Adhyaya 20

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मघोषध्वनिं श्रुत्वा दानवो दुर्मुखस्तदा । क्रोधसंरक्तनयनो दुर्वाससमथाब्रवीत्

ప్రహ్లాదుడు అన్నాడు—బ్రహ్మఘోష ధ్వని విని ఆ సమయంలో దానవుడు దుర్ముఖుడు కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో ముని దుర్వాసునితో ఇలా పలికాడు.

Verse 2

हन्यमानस्त्वमस्माभिर्यदि मुक्तोसि वै द्विज । कस्मात्पुनः समायातो मरणाय च दुष्टधीः

మేము కొడుతుండగా కూడా నీవు, ఓ ద్విజా, నిజంగా తప్పించుకున్నావంటే, దుష్టబుద్ధితో మరణాన్ని కోరినట్లు మళ్లీ ఎందుకు వచ్చావు?

Verse 3

इत्युक्त्वा मुष्टिना हन्तुं प्राद्रवद्दानवाधमः । प्राह प्रधावमानं तं दुर्वासा मुनिसत्तमः

ఇలా చెప్పి ఆ నీచ దానవుడు ముష్టితో కొట్టడానికి పరుగెత్తాడు. అతడు పరుగెత్తుకొస్తుండగా మునిశ్రేష్ఠుడు దుర్వాసుడు అతనితో పలికాడు.

Verse 5

तस्य क्रुद्धो जगन्नाथो दुर्वाससः कृते तदा । चक्रेण क्षुरधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया

అప్పుడు దుర్వాసుని నిమిత్తం జగన్నాథుడు కోపించి, క్షురధార చక్రంతో లీలగా అతని శిరస్సును ఛేదించాడు.

Verse 6

प्रह्लाद उवाच । दुर्मुखं निहतं दृष्ट्वा दानवो दुःसहस्तदा । आक्रोशदुच्चैर्दितिजाञ्छीघ्रमागम्यतामिति

ప్రహ్లాదుడు పలికెను—దుర్ముఖుడు హతుడైనదాన్ని చూచి దానవుడు దుఃసహుడు అప్పుడు గట్టిగా దితిజ దైత్యులను పిలిచి—“త్వరగా రండి!” అని అరిచెను.

Verse 7

श्रुत्वा दैत्यगणाः सर्वे दुर्मुखं निहतं तदा । दुर्वाससं पुनस्तत्र परित्रातं च विष्णुना

దుర్ముఖుడు హతుడయ్యాడని విని సమస్త దైత్యగణాలు, అక్కడ విష్ణువు మళ్లీ దుర్వాస మునిని రక్షించాడని కూడా తెలిసికొనిరి.

Verse 8

कूर्मपृष्ठो गोलकश्च क्रोधनो वेददूषकः । यज्ञघ्नो यज्ञहंता च धर्मान्तकस्तपस्विहा

వారిలో కూర్మపృష్టుడు, గోలకుడు, వేదదూషకుడైన క్రోధనుడు, యజ్ఞఘ్నుడు, యజ్ఞహంతా—యజ్ఞనాశకులు—మరియు తపస్విహంతుడైన ధర్మాంతకుడు ఉన్నారు.

Verse 9

एते चान्ये च बहवो विविधायुधपाणयः । क्रोधसंरक्तनयनाः शपन्तो ब्राह्मणं तथा

ఇవీ మరెందరో, నానావిధ ఆయుధాలు చేతబట్టి, కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో, ఆ బ్రాహ్మణుని అలాగే శపించసాగిరి.

Verse 10

परिक्षिप्य तदात्रेयं विष्णुं संकर्षणं तथा । तोमरैर्भिन्दिपालैश्च मुशलैश्च भुशुंडिभिः

అప్పుడు వారు ఆ ఆత్రేయ మునిని, అలాగే విష్ణువును, సంకర్షణునును చుట్టుముట్టి, తోమరాలు, భిందిపాలాలు, ముషలాలు, భుశుండీలు వంటి ఆయుధాలతో దాడి చేసిరి.

Verse 11

अस्त्रैर्नानाविधैश्चापि युयुधुः क्रोधमूर्छिताः । दानवैः संवृतो विष्णुः समन्ताद्घोरदर्शनैः

క్రోధోన్మత్తులై వారు నానావిధ ఆయుధాలతో యుద్ధం చేశారు. ఘోరదర్శన దానవులు విష్ణువును అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టారు.

Verse 12

संकर्षणश्च शुशुभे चंद्रादित्यौ घनैरिव । गृहीत्वा धनुषी दिव्ये शीघ्रं संयोज्य चाशुगान्

సంకర్షణుడు మేఘాల మధ్య వెలిసిన చంద్రసూర్యుల వలె ప్రకాశించాడు. ఆయన దివ్య ధనుస్సులను గ్రహించి, వెంటనే బాణాలను అమర్చి సిద్ధం చేశాడు.

Verse 13

स्पर्शं मा कुरु पापिष्ठ ब्राह्मणं मां कृताह्निकम् । तं दृष्ट्वा दानवं विष्णुर्ब्राह्मणं हन्तुमुद्यतम्

“నన్ను తాకకు, ఓ మహాపాపి! నేను నిత్యకర్మలు పూర్తిచేసిన బ్రాహ్మణుడను.” ఆ దానవుడు బ్రాహ్మణుణ్ని హతమార్చేందుకు సిద్ధమవడం చూసి విష్ణువు జోక్యం చేసుకోవాలని నిర్ణయించాడు.

Verse 14

दानवान्विद्रुतान्दृष्ट्वा विष्णुना निहतान्परान् । गोलकः कूर्मपृष्ठश्च मानं कृत्वा न्यवर्तताम्

విష్ణువు చేత హతులైనవారిని, పారిపోతున్న దానవులను చూసి గోలకుడు, కూర్మపృష్టుడు అహంకారాన్ని అణచుకొని పరిస్థితిని తూచీ మళ్లీ తిరిగివచ్చారు.

Verse 15

संकर्षणं गोलकश्च ह्याजघान त्रिभिः शरैः । अनन्तं व्यथितं दृष्ट्वा गोलकः क्रोधमूर्छितः

గోలకుడు సంకర్షణుణ్ని మూడు బాణాలతో గాయపరిచాడు. అనంతుడు (బలరాముడు) వ్యథపడటం చూసి గోలకుడు క్రోధోన్మత్తుడయ్యాడు.

Verse 16

उत्पत्य तरसा मूर्ध्नि दुर्वाससमताडयत् । स मुष्टिघाताभिहतश्चुक्रोश पतितः क्षितौ

అతడు వేగంగా ఎగిరి దుర్వాసుని తలపై కొట్టాడు. పిడికిలి ఘాతానికి గురై అతడు అరుస్తూ నేలమీద పడిపోయాడు.

Verse 17

संकर्षणस्तु पतितं दृष्ट्वा मूर्ध्नि प्रताडितम् । दृष्ट्वा चुकोप भगवांस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । संगृह्य मुशलं वीरो जघान समरे रिपुम्

సంకర్షణుడు అతడు తలపై దెబ్బతిని పడిపోవడం చూసి కోపించాడు. 'ఆగు! ఆగు!' అని అంటూ ఆ వీరుడు తన ముసలాయుధాన్ని చేపట్టి యుద్ధంలో శత్రువును కొట్టాడు.

Verse 18

मुशलेनाहतो मूर्ध्नि गोलको विकलेन्द्रियः । संभिन्नमस्तकश्चैव पपात च ममार च

తలపై ముసలాయుధపు దెబ్బ తగలడంతో గోలకుని ఇంద్రియాలు వికలమయ్యాయి. తల పగిలిపోగా అతడు కిందపడి మరణించాడు.

Verse 19

गोलकं पतितं दृष्ट्वा क्रन्दंतं ब्राह्मणं तथा । कूर्मपृष्ठं च भगवान्विष्णुर्हन्तुं मनो दधे । नाराचेन सुतीक्ष्णेन जघान हृदये रिपुम्

గోలకుడు పడిపోవడం, బ్రాహ్మణుడు రోదించడం చూసి, భగవాన్ విష్ణువు కూర్మపృష్ఠుని చంపాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. పదునైన నారాచ బాణంతో శత్రువు గుండెపై కొట్టాడు.

Verse 20

स विष्णुबाणाभिहतस्त्यक्तशस्त्रः पलायितः । तस्मिन्प्रभिन्नेऽतिबले गते वै कूर्मपृष्ठके । अभज्यत बलं सर्वं विद्रुतं च दिशो दश

విష్ణువు బాణం తగలడంతో అతడు ఆయుధాలు వదిలి పారిపోయాడు. ఆ మహాబలవంతుడైన కూర్మపృష్ఠుడు ఓడిపోయి వెళ్లిపోగా, సైన్యమంతా చెల్లాచెదురై పది దిక్కులకు పారిపోయింది.

Verse 21

तत्प्रभग्रं बलं सर्वं निहतं गोलकं तथा । द्वारस्थः कथयामास दैत्यराज्ञे कुशाय सः

ముందుబాటులోని సమస్త సైన్యమూ, గోలకుడును కూడ నశించిరి. అప్పుడు ద్వారపాలుడు వెళ్లి దైత్యరాజు కుశునకు ఆ వార్త నివేదించెను.

Verse 22

गोलकं निहतं श्रुत्वा दैत्यानन्यांश्च दैत्यराट् । योधानाज्ञापयामास सन्नद्धान्स्वबलस्य च

గోలకుడు హతుడయ్యాడని విని దైత్యరాజు ఇతర దానవులను, తన సైన్య యోధులను ఆయుధధారులై సిద్ధపడమని ఆజ్ఞాపించెను.

Verse 23

आज्ञां कुशस्य ते लब्ध्वा दैत्याः पंचजनादयः । युद्धायाभिमुखाः सर्वे रथैर्नागैश्च निर्ययुः

కుశుని ఆజ్ఞను పొందిన పంచజనాదులైన దైత్యులు అందరూ యుద్ధాభిముఖులై రథాలతోను గజాలతోను బయలుదేరిరి.

Verse 24

अनीकं दशसाहस्रं कूर्मपृष्ठस्य निर्ययौ । अयुते द्वे रथानां तु नागानामयुतं तथा

కూర్మపృష్టమునుండి పదివేలమంది గల ఒక అణీకం బయలుదేరెను; రథములు ఇరవైవేలు, గజములు పదివేలు కూడ బయలుదేరిరి.

Verse 25

दशायुतानि चाश्वानामुष्ट्राणां च तथैव च । बकश्च निर्ययौ दैत्यो बहुसैन्यसमन्वितः

అశ్వములు లక్ష సంఖ్యలో ఉండెను, ఉష్ట్రములు కూడ అలాగే. అనేక సైన్యముతో కూడిన దైత్యుడు బకుడును బయలుదేరెను.

Verse 26

तथा दीर्घनखो दैत्यः स्वेनानीकेन संवृतः । मंत्रिपुत्रो महामायो दैत्यराज कुशस्य वै । निर्ययौ विघसो दैत्यः प्रघसश्च महाबलः

అలాగే దీర్ఘనఖుడనే దైత్యుడు తన సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరెను. దైత్యరాజు కుశుని మంత్రిపుత్రుడు మహామాయుడును నిష్క్రమించెను; విఘస దైత్యుడు మరియు మహాబలుడు ప్రఘాసుడును బయలుదేరిరి.

Verse 27

ऊर्द्ध्वबाहुर्वक्रशिराः कञ्चुकश्च शिवोलुकैः । ब्रह्मघ्नो यज्ञहा दैत्यो राहुर्बर्बरकस्तथा

ఊర్ధ్వబాహు, వక్రశిరుడు, అలాగే కంచుకుడు శివోలుకులతో కలిసి బయలుదేరిరి. అలాగే బ్రహ్మఘ్నుడు, యజ్ఞహా అనే దైత్యులు, ఇంకా రాహు మరియు బర్బరకుడును ప్రస్థానమయ్యిరి.

Verse 28

सुनामा वसुनामा च मंत्रिणौ बुद्धिसत्तमौ । सेनापतिश्चोग्रदंष्टस्तस्य भ्राता महाहनुः

సునామా, వసునామా అనే ఇద్దరు మంత్రులు బుద్ధిలో శ్రేష్ఠులు అక్కడ ఉన్నారు. సేనాపతి ఓగ్రదంష్ట్రుడు; అతని సోదరుడు మహాహనువు.

Verse 29

एते चान्ये च बहवो दैत्याः क्रोधसमन्विताः । महता रथघोषेण निर्ययुर्युद्धकांक्षिणः

ఇవీ మరియు మరెన్నో దైత్యులు కోపంతో నిండిపోయి, రథాల మహాఘోషంతో, యుద్ధాకాంక్షతో బయలుదేరిరి.

Verse 30

स्नात्वा शुक्लांबरधरः शुक्लमालाविभूषितः । कुशः शंभुं महादेवं भवानीपतिमव्ययम् । आर्चयमास भूतेशं परमेण समाधिना

స్నానమాచరించి, తెల్లని వస్త్రాలు ధరించి, తెల్లని మాలతో అలంకరించుకొని, కుశుడు భవానీపతి అవ్యయుడైన మహాదేవ శంభువును—భూతేశ్వరుని—పరమ సమాధితో ఆరాధించెను.

Verse 31

पंचामृतेन संस्नाप्य तथा गन्धैर्वि लिप्य च । अर्चयामास दैत्येन्द्रो ह्यनेककुसुमोत्करैः

దైత్యేంద్రుడు దేవుని పంచామృతంతో స్నానింపజేసి, సుగంధ ద్రవ్యాలతో లేపనం చేసి, అనేక పుష్పరాశులతో భక్తితో అర్చించాడు।

Verse 32

गीतवादित्रशब्दैश्च तथा मंगलवाचकैः । पूजयित्वा महादेवं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च

గీత-వాద్యధ్వనులతోను మంగళవచనాలతోను మహాదేవుని పూజించి, బ్రాహ్మణులను సత్కరించి స్వస్తివాచనం చేయించాడు।

Verse 33

भूषयित्वा भूषणैश्च मणिवज्रविभूषणैः । मुकुटेनार्कवर्णेन ज्वलद्भास्कररोचिषा

మణి-వజ్రాల అలంకారాలతో తనను తాను భూషించుకొని, జ్వలించే సూర్యకాంతిలా ప్రకాశించే సూర్యవర్ణ మకుటాన్ని ధరించాడు।

Verse 34

भ्राजमानो दैत्यराजो हारेणाऽतीव शोभितः । संनह्य च महाबाहुः सारथिं समुदैक्षत

హారంతో అత్యంత శోభించి ప్రకాశిస్తున్న దైత్యరాజు ఆయుధధారణ చేసి సన్నద్ధుడై, ఆ మహాబాహువు తన సారథిని చూచాడు।

Verse 35

सुनामानं वसुं चैव मंत्रिणौ वाक्यमब्रवीत् । कश्चायमसुरान्हंति किमर्थं ज्ञायतामिति

అతడు తన ఇద్దరు మంత్రులు సునామా, వసువులకు ఇలా అన్నాడు: “అసురులను సంహరిస్తున్నవాడు ఎవడు? ఏ కారణంతో? తెలుసుకోండి।”

Verse 36

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रुरुर्वचनमब्रवीत् । गतेह्नि ब्राह्मणः स्नातुं गोमत्याः संगमे किल

ఆ మాటలు విని రురు ఇలా అన్నాడు—“పూర్వదినమున ఒక బ్రాహ్మణుడు నిజముగా గోమతీ సంగమమున స్నానమునకు వెళ్లెను.”

Verse 37

आगतः प्रतिषिद्धः सन्दैत्यैस्तत्र मही पते । तेन विष्णुः समानीतः संकर्षणसमन्वितः

అతడు అక్కడికి వచ్చెను; కాని హే భూపతీ, దైత్యులు అతనిని నిరోధించిరి; అందుచేత సంకర్షణసహితుడైన విష్ణువు అక్కడికి తీసికొనివచ్చబడెను.

Verse 38

सोऽस्मान्हंति महाराज ब्रह्मण्यो जगदीश्वरः । तेन ते बहवो दैत्या हताः केचित्पलायिताः

“హే మహారాజా! బ్రాహ్మణరక్షకుడైన జగదీశ్వరుడు మమ్మల్ని సంహరిస్తున్నాడు. అతని చేత నీ దైత్యులలో అనేకులు హతులై, కొందరు పారిపోయిరి.”

Verse 39

सुनामोवाच । स्नात्वा गच्छतु विप्रोऽसौ वासुदेवसमन्वितः । राजन्वृथा विग्रहेण किं कार्यं कथयस्व नः

సునామ అన్నాడు—“ఆ బ్రాహ్మణుడు వాసుదేవసహితుడై స్నానము చేసి వెళ్లనివ్వండి. హే రాజా, వ్యర్థమైన కలహముతో ఏమి ప్రయోజనం? మాకు చెప్పండి.”

Verse 40

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशः क्रोधसमन्वितः । कथं गोलकहंतारं न हनिष्यामि केशवम्

ఆ మాటలు విని కుశుడు క్రోధంతో నిండిపోయి అన్నాడు—“గోలకహంతుడైన కేశవుని నేను ఎలా సంహరించకుండగలను?”

Verse 41

एतावदुक्त्वा स क्रुद्धो ययौ दैत्यपतिस्तदा । ततो वादित्र शब्दैश्च भेरीशब्दैः समन्वितः

ఇంత చెప్పి దైత్యాధిపతి క్రోధంతో బయలుదేరెను. అప్పుడు వాద్యనాదములు, భేరీగర్జనలు కలసి ఘనంగా వినిపించెను.

Verse 42

ददर्श तत्र देवेशं सहस्रशिरसं प्रभुम् । तथा विष्णुं चक्रपाणिं दुर्वाससमकल्मषम्

అక్కడ అతడు దేవేశ్వరుని దర్శించెను—సహస్రశిరస్సు గల ప్రభువును. అలాగే చక్రపాణి విష్ణువును కూడా చూచెను; ఆయన నిర్మలుడు, పావనుడు, తపోమయుడైన దుర్వాసుని వలె ప్రకాశించెను.

Verse 43

ईश्वरांशं च तं दृष्ट्वा न हन्तव्योऽयमीश्वरः । विष्णुमुद्दिश्य तान्सर्वान्प्रेरयामास दानवान्

ఆయన ఈశ్వరాంశమని గ్రహించి, “ఈ ప్రభువును హతమార్చరాదు” అని భావించెను. అయినా విష్ణువును లక్ష్యంగా చేసుకొని ఆ దానవులందరినీ ప్రేరేపించెను.

Verse 44

नागैः पर्वतसंकाशै रथैर्जलदसन्निभैः । अश्वैर्महाजवैश्चैव परिवव्रुः समंततः

పర్వతసమానమైన గజములతో, మేఘసమూహములవంటి రథములతో, మహావేగముగల బలవంతమైన అశ్వములతో వారు నాలువైపులా చుట్టుముట్టిరి.

Verse 45

ततो युद्धं समभवद्देवयोर्दानवैः सह । आच्छादितौ तौ ददृशुर्दैत्यैर्देवगणास्तदा

అప్పుడు ఆ ఇద్దరు దేవతలకును దానవులకును మధ్య యుద్ధము చెలరేగెను. ఆ వేళ దేవగణములు చూచిరి—దైత్యులు నాలువైపులా కమ్మివేయగా ఆ ఇద్దరు ఆవృతులై, దాగినట్లుగా కనిపించిరి.

Verse 46

ततो गृहीत्वा मुशलं हलं च बलवान्हली । जघान दैत्यप्रवरान्कालानलयमोपमान्

అప్పుడు బలవంతుడైన హలి (సంకర్షణుడు) ముసలం, లాంగలమును ధరించి, యుగాంతకాలాగ్నిసమాన భయంకర దైత్యప్రవరులను సంహరించాడు।

Verse 47

ते हन्यमाना दैतेया बलेन बलशालिना । सर्वतो विद्रुता भग्नाः कुशमेव ययुस्तदा

ఆ మహాబలుడి బలానికి దెబ్బతిన్న దైత్యులు అన్ని దిక్కులా పారిపోయారు; ఓడిపోయి చిత్తుగా చెదిరి, అప్పుడు కుశదేశం (ద్వీపం) వైపు వెళ్లిపోయారు।

Verse 48

बकश्च यज्ञकोपश्च ब्रह्मघ्नो वेददूषकः । महामखघ्नो जंभश्च राहुर्वक्रशिरास्तथा

బకుడు, యజ్ఞకోపుడు, బ్రహ్మఘ్నుడు, వేదదూషకుడు, మహామఖఘ్నుడు, జంభుడు, రాహువు మరియు వక్రశిరుడు—

Verse 49

एते चान्ये च बहवः प्रवरा दानवोत्तमाः । क्रोधसंरक्तनयना बिभिदुस्ते जनार्द्दनम्

ఇవీ మరియు మరెన్నో దానవోత్తములు, కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో, జనార్దనుని మీద దాడి చేసి గాయపరచడానికి యత్నించారు।

Verse 50

ततः क्रोधसमायुक्तौ संकर्षणजनार्दनौ । चक्रलांगलघातेन जघ्नतुर्दानवोत्तमान्

అప్పుడు ధర్మోచిత క్రోధంతో నిండిన సంకర్షణుడు మరియు జనార్దనుడు, చక్రం మరియు లాంగలపు ఘాతాలతో దానవోత్తములను సంహరించారు।

Verse 51

चक्रेण च शिरः कायाच्चिच्छेदाशु बकस्य वै । चूर्णयामास मुशली यज्ञहंतारमेव च

చక్రంతో అతడు బకుని శిరస్సును దేహం నుండి క్షణంలోనే వేరు చేశాడు; ముషలధారి యజ్ఞహంతకుని కూడా చూర్ణం చేశాడు।

Verse 52

राहुं जघान चक्रेण तथान्यान्मुशलेन च । ते हता हन्यमानाश्च भग्ना जग्मुर्दिशो दश

చక్రంతో అతడు రాహువును సంహరించాడు; ఇతరులను ముషలంతోనూ. హతులై, ఇంకా కొట్టబడుతూ, భగ్నులై వారు దశ దిశలకు పారిపోయారు।

Verse 53

कुशः स्वां वाहिनीं दृष्ट्वा विद्रुतां निहतां तथा । क्रोधसंरक्तनयनः प्राह याहीति सारथिम्

కుశుడు తన సైన్యం చెదరిపోయి హతమైందని చూసి, కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో సారథిని ఆజ్ఞాపించాడు—“ముందుకు నడుపు!”

Verse 54

स तयोरंतिकं गत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । उवाच कस्त्वं दैतेयान्मम हंसि गदाधर

అతడు వారి సమీపానికి వెళ్లి తన నామాన్ని ప్రకటించి అన్నాడు—“హే గదాధరా, నీవెవరు? నా దైత్యయోధులను ఎందుకు సంహరిస్తున్నావు?”

Verse 55

श्रीवासुदेव उवाच । यस्माद्विमुक्तिदं पुण्यं गोमत्युदधिसंगमम् । रुद्धं दुरात्मभिः पापैस्तस्मात्ते निहता मया

శ్రీ వాసుదేవుడు పలికెను—గోమతి-సముద్ర సంగమం పుణ్యమయమై ముక్తిని ప్రసాదించేది; దురాత్మ పాపులు దానిని అడ్డగించినందున వారు నా చేత హతులయ్యారు।

Verse 56

कुश उवाच । मां न जानासि चात्रस्थं कथं जीवन्प्रयास्यसि । युध्यस्व त्वं स्थिरो भूत्वा ततस्त्यक्ष्यसि जीवितम्

కుశుడు అన్నాడు—నేను ఇక్కడ నిలిచియుండగా నన్ను నీవు ఎరుగవు; మరి జీవించి ఎలా వెళ్లగలవు? ధైర్యంగా నిలిచి యుద్ధము చేయి; తరువాత ప్రాణమును విడిచెదవు.

Verse 57

इत्युक्त्वा पंचविंशत्या ताडयामास केशवम् । अनंतं चाष्टभिर्बाणैर्हत्वाऽत्रेयं निरीक्ष्य तम् । ईश्वरांशं च तं दृष्ट्वा प्राह याहीति मा चिरम्

అని చెప్పి అతడు ఇరవై ఐదు బాణాలతో కేశవుని తాడించాడు. అలాగే అనంతుని ఎనిమిది బాణాలతో గాయపరచి, ఆ ఆత్రేయుని పరిశీలించి—అతడు ఈశ్వరాంశమని గ్రహించి—“వెళ్లు, ఆలస్యం చేయకు” అని అన్నాడు.

Verse 58

स बाणैर्भिन्नसर्वांगः शार्ङ्गं हि धनुषां वरम् । विकृष्य घातयामास चतुर्भिश्चतुरो हयान्

బాణాలతో సర్వాంగము ఛిద్రమైనప్పటికీ అతడు ధనుస్సులలో శ్రేష్ఠమైన శార్ఙ్గాన్ని లాగి, నాలుగు బాణాలతో నాలుగు గుర్రాలను కూల్చివేశాడు.

Verse 59

सारथेस्तु शिरः कायादर्द्धचंद्रेण पत्त्रिणा । चिच्छेद धनुरेकेन ध्वजमेकेन चिच्छिदे

అర్ధచంద్రాకార బాణంతో సారథి తలని దేహం నుండి తెగదెంపులు చేశాడు; ఒక బాణంతో ధనుస్సును కోసి, మరొక బాణంతో ధ్వజాన్ని కూడా కత్తిరించాడు.

Verse 60

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । प्रगृह्य च महाखङ्गमुवाच वचनं तदा

ధనుస్సు తెగిపోవడంతో అతడు రథరహితుడై, గుర్రాలు చనిపోగా, సారథి కూడా హతుడైపోయాడు; అప్పుడు మహాఖడ్గాన్ని పట్టుకొని ఈ మాటలు పలికాడు.

Verse 61

यदि त्वां पातयिष्यामि कीर्तिर्मे ह्यतुला भवेत् । पातितोऽहं त्वया वीर यास्यामि परमां गतिम्

నేను నిన్ను పడగొడితే, నా కీర్తి సాటిలేనిది అవుతుంది. ఓ వీరుడా, నీ చేతిలో నేను పడిపోతే, నేను పరమ గతిని పొందుతాను.

Verse 62

तिष्ठतिष्ठ हरे स्थाने शरणं मे सदाशिवः । धावंतमतिसंक्रुद्धं खङ्गहस्तं निरीक्ष्य तम् । चक्रेण शितधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया

"ఆగు, ఆగు, ఓ హరీ! నీ స్థానంలోనే ఉండు, సదాశివుడే నాకు శరణు." చేతిలో కత్తి పట్టుకుని అత్యంత కోపంతో పరిగెత్తుకు వస్తున్న అతన్ని చూసి, హరి పదునైన అంచు గల చక్రంతో లీలగా అతని తలను ఖండించాడు.

Verse 63

तं छिन्नशिरसं भूमौ पतितं वीक्ष्य दानवम् । अथोवाह रथेनाजौ दैत्यः खंजनकस्तथा

ఆ దానవుడు తెగిన తలతో నేలమీద పడిపోవడం చూసి, ఖంజనకుడు అనే రాక్షసుడు వెంటనే అతన్ని రథంలో యుద్ధభూమి నుండి తీసుకువెళ్లాడు.

Verse 64

अपयाते कुशे दैत्ये विष्णुः संकर्षणस्तदा । दुर्वाससा च सहितः संन्यवर्तत हर्षितः

కుశ దైత్యుడు వెళ్లిపోయినప్పుడు, విష్ణువు మరియు సంకర్షణుడు, దుర్వాస మునితో కలిసి సంతోషంగా వెనుదిరిగారు.

Verse 65

शिवालये तु पतितं कुशं निक्षिप्य दानवः । स्नानगन्धार्चनैर्धूपैर्गीतवाद्यैरतोषयत्

ఆ దానవుడు పడిపోయిన కుశుని శివాలయంలో ఉంచి, స్నానం, గంధం, అర్చన, ధూపం మరియు గీత వాయిద్యాలతో శివుని సంతోషపెట్టాడు.

Verse 66

अवाप जीवितं सद्यः प्रसादाच्छंकरस्य च । उत्थितः स तदा दैत्यो ब्रुवञ्छिवशिवेति च

శంకరుని ప్రసాదమువలన ఆ దైత్యుడు తక్షణమే జీవితం పొందెను. ఆపై లేచి “శివ శివ” అని పలుకుచుండెను.

Verse 67

तं पुनर्जोवितं दृष्ट्वा दैत्यं दैत्यगणस्तदा । उवाच सुमना वाक्यं वर्द्धस्व सुचिरं विभो

ఆ దైత్యుడు మళ్లీ జీవించి ఉన్నదని చూసి దైత్యగణము శుభవాక్యములు పలికెను— “హే విభో, నీవు దీర్ఘకాలము వర్ధిల్లుము.”

Verse 68

स्नापयित्वा यदि पुनर्ब्राह्मणं विनिवर्त्तते । यथेष्टं गच्छतु तदा किं वृथा विग्रहेण ते

బ్రాహ్మణునికి స్నానం చేయించి అతడు మళ్లీ తిరిగి వస్తే, అప్పుడు అతడు ఇష్టమొచ్చినట్లు వెళ్లనివ్వండి; మీకు వ్యర్థమైన కలహం ఎందుకు?

Verse 69

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशो वचनमब्रवीत् । गच्छ प्रेषय तौ शीघ्रं विप्रत्राणकरावुभौ

ఆ మాట విని కుశుడు పలికెను— “వెళ్ళు; బ్రాహ్మణరక్షకులైన ఆ ఇద్దరినీ త్వరగా పంపు.”

Verse 70

स च राज्ञा समादिष्ट सुमना मुनिसत्तमाः । उवाच विष्णुमानम्य नमस्कृत्य हलायुधम्

రాజాజ్ఞతో మునిశ్రేష్ఠుడైన సుమనా, విష్ణువుకు నమస్కరించి హలాయుధుడు (బలరాముడు) కు వందనం చేసి పలికెను.

Verse 71

कुशेन प्रेषितश्चास्मि समीपे ते जनार्दन । किं तवापकृतं नाथ येन दैत्याञ्जिघांससि

ఓ జనార్దనా! కుశుడు నన్ను నీ వద్దకు పంపాడు. ఓ నాథా! వారు నీకు చేసిన అపకారం ఏమిటి, ఎందువలన నీవు దైత్యులను చంపాలనుకుంటున్నావు?

Verse 72

दुर्वाससं स्नापयित्वा गच्छ मुक्तोऽसि मानद । अमरत्वं महादेवात्प्राप्तं विद्धि कुशेन हि

దుర్వాస మునిని స్నానం చేయించి వెళ్ళు, ఓ మానదా! నీవు విముక్తుడవు. మహాదేవుని నుండి కుశుని ద్వారా అమరత్వం లభించిందని తెలుసుకో.

Verse 73

श्रीविष्णुरुवाच । मुक्तितीर्थमिदं रुद्धं भवद्भिः पापकर्मभिः । तस्माद्धनिष्ये सर्वांश्च दानवान्नात्र संशयः

శ్రీ విష్ణువు పలికెను: 'పాపకర్ములైన మీచే ఈ ముక్తితీర్థం అడ్డగించబడింది. కనుక నేను దానవులందరినీ సంహరిస్తాను, ఇందులో సందేహం లేదు.'

Verse 74

दुर्वाससश्च ये दर्भास्तिलाश्चैवाक्षतैः सह । पुनस्तानानयध्वं हि क्षिप्ता ये वरुणालये

వరుణాలయం (సముద్రం)లో పడవేయబడిన దుర్వాస ముని యొక్క దర్భలు, నువ్వులు మరియు అక్షతలను తిరిగి తీసుకురండి.

Verse 75

सवाहनपरीवाराः सजातिकुलबांधवाः । पुण्यतीर्थमिदं हित्वा प्रविशध्वं धरातले

మీ వాహనాలు, పరివారాలు, స్వజాతి మరియు కుల బంధువులతో సహా ఈ పుణ్యతీర్థాన్ని విడిచిపెట్టి పాతాళంలోకి ప్రవేశించండి.

Verse 76

सुमनास्तद्वचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः । युध्यध्वमिति तं चोक्त्वा नैतदेवं भविष्यति

సుమనాస్ ఆ మాటలు విని కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో అతనితో—“యుద్ధం చేయి!” అని చెప్పి, “ఇది ఇలా జరగదు” అని ప్రకటించాడు.

Verse 77

कुशाय कथयामास यदुक्तं शार्ङ्गधन्विना । क्रुद्धस्तद्वचनं श्रुत्वा मंत्रिणा समुदीरितम्

శార్ఙ్గధారి (విష్ణువు) చెప్పిన మాటలను కుశునికి తెలియజేశారు. మంత్రి చెప్పిన ఆ వాక్యాలు విని కుశుడు కోపోద్రిక్తుడయ్యాడు.

Verse 78

रथमारुह्य वेगेन ययौ योद्धुमरिंदमः । संस्मृत्य मनसा देवं पिनाकिं वृषभध्वजम्

శత్రునిగ్రహకుడు రథమెక్కి వేగంగా యుద్ధానికి బయలుదేరాడు; మనసులో పినాకధారి, వృషభధ్వజుడు అయిన దేవుడు (శివుడు)ను స్మరించాడు.

Verse 79

ततः प्रववृते युद्धं सुमहल्लोमहर्षणम् । अन्येषां दानवानां च केशवस्य कुशस्य च

అనంతరం కేశవుడు–కుశుడు మధ్య, అలాగే ఇతర దానవుల మధ్య కూడా, అతి మహత్తరమైన రోమాంచకర యుద్ధం ప్రారంభమైంది.

Verse 80

यज्ञघ्नो गदया गुर्व्या संकर्षणमताडयत् । संकर्षणहतः शीर्ष्णि मुसलेन पपात ह

యజ్ఞఘ్నుడు భారమైన గదతో సంకర్షణుని కొట్టాడు; అయితే సంకర్షణుడు ముసలం (హలాయుధం)తో అతని తలపై మోదించి అతన్ని కూల్చివేశాడు.

Verse 81

कञ्चुकं च जघानाशु चक्रेण भगवान्हरिः । उल्मुकश्चाथ निहतो ब्रह्मघ्नश्च निपातितः

భగవంతుడైన హరి తన చక్రంతో కంచుకుడిని శీఘ్రంగా సంహరించాడు. తరువాత ఉల్ముకుడు చంపబడ్డాడు మరియు బ్రహ్మఘ్నుడు కూడా నేలకూలాడు.

Verse 82

एते चान्ये च बहवो घातिताः केशवेन हि । दानवान्पतितान्दृष्ट्वा कुशः परमकोपितः

కేశవునిచే వీరు మరియు అనేక ఇతర దానవులు చంపబడటం చూసి, పడిపోయిన రాక్షసులను గాంచి కుశుడు అత్యంత ఆగ్రహించాడు.

Verse 83

जघान युधि संरब्धः परमास्त्रेण केशवम् । भगवान्क्रोधसंयुक्तश्चक्रेण चाहरच्छिरः

యుద్ధంలో ఆవేశంతో అతడు కేశవునిపై పరమాస్త్రంతో దాడి చేశాడు. అప్పుడు భగవంతుడు కోపంతో చక్రంతో అతని తలను ఖండించాడు.

Verse 84

तं छिन्नशिरसं भूमौ पातितं वीक्ष्य केशवः । चिच्छेद बाहू पादौ च खङ्गेन तिलशस्तथा

తల తెగి నేలపైన పడి ఉన్న అతనిని చూసి, కేశవుడు కత్తితో అతని చేతులను మరియు కాళ్లను నువ్వుల గింజలంత ముక్కలుగా నరికాడు.

Verse 85

खंडशो घातितं दृष्ट्वा केशवेन कुशं तदा । संगृह्य ते पुनर्देत्या निन्युः सर्वे शिवालयम्

అప్పుడు కేశవునిచే కుశుడు ముక్కలుగా నరకబడటం చూసి, ఆ దైత్యులందరూ ఆ శరీర భాగాలను సేకరించి శివాలయానికి తీసుకువెళ్లారు.

Verse 86

प्रसादाच्छूलिनः सद्यो जीवितं प्राप्य दानवः । उत्थितः सहसा क्रुद्धः क्व विष्णुरिति चाब्रवीत्

శూలధారి శివుని ప్రసాదంతో దానవుడు వెంటనే ప్రాణం పొందాడు; అకస్మాత్తుగా లేచి కోపంతో—“విష్ణువు ఎక్కడ?” అని అరిచాడు.

Verse 87

गदामुद्यम्य संक्रुद्धो योद्धुमागाज्जनार्द्दनम् । तमुद्यतगदं दृष्ट्वा निहतं जीवितं पुनः

అతడు కోపంతో గదను ఎత్తి జనార్దనునితో యుద్ధానికి వచ్చాడు; ఎత్తిన గదతో ఉన్నవాడిని చూసి ప్రభువు అతనిని పడగొట్టినా, అతడు మళ్లీ ప్రాణం పొందాడు.

Verse 88

दुर्वाससमथोवाच किमिदं न म्रियेत यत् । मयाऽसकृच्छिरश्छिन्नं खंडशस्तिलशः कृतम्

అప్పుడు దుర్వాసుడు అన్నాడు—“ఇది ఏమిటి, ఇది ఎందుకు చావడం లేదు? నేను ఎన్నిసార్లు దీని తల నరికాను; ముక్కలుగా, నువ్వుల గింజలంతగా చిదిమేశాను.”

Verse 89

जीवत्ययं पुनः कस्मात्कारणं कथ यस्व नः । इत्युक्तश्चिंतयामास ध्यानेन ऋषिसत्तमः

“ఇతడు మళ్లీ ఎందుకు బ్రతుకుతున్నాడు? కారణం మాకు చెప్పండి.” అని అడగగా, ఋషిశ్రేష్ఠుడు ధ్యానంలో ఆలోచించాడు.

Verse 90

ज्ञात्वा तत्कारणं सर्वमुवाच मधुसूदनम् । महादेवेन तुष्टेन कुशोऽयममरः कृतः

అంతా కారణం తెలుసుకొని ఆయన మధుసూదనునితో అన్నాడు—“ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు ఈ కుశుని అమరుడిగా చేశాడు.”

Verse 91

खंडशश्च कृतश्चापि न च प्राणैर्वियुज्यते । ततः स विस्मयाविष्टो हंतव्योऽयं मया कथम्

ఖండఖండమై చేసినప్పటికీ అతడు ప్రాణవాయువుల నుండి విడిపోవడం లేదు. అందుచేత ఆశ్చర్యావిష్టుడై (ప్రభువు అనుకున్నాడు)—“ఇతనిని నేను ఎలా సంహరించగలను?”

Verse 92

उपायं च करिष्यामि येनायं न भवे दिति । ततः स जीवितं प्राप्य प्रसादाच्छंकरस्य च । चर्मखङ्गमथादाय तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

దితికి ఇతడు ఇక భయంకరుడుగా మారకుండా ఒక ఉపాయం చేస్తాను. ఆపై శంకరుని ప్రసాదంతో జీవితం పొందిన అతడు చర్మఢాలం, ఖడ్గం ఎత్తుకొని—“నిలువు! నిలువు!” అని అరచాడు.

Verse 93

तमायांतं ततो दृष्ट्वा कुशं शिवपरिग्रहम् । जघान गदया गुर्व्या गदाहस्तं तदा कुशम्

శివుని పరిరక్షణలో ఉన్న గదాధారి కుశుడు ముందుకు వస్తున్నాడని చూసి, అతనిపై అతడు మహాగదతో బలమైన దెబ్బ కొట్టాడు.

Verse 94

स भिन्नमूर्द्धा न्यपतत्केशवेनाभिताडितः । भूमौ निपतितं वेगात्परिगृह्य कुशं हरिः

కేశవుని ఘోర ప్రహారంతో అతని తల చీలి అతడు కూలిపోయాడు. అప్పుడు హరి వేగంగా నేలపై పడిన కుశుని పట్టుకున్నాడు.

Verse 95

गर्ते निक्षिप्य तद्देहं पूरयामास वै पुनः । लिंगं संस्थापयामास तस्योपरि जनार्द्दनः

ఆ దేహాన్ని గోతిలో వేసి, మళ్లీ దానిని మట్టితో నింపాడు. ఆపై జనార్దనుడు దాని మీద శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు.

Verse 96

स लब्धसंज्ञो दनुजः शिवलिंगमपश्यत । आत्मोपरिस्थितं तच्च तदा चिन्तापरोऽभवत्

స్పృహ పొందిన దనుజుడు శివలింగాన్ని దర్శించాడు. అది తనపై స్థితమై ఉండటం చూసి అతడు ఆందోళనభరితమైన చింతలో మునిగిపోయాడు.