాలు కర్మాన్ని, శరీరం సుఖదుఃఖాన్ని, ఉపస్థం ఆనంద-రతి-ప్రజాతిని, పాదాలు గతి/మార్గాన్ని—‘నేను’ తప్ప ఏదీ తెలియజేయలేవు; అప్పుడు మనస్సు—‘నేను దానిని గ్రహించలేదు’ అని అంటుంది. నిజంగా ప్రజ్ఞ లేకుండా ఏ ధీ (బుద్ధిజ్ఞానం) కూడా సిద్ధించదు. జ్ఞేయమైనది ప్రజ్ఞ ద్వారానే జ్ఞాతమవుతుంది॥

Verse 3.8

न वाचं विजिज्ञासीत; वक्तारं विद्यात्। न गन्धं विजिज्ञासीत; घ्रातारं विद्यात्। न रूपं विजिज्ञासीत; रूपविदं विद्यात्। न शब्दं विजिज्ञासीत; श्रोतारं विद्यात्। नान्नरसं विजिज्ञासीत; अन्नरसविज्ञातारं विद्य...

వాక్కును తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకుము; వక్తను తెలుసుకొనుము. గంధాన్ని తెలుసుకోకుము; ఘ్రాతను తెలుసుకొనుము. రూపాన్ని తెలుసుకోకుము; రూపవిదుని తెలుసుకొనుము. శబ్దాన్ని తెలుసుకోకుము; శ్రోతను తెలుసుకొనుము. అన్నరసాన్ని తెలుసుకోకుము; అన్నరస-జ్ఞాతను తెలుసుకొనుము. కర్మాన్ని తెలుసుకోకుము; కర్తను తెలుసుకొనుము. సుఖదుఃఖాలను తెలుసుకోకుము; వాటి జ్ఞాతను తెలుసుకొనుము. ఆనందం, రతి, ప్రజాతిని తెలుసుకోకుము; వాటి జ్ఞాతను తెలుసుకొనుము. ‘ఇత్యా’ (గతి/మార్గం)ను తెలుసుకోకుము; గంతను తెలుసుకొనుము. మనస్సును తెలుసుకోకుము; మంత (చింతకుడు)ను తెలుసుకొనుము. ఇవి పది ‘భూతమాత్రలు’—విషయతత్త్వాలు; ప్రజ్ఞాధీనంగా పది ‘ప్రజ్ఞామాత్రలు’—జ్ఞానతత్త్వాలు. విషయతత్త్వాలు లేకపోతే జ్ఞానతత్త్వాలు ఉండవు; జ్ఞానతత్త్వాలు లేకపోతే విషయతత్త్వాలు కూడా ఉండవు॥

Verse 3.9

न ह्यन्यतरतो रूपं किंचन सिद्ध्येत्, नो एतन्नाना तद्यथा। रथस्यारेषु नेमिरर्पिता, नाभावरा अर्पिता; एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः, प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिताः। एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्...

ఏ రూపమూ ఇతరత్రా నుండి స్థాపితమవదు; ఇది నానాత్వముగా కాదు—ఇదే సత్యం. రథపు ఆరలపై నేమి బిగించబడినట్లు, ఆరలు నాభిలో బిగించబడినట్లు, అలాగే ఈ భూతమాత్రాలు ప్రజ్ఞామాత్రాలలో (చైతన్యాలలో) ఆధారపడివున్నాయి; ఆ ప్రజ్ఞామాత్రాలు ప్రాణంలో ఆధారపడివున్నాయి. ఇదే ప్రాణమే—ప్రజ్ఞనే తన ఆత్మగా కలిగినది—ఆనందము, అజరము, అమృతము. శుభకర్మచేత అది ఎక్కువకాదు; అశుభకర్మచేత తక్కువకాదు. ఎవరిని ముందుకు నడిపించదలచుతుందో వారిని శుభకర్మ చేయింపజేస్తుంది; ఎవరిని ఈ లోకాల నుండి దూరం చేయదలచుతుందో వారిని అశుభకర్మ చేయింపజేస్తుంది. ఇదే లోకపాలకుడు, ఇదే లోకాధిపతి, ఇదే సర్వేశ్వరుడు. ‘అదే నా ఆత్మ’ అని తెలుసుకోవాలి; ‘అదే నా ఆత్మ’ అని తెలుసుకోవాలి।

Verse 4.1

गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संस्पष्ट आस। सोऽयमुशिनरेषु संवसन् मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशीविदेहेष्विति। स ह आजातशत्रुं काश्यमेत्य उवाच—ब्रह्म ते ब्रवाणीति। तं होवाच आजातशत्रुः—सहस्रं दद्मस्ते; एतस्यां...

గార్గ్య బాలాకి అనే పండితుడు ప్రసిద్ధుడై ఉండెను. అతడు ఉశీనరులలో, మత్స్యులలో, కురు-పంచాలులలో, కాశి-విదేహులలో నివసించుచుండెను. అతడు కాశి రాజైన అజాతశత్రువుని చేరి—‘నేను మీకు బ్రహ్మను బోధిస్తాను’ అని చెప్పెను. అజాతశత్రువు అతనితో—‘దానికి నేను నీకు సహస్రం ఇస్తాను; ఎందుకంటే ఇలాంటి మాట వింటే ప్రజలు పరుగెత్తుతూ “జనక, జనక!” అని అంటారు’ అని పలికెను।

Verse 4.2

स होवाच बालाकिः—एवैष आदित्ये पुरुषः, तमेवाहमुपास इति। तं होवाच आजातशत्रुः—मामैतस्मिन् समवादयिष्ठाः; बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा। अहम् एतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, अतिष्ठ...

బాలాకి అన్నాడు—‘సూర్యునిలో ఉన్న ఆ పురుషునినే నేను ఉపాసిస్తాను.’ అజాతశత్రువు అన్నాడు—‘ఈ విషయంలో నాతో వాదించకు. ఆయన “మహా శ్వేతవస్త్రధారి, సమస్త భూతాల మస్తకంపై నిలిచినవాడు” అని చెప్పబడతాడు; నేనూ ఆయననే ఉపాసిస్తాను. ఎవడు ఆయనను ఈ విధంగా ఉపాసిస్తాడో, వాడు సమస్త భూతాలకు మస్తకమై, ప్రధానుడవుతాడు।’

Verse 4.3

स होवाच बालाकिः—य एवैष चन्द्रमसि पुरुषः, एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इति। तं होवाचाजातशत्रुः—मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः; सोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, अन्नस्यात्मा भवति॥३॥

బాలాకి అన్నాడు—“చంద్రునిలో ఉన్న ఆ పురుషునినే నేను బ్రహ్మగా ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అతనితో—“ఈ విషయమై నాతో వాదించకు; సోమరాజే అన్నమునకు ఆత్మ—అని నేను ఆయనను ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు ఈ విధంగా ఉపాసిస్తాడో, వాడు అన్నమునకు ఆత్మ (అంతర్యామి/అధిపతి) అవుతాడు॥౩॥

Verse 4.4

स होवाच बालाकिः—य एवैष विद्युति पुरुषः, एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इति। तं होवाचाजातशत्रुः—मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः; तेजस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, तेजस्यात्मा भवति॥४॥

బాలాకి అన్నాడు—“విద్యుత్తులో ఉన్న ఆ పురుషునినే నేను బ్రహ్మగా ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు—“ఈ విషయమై నాతో వాదించకు; ఆయన తేజస్సుకు ఆత్మ—అని నేను ఆయనను ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు ఈ విధంగా ఉపాసిస్తాడో, వాడు తేజస్సుకు ఆత్మ (అంతర్యామి/అధిపతి) అవుతాడు॥౪॥

Verse 4.5

स होवाच बालाकिः—य एवैष स्तनयित्नौ पुरुषः, एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इति। तं होवाचाजातशत्रुः—मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः; शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, शब्दस्यात्मा भवति॥५॥

బాలాకి అన్నాడు—“గర్జనలో (స్తనయిత్నౌ) ఉన్న ఆ పురుషునినే నేను బ్రహ్మగా ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు—“ఈ విషయమై నాతో వాదించకు; ఆయన శబ్దమునకు ఆత్మ—అని నేను ఆయనను ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు ఈ విధంగా ఉపాసిస్తాడో, వాడు శబ్దమునకు ఆత్మ (అంతర్యామి/అధిపతి) అవుతాడు॥౫॥

Verse 4.6

स होवाच बालाकिर्यः—एवैष आकाशे पुरुषः, तमेवाहमुपास इति। तं होवाच अजातशत्रुः—मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; पूर्णम् अप्रवर्ति ब्रह्मेति। वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, पूर्यते प्रजया पशुभिः; न एव स्...

బాలాకి అన్నాడు—“ఆకాశంలో ఉన్న ఈ పురుషునినే నేను ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు—“ఇందులో నాతో వాదించకు; బ్రహ్మం ‘పూర్ణం’, అది ఎప్పుడూ తగ్గి ప్రవర్తించదు; నేనూ ఇదే ఉపాసిస్తాను.” ఈ విధంగా ఉపాసించువాడు సంతానముతోను పశుసంపదతోను పరిపూర్ణుడవుతాడు; అతడూ అతని సంతానమూ నియతకాలానికి ముందే పతనమొందరు.

Verse 4.7

स होवाच बालाकिर्यः—एवैष वायौ पुरुषः, तमेवाहमुपास इति। तं होवाच अजातशत्रुः—मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, जिष्णुर्ह वा पराजिष्णुरन्यतर...

బాలాకి అన్నాడు—“వాయువులో ఉన్న ఈ పురుషునినే నేను ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు—“ఇందులో నాతో వాదించకు; ఆయన అపరాజిత సేన కలిగిన ఇంద్ర వైకుంఠుడు—నేనూ ఆయననే ఉపాసిస్తాను.” ఈ విధంగా ఉపాసించువాడు జయశీలుడవుతాడు; ఓడిపోయినా కూడా ప్రత్యర్థికన్నా శ్రేష్ఠుడవుతాడు.

Verse 4.8

स होवाच बालाकिर्यः—एवैषोऽग्नौ पुरुषः, तमेवाहमुपास इति। तं होवाच अजातशत्रुः—मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, विषासहिर्वा एष भवति॥८॥

బాలాకి అన్నాడు—“అగ్నిలో ఉన్న ఈ పురుషునినే నేను ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు—“ఇందులో నాతో వాదించకు; ఆయన ‘విషాసహి’—విషాన్ని సహించువాడు; నేనూ ఆయననే ఉపాసిస్తాను.” ఈ విధంగా ఉపాసించువాడు నిజంగా ‘విషాసహి’, అంటే విషసహనశక్తి గలవాడవుతాడు.

Verse 4.9

स होवाच बालाकिः— “एवैषोऽप्सु पुरुषः, तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाच आजातशत्रुः— “मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः; नाम्न्यस्यात्मा” इति। “वा, अहमेतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, नाम्न्यस्यात्मा भवतीत्यधिदैवत...

బాలాకి అన్నాడు— “ఇదే జలాలలోని పురుషుడు; నేనాయననే ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు— “ఈ విషయంలో నాతో వాదించకు; ఈ దేవత యొక్క ఆత్మ దాని నామంలోనే స్థితి చెందింది.” బాలాకి అన్నాడు— “అయితే నేనిదే ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు ఈ విధంగా ఉపాసిస్తాడో, వాడు ఆ నామంలోనే ఆత్మభావాన్ని పొందుతాడు— ఇది అధిదైవత సంబంధం; ఇక అధ్యాత్మ సంబంధం.

Verse 4.10

स होवाच बालाकिः— “एवैष आदर्शे पुरुषः, तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाच आजातशत्रुः— “मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः; प्रतिरूप” इति। “वा, अहमेतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते; न...

బాలాకి అన్నాడు— “ఇదే అద్దంలో ఉన్న పురుషుడు; నేనాయననే ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు— “ఈ విషయంలో నాతో వాదించకు; ఇది కేవలం ప్రతిరూపం (ప్రతిబింబం) మాత్రమే.” బాలాకి అన్నాడు— “అయితే నేనిదే ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు ఈ విధంగా ఉపాసిస్తాడో, అతని సంతానంలో అతని ప్రతిరూపమే జన్మిస్తుంది; ప్రతిరూపం లేనిది కాదు.

Verse 4.11

स होवाच बालाकिः— “एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषः, तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाच आजातशत्रुः— “मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः; द्वितीयोऽनपगः” इति। “वा, अहमेतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, विन्दते द्वितीयाद् द...

బాలాకి అన్నాడు— “ప్రతిధ్వనిలో ఉన్న పురుషుడు ఇదే; నేనాయననే ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు— “ఈ విషయంలో నాతో వాదించకు; ఇది రెండవ ధ్వని, మూలం నుండి విడిపోని (అనపగ)ది.” బాలాకి అన్నాడు— “అయితే నేనిదే ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు ఈ విధంగా ఉపాసిస్తాడో, వాడు రెండవ నుండి రెండవాన్ని పొందుతాడు; ద్వితీయవంతుడవుతాడు.

Verse 4.12

स होवाच बालाकिः— “एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति; तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाचाजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; असुर इति वा। अहम् एतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, नो एव स्वयं नास्य प्रजा; पुरा कालात् ...

బాలాకి అన్నాడు— “ఈ శబ్దమే పురుషుణ్ణి అనుసరిస్తుంది; నేనదే ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు— “ఇందులో నాతో వాదించకు; ఇది అసురస్వరూపమువలె. నేనిదే ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు దీనిని ఇలా ఉపాసిస్తాడో, అతడూ అతని సంతానమూ అభివృద్ధి పొందరు; కాలానికి ముందే మోహంలో పడతాడు॥१२॥

Verse 4.13

स होवाच बालाकिः— “एवैष छायायां पुरुषः; तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाचाजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; मृत्युरिति वा। अहम् एतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, नो एव स्वयं नास्य प्रजा; पुरा कालात् प्...

బాలాకి అన్నాడు— “నీడలో ఉన్న ఈ పురుషుడే; నేనతనినే ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు— “ఇందులో నాతో వాదించకు; ఇది మరణమువలె. నేనిదే ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు దీనిని ఇలా ఉపాసిస్తాడో, అతడూ అతని సంతానమూ అభివృద్ధి పొందరు; కాలానికి ముందే మరణిస్తాడు॥१३॥

Verse 4.14

स होवाच बालाकिः— “एवैष शारीरः पुरुषः; तमेवाहमुपासे” इति। तं होवाचाजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; प्रजापतिरिति वा। अहम् एतमुपासे” इति। स यो हैतमेवमुपास्ते, प्रजायते प्रजया पशुभिः॥१४॥

బాలాకి అన్నాడు— “ఈ శరీరధారి పురుషుడే; నేనతనినే ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు— “ఇందులో నాతో వాదించకు; ఇది ప్రజాపతివలె. నేనిదే ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు దీనిని ఇలా ఉపాసిస్తాడో, అతడు సంతానంతోను పశుసంపదతోను సమృద్ధి పొందుతాడు॥१४॥

Verse 4.15

स होवाच बालाकिः— “एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत् सुप्तः स्वप्नम् आचरति; तमेवाहम् उपासे” इति। तं होवाच अजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; यमो राजेति। वा अहम् एतम् उपासे” इति। स यो हैतम् एवम् उपास्ते, स...

బాలాకి అన్నాడు— “ఇదే ప్రాజ్ఞ ఆత్మ; దీనివల్ల ఈ పురుషుడు నిద్రపోయి స్వప్నానుభవం చేస్తాడు; ఆ ఆత్మనే నేను ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు— “ఇందులో నాతో వాదించకు— ‘యముడే రాజు’ అని కాదు; నేను ఈ ఆత్మనే ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు దీనిని ఇలా ఉపాసిస్తాడో, అతనికి ఇక్కడి సమస్తమూ శ్రేష్ఠత్వానికి దోహదమవుతుంది॥१५॥

Verse 4.16

स होवाच बालाकिः— “एवैष दक्षिणेक्षन् पुरुषः; तमेवाहम् उपासे” इति। तं होवाच अजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; नान्न। आत्माग्निर् आत्मा ज्योतिः, आत्मेति वा अहम् एतम् उपासे” इति। स यो हैतम् एवम् उपास...

బాలాకి అన్నాడు— “కుడివైపు చూస్తున్న ఈ పురుషుడే; అతనినే నేను ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు— “ఇందులో నాతో వాదించకు— ‘అన్నం’ అని కాదు; ‘ఆత్మనే అగ్ని, ఆత్మనే జ్యోతి, ఆత్మనే’ అని నేను దీనిని ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు ఇలా ఉపాసిస్తాడో, అతడు వీటన్నిటికీ ఆత్మగా అవుతాడు॥१६॥

Verse 4.17

स होवाच बालाकिः— “एवैष सव्येक्षन् पुरुषः; तमेवाहम् उपासे” इति। तं होवाच अजातशत्रुः— “मा एतस्मिन् समवादयिष्ठाः; सत्यस्यात्मा, विद्युत आत्मा, तेजस आत्मेति वा अहम् एतम् उपासे” इति। स यो हैतम् एवम् उपास्त...

బాలాకి అన్నాడు— “ఎడమవైపు చూస్తున్న ఈ పురుషుడే; అతనినే నేను ఉపాసిస్తాను.” అజాతశత్రువు అన్నాడు— “ఇందులో నాతో వాదించకు; ‘సత్యానికి ఆత్మ, విద్యుత్కు ఆత్మ, తేజస్సుకు ఆత్మ’ అని నేను దీనిని ఉపాసిస్తాను.” ఎవడు దీనిని ఇలా ఉపాసిస్తాడో, అతడు వీటన్నిటికీ ఆత్మగా అవుతాడు॥१७॥

Verse 4.18

तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास। तं होवाचाजातशत्रुर् एतावन्नु बालाकीति। एतावद्धीति होवाच बालाकिः। तं होवाचाजातशत्रुः—मृषा वै किल मा संवदिष्ठा ब्रह्म। ते ब्रवाणीति होवाच। यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस...

అప్పుడు బాలాకి మౌనంగా నిలిచాడు. అజాతశత్రువు అడిగాడు—“ఇంతటితోనేనా, బాలాకీ?” బాలాకి—“ఇంతటితోనే” అన్నాడు. అజాతశత్రువు చెప్పాడు—“బ్రహ్మ విషయమై నీవు నాతో అసత్యంగా పలికితివి; నేను చెప్పుదును. ఈ సమస్త పురుషులకు కర్త ఎవడో, ఎవరిది ఈ కార్యమో—ఆయనే తెలుసుకొనవలసినవాడు.” అప్పుడు బాలాకి చేతిలో సమిధలు పట్టుకొని శిష్యభావంతో సమీపించాడు—“నన్ను శిష్యునిగా స్వీకరించండి.” అజాతశత్రువు—“క్షత్రియుడు బ్రాహ్మణునికి ఉపనయనం చేయడం విరుద్ధ క్రమం; అయినా రా, నీకు జ్ఞానం కలిగించెదను” అన్నాడు. అతని చేతిని పట్టుకొని ఇద్దరూ బయలుదేరారు. వారు నిద్రిస్తున్న ఒక పురుషుని దగ్గరకు వచ్చారు. అజాతశత్రువు పిలిచాడు—“హే సోమరాజన్, ప్రకాశమయ శ్వేతవస్త్రధారీ!” అతడు మౌనంగానే ఉన్నాడు. అప్పుడు దండంతో తాకగా/కొట్టగా, అతడు వెంటనే లేచాడు. అజాతశత్రువు అడిగాడు—“ఈ పురుషుడు అప్పుడీ లోకంలో ఎక్కడ శయనించాడు? ఎక్కడికి వెళ్లాడు? ఎక్కడి నుండి తిరిగి వచ్చాడు?” బాలాకికి అది తెలియలేదు.

Verse 4.19

तं होवाचाजातशत्रुः—यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद् धिता नाम हृदयस्य नाड्यः। हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति यथा सहस्रधा केशः। विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ते शुक्लस्य...

అజాతశత్రువు చెప్పాడు—“బాలాకీ, ఈ పురుషుడు ఎక్కడ నిద్రించాడు, ఎక్కడికి వెళ్లాడు, ఎక్కడి నుండి తిరిగి వచ్చాడో—అవి హృదయంలోని ‘ధితా’ అనే నాడులు. అవి హృదయం నుండి పురీతత (హృదయావరణ ప్రాంతం) అంతటా విస్తరిస్తాయి; ఒక వెంట్రుక వెయ్యి భాగాలుగా చీలి వ్యాపించినట్లు. అంత సూక్ష్మంగా అవి పింగళ, శ్వేత, కృష్ణ, పీత, లోహిత వర్ణాల సూక్ష్మతతో నిలిచి ఉంటాయి. మనిషి నిద్రించి ఏ స్వప్నమూ చూడనప్పుడు, అతడు వాటిలోనే స్థితుడవుతాడు; అప్పుడు అతనిలో ప్రాణమే ఏకరూపమవుతుంది. అప్పుడు వాక్కు అన్ని నామాలతో కలిసి అతనిలో లీనమవుతుంది; మనస్సు అన్ని ఆలోచనలతో కలిసి లీనమవుతుంది; కన్ను అన్ని రూపాలతో కలిసి లీనమవుతుంది; చెవి అన్ని శబ్దాలతో కలిసి లీనమవుతుంది; మనస్సు అన్ని ధ్యేయాలతో కలిసి లీనమవుతుంది. అతడు మేల్కొనగానే, మండే అగ్నిలోనుండి చినుగులు ఎగిరినట్లు, ఈ ఆత్మ నుండి ప్రాణాలు తమ తమ స్థానాలకు వ్యాపిస్తాయి; ప్రాణాల నుండి దేవతలు, దేవతల నుండి లోకాలు. కత్తి తన కవచంలో ఉంచబడినట్లు, లేదా విశ్వంభర పక్షి తన గూటిలో ఉన్నట్లు, అలాగే ఈ ప్రాజ్ఞ ఆత్మ ఈ శరీరంలో రోమాల నుండి గోళ్ల వరకు ప్రవేశించి ఉంది।”