Adhyaya 37

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञसूनो षड्वक्त्र सर्वार्थकुशल प्रभो । प्रादुर्भावं निशम्यैषां लिंगानां मुक्तिदायिनाम्

అగస్త్యుడు పలికెను—హే సర్వజ్ఞుని కుమారా, హే షడ్వక్త్ర ప్రభో, సర్వార్థకుశలుడా! ఈ ముక్తిదాయక లింగముల ప్రాదుర్భావమును విని (నేను మరింత తెలుసుకొనదలచితిని)।

Verse 2

नितरां परितृप्तोस्मि सुधां पीत्वेव निर्जरः । ओंकारप्रमुखैर्लिंगैरिदमानंदकाननम्

నేను నిత్యంత పరితృప్తుడను—అమృతము త్రాగిన అమరునివలె; ఓంకారప్రధాన లింగములు ఈ ఉపవనమును ఆనందకాననముగా చేసెను.

Verse 3

आनंदमेवजनयेदपि पापजुषामिह । परानंदमहं प्राप्तः श्रुत्वैतल्लिंगकीर्तनम्

ఇక్కడ ఈ లింగకీర్తన మాత్రమేగాక పాపంలో మునిగినవారికీ ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది. ఈ లింగస్తుతిని విని నేనూ పరమానందాన్ని పొందితిని.

Verse 4

जीवन्मुक्तैवासं हि क्षेत्रतत्त्वश्रुतेरहम् । स्कंददक्षेश्वरादीनि लिंगानीह चतुर्दश । यान्युक्तानि समाचक्ष्व तत्प्रभावमशेषतः

ఈ క్షేత్రతత్త్వాన్ని విని నేను జీవన్ముక్తుడినివలె అయ్యాను. ఇప్పుడు ఇక్కడ స్కంద, దక్షేశ్వర మొదలైన చెప్పబడిన పద్నాలుగు లింగాల ప్రభావాన్ని అవశేషం లేకుండా వివరించండి.

Verse 5

यो दक्षो गर्हयामास मध्ये देवसभं विभुम् । स कथं लिंगमीशस्य प्रत्यस्थापयदद्भुतम्

దేవసభ మధ్యలో విభువైన పరమేశ్వరుని దూషించిన ఆ దక్షుడు, ఆ ఈశ్వరుని అద్భుత లింగాన్ని మళ్లీ ఎలా ప్రతిష్ఠించాడు?

Verse 6

इति श्रुत्वा शिखिरथः कुंभयोनेरुदीरितम् । सूत संकथयामास दक्षेश्वर समुद्भवम्

కుంభయోని (అగస్త్యుడు) పలికిన మాటలను ఇలా విని, ఓ సూతా, శిఖిరథుడు దక్షేశ్వరుని ఉద్భవాన్ని విస్తారంగా వివరించాడు.

Verse 7

स्कंद उवाच । आकर्णय मुने वच्मि कथां कल्मषहारिणीम् । पुरश्चरणकामोसौ दक्षः काशीं समाययौ

స్కందుడు పలికెను—ఓ మునీ, వినుము; మలినాన్ని హరించే కథను నేను చెప్పుదును. పురశ్చరణ చేయాలనే కోరికతో ఆ దక్షుడు కాశీకి వచ్చెను.

Verse 8

छागवक्त्रो विरूपास्यो दधीचि परिधिक्कृतः । प्रायश्चित्तविधानार्थं सूपदिष्टः स्वयंभुवा

మేకముఖముతో వికృతవదనుడై, దధీచి చేత నిందింపబడిన అతడు, ప్రాయశ్చిత్త విధానార్థం స్వయంభూ (బ్రహ్మ) చేత సమ్యగుపదేశం పొందెను।

Verse 9

एकदा देवदेवस्य सेवार्थं शशिमौलिनः । कैलासमगमद्विष्णुः पद्मयोनिपुरस्कृतः

ఒకసారి దేవదేవుడైన శశిమౌలి ప్రభువును సేవించుటకై, పద్మయోని (బ్రహ్మ) ముందుండగా విష్ణువు కైలాసానికి వెళ్లెను।

Verse 10

इंद्रादयो लोकपाला विश्वेदेवा मरुद्गणाः । आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विद्याधरोरगाः

ఇంద్రాది లోకపాలకులు, విశ్వేదేవులు, మరుత్గణములు; ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, సాధ్యులు, విద్యాధరులు, ఉరగులు—అందరూ అక్కడ సమాగమమయ్యారు.

Verse 11

ऋषयोऽप्सरसोयक्षा गंधर्वाः सिद्धचारणाः । तैर्नतो देवदेवेशः परिहृष्टतनूरुहैः

ఋషులు, అప్సరసలు, యక్షులు, గంధర్వులు, సిద్ధులు, చారణులు—వారు పరమానంద రోమాంచంతో దేవదేవేశ్వరునికి నమస్కరించారు.

Verse 12

स्तुतश्च नाना स्तुतिभिः शंभुनापि कृतादराः । विविशुश्चासनश्रेण्यां तन्मुखासक्तदृष्टयः

వారు నానావిధ స్తోత్రాలతో శంభువును స్తుతించారు; శంభువూ వారిని ఆదరంతో స్వీకరించాడు. అనంతరం వారు ఆసనశ్రేణుల్లో కూర్చుండి, ఆయన ముఖంపైనే దృష్టిని లగ్నం చేసుకున్నారు.

Verse 13

अथ तेषूपविष्टेषु शंभुना विष्टरश्रवाः । कृतहस्तपरिस्पर्शमानः पृष्टो महादरम्

అందరూ ఆసనములపై కూర్చున్న తరువాత, విష్టరశ్రవాః సంప్రదాయానుసారంగా గౌరవంతో హస్తస్పర్శ చేసి, మహాదరంతో శంభువిచే ప్రశ్నింపబడెను.

Verse 14

श्रीवत्सलांछन हरे दैत्यवंशदवानल । कच्चित्पालयितुं शक्तिस्त्रिलोकीमस्त्यकुंठिता

శ్రీవత్సలాంఛన హరే, దైత్యవంశదావానల! నీ అకుంఠిత శక్తి ఇప్పటికీ త్రిలోకమును పాలించి రక్షించుటకు సమర్థమా?

Verse 15

दितिजान्दनुजान्दुष्टान्कच्चिच्छासि रणांगणे । अपि कुद्धान्महीदेवान्मामिव प्रतिमन्यसे

రణాంగణమున దితిజులనూ దనుజులనూ దుష్ట శత్రువులనూ నీవు ఇంకా శాసించుచున్నావా? అలాగే క్రోధించిన భూదేవ రాజులను కూడా నన్నువలె ప్రతిద్వంద్వులుగా భావించుచున్నావా?

Verse 16

बाधया रहिता गावः कच्चित्संति महीतले । स्त्रियः संति हि सुश्रीकाः पतिव्रतपरायणाः

భూమిపై గోవులు బాధలేకుండా ఉన్నాయా? అలాగే సౌభాగ్యవతులైన స్త్రీలు పతివ్రతధర్మంలో పరాయణులుగా ఉన్నారా?

Verse 17

विधियज्ञाः प्रवर्तंते पृथिव्यां बहुदक्षिणाः । निराबाधं तपः कच्चिदस्ति शश्वत्तपस्विनाम्

భూమిపై విధివిధాన యజ్ఞాలు బహుదక్షిణలతో కొనసాగుచున్నాయా? మరియు సదా తపస్సు చేయు తపస్వుల తపస్సు నిర్బాధంగా జరుగుచున్నదా?

Verse 18

निष्प्रत्यूहं पठंत्येव सांगान्वेदान्द्विजोत्तमाः । महीपालाः प्रजाः कच्चित्पांति त्वमिवकेशव

శ్రేష్ఠ ద్విజులు కచ్చిత్ వేదాలను అంగాలతో కూడి నిర్బాధంగా పఠిస్తున్నారు? ఓ కేశవా, రాజులు కచ్చిత్ ప్రజలను నీవు లోకాలను రక్షించునట్లు రక్షిస్తున్నారు?

Verse 19

स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद्वर्णाश्रमास्तथा । निष्ठावंतो हि तिष्ठंति प्रहृष्टेंद्रियमानसाः

వర్ణాశ్రమాలవారు కచ్చిత్ తమ తమ ధర్మాలలో నిష్ఠతో నిలిచియున్నారు—ఇంద్రియములు, మనస్సు హర్షంతో సంతృప్తిగా ఉండగా?

Verse 20

धूर्जटिः परिपृछ्येति हृष्टं वैकुंठनायकम् । ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ ब्राह्मं तेजः समेधते

ఇట్లు ధూర్జటి (శివుడు) హర్షిత వైకుంఠనాయకుణ్ణి విచారించి, బ్రహ్మనూ ప్రశ్నించెను; బ్రాహ్మ తేజస్సు మరింతగా వృద్ధి చెందెను.

Verse 21

सत्यमस्खलितं कच्चिदस्ति त्रैलोक्यमंडपे । तीर्थावरोधो न क्वापि केनचित्क्रियते विधे

ఓ విధీ (బ్రహ్మా), త్రైలోక్యమండపంలో సత్యం కచ్చిత్ అస్ఖలితంగా నిలిచియున్నదా? ఎక్కడైనా ఎవరివల్లైనా తీర్థాలకు అవరోధం కలుగుట లేదునా?

Verse 22

इंद्रादयः सुराः कच्चित्स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो । राज्यं प्रशासति स्वस्थाः कृष्णदोर्दंडपालिताः

ఇంద్రాది దేవతలు కచ్చిత్ తమ తమ పురాలలో క్షేమంగా రాజ్యాన్ని పరిపాలిస్తున్నారు—కృష్ణుని భుజదండరక్షణలో నిశ్చింతగా?

Verse 23

प्रत्येकं परिपृच्छयेशः सर्वानित्थं कृतादरान् । पृष्ट्वा गमनकार्यं च तेषां कृत्वा मनोरथान्

ప్రభువు ప్రతి ఒక్కరిని వినయంగా విచారించి అందరికీ యథోచిత గౌరవం చూపెను. వారి ప్రయాణకార్యాన్ని అడిగి, వారి మనోరథాలను నెరవేర్చి, వారిని పంపుటకు సిద్ధమయ్యెను।

Verse 24

विससर्जाथ तान्सर्वान्देवः सौधं समाविशत् । गतेष्वथ च देवेषु स्वस्व धिष्ण्येषु हृष्टवत्

అనంతరం దేవుడు వారందరినీ వీడ్కోలు చెప్పి తన సౌధంలో ప్రవేశించెను. దేవతలు తమ తమ ధిష్ణ్యాలకు వెళ్లినప్పుడు వారు హర్షంతో బయలుదేరిరి।

Verse 25

मध्ये मार्गं स चिंतोभूद्दक्षः सत्याः पिता तदा । अन्यदेवसमानं स मानं प्राप न चाधिकम्

మార్గమధ్యంలో సతీ తండ్రి దక్షుడు ఆలోచనలో మునిగెను. అతనికి ఇతర దేవతలతో సమానమైన గౌరవమే లభించింది; అదికం కాదు।

Verse 26

अतीव क्षुब्धचित्तोभून्मंदराघाततोऽब्धिवत् । उवाच च मनस्येतन्महाक्रोधरयांधदृक्

మందర పర్వతాఘాతంతో సముద్రం కలతపడినట్లు అతని మనస్సు తీవ్రంగా క్షోభించెను. మహాక్రోధ వేగంతో అంధుడై, అతడు మనసులోనే ఇలా పలికెను।

Verse 27

अतीवगर्वितो जातः सती मे प्राप्य कन्यकाम् । कस्यचिन्नाप्यसौ प्रायो न कोस्यापि क्वचित्पुनः

నా కుమార్తె సతీని పొందిన తరువాత అతడు అత్యంత గర్విష్ఠుడయ్యాడు. అతడు దాదాపు ఎవరికీ నమస్కరించడు—ఎప్పుడూ, ఎవరికీ కాదు।

Verse 28

किं वंश्यस्त्वेष किं गोत्रः किं देशीयः किमात्मकः । किं वृत्तिः किं समाचारो विपा दी वृषवाहनः

ఇతడు ఏ వంశానికి చెందినవాడు? ఏ గోత్రం? ఏ దేశస్థుడు—అతని స్వభావం ఏమిటి? అతని జీవిక ఏమిటి, అతని ఆచారాలు ఏమిటి—విచిత్ర విపత్తులతో చుట్టుముట్టబడిన ఈ వృషధ్వజుడు?

Verse 29

न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम् । न गृहस्थेषु गण्योसौ श्मशाननिलयो यतः

ఇతడు నిజంగా తపస్వి కాదు—ఎక్కడ తపస్సు, ఎక్కడ ఆయుధధారణ? గృహస్థులలోనూ ఇతడు లెక్కించబడడు, ఎందుకంటే ఇతని నివాసం శ్మశానమే.

Verse 30

असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः । वानप्रस्थ्यं कुतश्चास्मिन्नैश्वर्यमदमोहिते

ఇతడు బ్రహ్మచారి కాడు; ఎందుకంటే పాణిగ్రహణం (వివాహం) చేసిన స్థితిలో ఉన్నాడు. ఐశ్వర్య మదంతో మోహితుడైన ఇతనిలో వానప్రస్థం ఎట్లా ఉంటుంది?

Verse 31

न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम् । शस्त्रास्त्रधारणात्प्रायः क्षत्रियः स्यान्न सोप्ययम्

ఇతడు బ్రాహ్మణుడు కాదు; ఎందుకంటే (నా మాట ప్రకారం) ఇతనికి వేదజ్ఞానం లేదు. ఆయుధధారణ వల్ల క్షత్రియుడని అనవచ్చు, కానీ ఇతడు అది కూడా కాదు.

Verse 32

क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये । वैश्योपि न भवेदेष सदा निर्धनचेष्टनः

గాయపడినవారిని రక్షించడమే ‘క్షత్ర’—కానీ ప్రళయప్రియుడైన ఇతనిలో అది ఎక్కడ? ఇతడు వైశ్యుడూ కాదు; ఎందుకంటే ఎల్లప్పుడూ నిర్ధనుడిలా ప్రవర్తిస్తాడు.

Verse 33

शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान् । एवं वर्णाश्रमातीतः कोसौ सम्यङ्नकीर्त्यते

ఆయన సాధారణార్థంలో శూద్రుడుకూడా కాడు; నాగయజ్ఞోపవీతధారియూ కాడు. ఇలా వర్ణాశ్రమాలకు అతీతుడైన ఆయనెవరు? ఆయనను సమ్యక్‌గా ఎలా వర్ణించగలం?

Verse 34

सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः । प्रायशः पुरुषोनासावर्धनारीवपुर्यतः

ప్రతి వాడూ ఏదో ఒక స్వభావలక్షణంతో తెలిసిపోతాడు; కాని స్థాణు (శివుడు) అలాంటి పరిమితిగుణాల నుండి విముక్తుడు. అయినా ఆయన కేవలం పురుషుడు కాదు; ఎందుకంటే ఆయన అర్ధనారీశ్వరుడిగా—అర్ధస్త్రీరూపుడిగా—ప్రఖ్యాతుడు.

Verse 35

योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः । नपुंसकोपि न भवेल्लिंगमस्ययतोर्च्यते

ఆయన స్త్రీ కూడా కాడు, ఎందుకంటే ఆయన ముఖం శ్మశ్రువులతో (గడ్డంతో) యుక్తం. ఆయన నపుంసకుడూ కాడు, ఎందుకంటే ఆయన లింగం ఆరాధింపబడుతుంది.

Verse 36

बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः । अनादिवृद्धो लोकेषु गीयते चोग्र एष यत्

ఆయన బాలుడూ కాడు, ఎందుకంటే ఆయన అనేక సంవత్సరాలవాడు. లోకాలలో ఆయన ‘అనాదినుండి వృద్ధుడు’ మరియు ‘ఉగ్రుడు’ అని కీర్తింపబడతాడు.

Verse 37

अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने । वृद्धोऽपि न भवत्येष जरामरणवर्जितः

కాబట్టి ఆయనలో యౌవనాన్ని కూడా ఊహించవచ్చు—కానీ కాదు, ఓ చిరంతనుడా! వృద్ధాప్యమూ ఆయనకు లేదు, ఎందుకంటే ఆయన జరా మరణరహితుడు.

Verse 38

ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी । पुण्यलेशोपि नास्त्यस्मिन्ब्रह्ममौलिच्छिदिक्रुधा

ప్రళయకాలమున బ్రహ్మాదులను సంహరించినను అతడు పాపి కాడు. బ్రహ్మ శిరస్సును ఖండించిన ఆ ఆగ్రహమునందు పుణ్యలేశము కూడా లేదు.

Verse 40

अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् । यदासनान्नोत्थितोसौ दृष्ट्वा मां श्वशुरं गुरुम्

ఆహా! ఈ జటాధారి యొక్క గొప్ప పొగరు మరియు వింత ప్రవర్తనను చూడుము; మామగారైన మరియు గురువైన నన్ను చూసి కూడా ఆసనము నుండి లేవలేదు.

Verse 41

एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः । निर्गुणा अकुलीनाश्च कर्मभ्रष्टा निरंकुशाः

తల్లిదండ్రులు లేనివారు ఇటువంటివారే అగుదురు; వారు గుణహీనులు, కులహీనులు, కర్మభ్రష్టులు మరియు నిరంకుశులుగా ఉందురు.

Verse 42

स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः । अकिंचना अपिप्रायस्तथापीश्वरमानिनः

వారు స్వేచ్ఛగా విహరించువారు, అనాథలు మరియు అంతటా గర్వము గలవారు. ఏమీ లేనివారైనను, తమను తాము ఈశ్వరునిగా భావించుకొందురు.

Verse 43

जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम् । किंचिदैश्वयर्मासाद्य भवत्येव न संशयः

అల్లుళ్ళ స్వభావము సాధారణముగా గర్వముతో కూడియుండును. కొంచెము ఐశ్వర్యము లభించినచో వారికి గర్వము కలుగుటలో సందేహము లేదు.

Verse 44

द्विजराजः स गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः । कृत्तिकादिषु चास्नेही मया शप्तः क्षयीकृतः

ఆ ద్విజరాజుడు చంద్రుడు గర్వంతో ఉబ్బి, రోహిణీప్రేమంలో పూర్తిగా లీనమై, కృత్తికాదుల పట్ల స్నేహం లేకుండెను; నా శాపంతో అతడు క్షయమయ్యెను.

Verse 45

अस्याहं गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः । यथावमानितश्चाहमनेनास्य गृहं गतः

హే శూలిన! ఇతని గర్వానికి ఆధారమైన సమస్తాన్ని నేను తప్పక హరించెదను; ఎందుకంటే ఇతని ఇంటికి వెళ్లినప్పుడు ఇతడు నన్ను అవమానించాడు.

Verse 46

तथास्याहं करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः । संप्रधार्येति बहुशः स तु दक्षः प्रजापतिः

‘సర్వ విధాలా ఇతని మానభంగం చేస్తాను’ అని నిర్ణయించి ప్రజాపతి దక్షుడు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించెను.

Verse 47

प्राप्य स्वभवनं देवानाजुहाव सवासवान् । अहं यियक्षुर्यूयं मे यज्ञसाहाय्यकारिणः

తన భవనానికి చేరి వాసవుడు (ఇంద్రుడు) సహ దేవతలను ఆహ్వానించి ఇలా అన్నాడు—‘నేను యజ్ఞం చేయదలిచాను; మీరు నా యజ్ఞసహాయకులుగా ఉండండి.’

Verse 48

भवंतु यज्ञसंभारानानयंतु त्वरान्विताः । श्वेतद्वीपमथो गत्वा चक्रे चक्रिणमच्युतम्

‘యజ్ఞసామగ్రిని సమకూర్చి త్వరగా తీసుకురండి.’ తరువాత అతడు శ్వేతద్వీపానికి వెళ్లి చక్రధారి అచ్యుతుని అధిష్ఠాతృశక్తిగా నియమించెను.

Verse 49

महाक्रतूपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव च । तस्यर्त्विजोभवन्सर्व ऋषयो ब्रह्मवादिनः

ఆ మహాక్రతువుకు ఉపద్రష్టగా యజ్ఞపురుషునినే ఆయన స్థాపించాడు; ఆ యజ్ఞానికి బ్రహ్మవాదులైన సమస్త ఋషులు ఋత్విజులుగా (యాజకులుగా) అయ్యారు।

Verse 50

प्रावर्तत ततस्तस्य दक्षस्य च महाध्वरः । दृष्ट्वा देवनिकायांश्च तस्मिन्दक्ष महाध्वरे

అనంతరం దక్షుని మహాధ్వరం (మహాయజ్ఞసత్రం) ప్రారంభమైంది. దక్షుని ఆ మహాయజ్ఞంలో దేవనికాయాలు సమవేతమై ఉన్నట్లు చూసి—

Verse 51

अनीश्वरांस्ततो वेधा व्याजं कृत्वा गृहं ययौ । दधीचिरथ संवीक्ष्य सर्वांस्त्रैलोक्यवासिनः

అప్పుడు వేద్హా (సృష్టికర్త) వారిని ఈశ్వరరహితులుగా చూసి ఒక నెపం చేసి తన గృహానికి వెళ్లిపోయాడు. అనంతరం దధీచి త్రైలోక్యవాసులందరినీ పరిశీలించి—

Verse 52

दक्षयज्ञे समायातान्सतीश्वरविवर्जितान् । प्राप्तसंमानसंभारान्वासोलंकृतिपूर्वकम्

దక్షయజ్ఞానికి వచ్చిన వారు—సతీ మరియు ఈశ్వరుని వియోగంతో—వారికి విధివిధానంగా సన్మానం, బహుమానాలు, వస్త్రాలు, అలంకారాలు సమర్పించి ఆదరించారు।

Verse 53

दक्षस्य हि शुभोदर्कमिच्छन्प्रोवाच चेति वै । दधीचिरुवाच । दक्षप्रजापते दक्ष साक्षाद्धातृस्वरूपधृक्

దక్షుని శుభఫలాన్ని కోరుతూ అతనితో పలికాడు. దధీచి అన్నాడు— “ఓ దక్ష ప్రజాపతే, ఓ దక్ష! నీవు సాక్షాత్తు ధాతృ (సృష్టికర్త) స్వరూపాన్ని ధరించినవాడవు.”

Verse 54

न चास्ति तव सामर्थ्यं क्वापि कस्यापि निश्चितम् । यादृशः क्रतुसंभारस्तव चेह समीक्ष्यते

నీ సామర్థ్యం ఎక్కడా, ఏ విషయంలోనూ నిశ్చితంగా లేదు; అయినా ఇక్కడ నీలో వైదిక క్రతువుకు తగిన మహత్తర సంభారం ప్రదర్శితమవుతున్నది కనిపిస్తోంది।

Verse 55

न तादृङ्नेदसि प्रायः क्वापि ज्ञातो महामते । क्रतुस्तु नैव कर्तव्यो नास्ति क्रतुसमो रिपुः

ఓ మహామతీ! అటువంటి యథోచిత ఆధారం ప్రాయంగా ఎక్కడా తెలియదు; అందుచేత క్రతువు చేయకూడదు—అనుచిత క్రతువుతో సమానమైన శత్రువు లేదు।

Verse 56

कर्तव्यश्चेत्तदाकार्यः स्याच्चेत्संपत्ति रीदृशी । साक्षादग्निः स्वयं कुंडे साक्षादिंद्रादिदेवताः

చేయాల్సిందేనంటే, ఇలాంటి అసాధారణ సంపత్తి ఉన్నప్పుడే చేయాలి—కుండంలో సాక్షాత్తు అగ్ని స్వయంగా, అలాగే ఇంద్రాది దేవతలు ప్రత్యక్షంగా ఉండాలి।

Verse 57

साक्षाच्च सर्वे मंत्रा वै साक्षाद्यज्ञपुमानसौ । आचार्यपदवीमेष देवाचार्यः स्वयं चरेत् । साक्षाद्ब्रह्मा स्वयं चैष भृगुर्वै कर्मकांडवित्

అన్ని మంత్రాలు కూడా సాక్షాత్తుగా ప్రత్యక్షమై ఉండాలి; యజ్ఞపురుషుడు స్వయంగా ప్రదర్శితుడవాలి. ఆచార్య పదవిని దేవాచార్యుడే స్వయంగా నిర్వహించాలి. బ్రహ్మా స్వయంగా ఉండాలి, అలాగే కర్మకాండవిత్తైన భృగువూ।

Verse 58

अयं पूषा भगस्त्वेष इयं देवी सरस्वती । एते च सर्वदिक्पाला यज्ञरक्षाकृतः स्वयम्

ఇక్కడ పూషా, ఇక్కడ భగుడు, ఇక్కడ దేవి సరస్వతి; అలాగే సమస్త దిక్పాలకులు స్వయంగా యజ్ఞరక్షకులుగా ఉన్నారు।

Verse 59

त्वं च दीक्षां शुभां प्राप्तो देव्या च शतरूपया । जामाता त्वेष ते धर्मः पत्नीभिर्दशभिः सह

నీవు దేవి శతరూపా నుండి శుభమైన దీక్షను పొందితివి. ఇతడే నీ అల్లుడు ధర్ముడు, తన పది భార్యలతో కూడి ఉన్నాడు.

Verse 60

स्वयमेव हि कुर्वीत धर्मकार्यं प्रयत्नतः । ओषधीनामयं नाथस्तव जामातृषूत्तमः

అతడు స్వయంగా శ్రద్ధతో ధర్మకార్యాన్ని నిర్వహించాలి. ఇతడు ఔషధుల అధిపతి, నీ అల్లుళ్లలో శ్రేష్ఠుడు.

Verse 61

सप्तविंशतिभिः सार्धं पत्नीभिस्तव कार्यकृत् । ओषधीः पूरयेत्सर्वा द्विजराजो महासुधीः

అతడు తన ఇరవైఏడు భార్యలతో కలిసి నీ కార్యాన్ని నిర్వహిస్తూ, ద్విజరాజుడు—మహాజ్ఞాని—సర్వ ఔషధులను సమృద్ధిగా నింపుతాడు.

Verse 62

दीक्षितो राजसूयस्य दत्तत्रैलोक्यदक्षिणः । मारीचः कश्यपश्चासौ प्रजापतिषु सत्तमः । त्रयोदशमिताभिश्च भार्याभिस्तव कार्यकृत्

అతడు రాజసూయ యాగానికి దీక్షితుడు, త్రిలోకాన్ని దక్షిణగా అర్పించినవాడు. ఆ మరీచి-కశ్యపుడు ప్రజాపతులలో శ్రేష్ఠుడు; తన పదమూడు భార్యలతో నీ కార్యాన్ని నెరవేర్చుతాడు.

Verse 63

हविः कामदुघा सूते कल्पवृक्षः समित्कुशान् । दारुपात्राणि सर्वाणि शकटं मंडपादिकम्

కామధేనువు హవిస్సామగ్రిని ప్రసవిస్తుంది; కల్పవృక్షము సమిధలు మరియు కుశలను అందిస్తుంది; అలాగే అన్ని కఱ్ఱపాత్రాలు, శకటం, మండపం మొదలైన యాగోపకరణాలు సమకూరుతాయి.

Verse 64

विश्वकर्माप्यलंकारान्कुरुतेभ्यागतर्त्विजाम् । वसूनि चाऽपि वासांसि वसवोष्टौ ददत्यपि

ఇక్కడికి వచ్చిన ఋత్విజుల కొరకు విశ్వకర్మ కూడా ఆభరణాలను నిర్మిస్తాడు; అష్ట వసువులు ధనమును, వస్త్రములను కూడా ప్రసాదిస్తారు।

Verse 65

स्वयंलक्ष्मीरलंकुर्याद्यावै चात्र सुवासिनीः

ఇక్కడ ఉన్న సుమంగళ వేషధారిణీ సువాసినీ స్త్రీలను స్వయంగా లక్ష్మీదేవియే అలంకరిస్తుంది।

Verse 66

सर्वे सुखाय मे दक्ष वीक्षमाणस्य सर्वतः । एकं दुःखाकरोत्येव यत्त्वं विस्मृतवानसि

హే దక్షా! నేను చుట్టూ చూసేదంతా నా సుఖార్థమే అనిపిస్తుంది; కానీ ఒక్కటే దుఃఖం కలిగిస్తుంది—నీవు దానిని మరచిపోయావు।

Verse 67

जीवहीनो यथा देहो भूषितोपि न शोभते । तथेश्वरं विना यज्ञः श्मशानमिव लक्ष्यते

ప్రాణం లేని దేహం అలంకరించినా శోభించనట్లే, ఈశ్వరుడు లేని యజ్ఞం శ్మశానంలా కనిపిస్తుంది।

Verse 68

इत्थं दधीचिवचनं श्रुत्वा दक्षः प्रजापतिः । भृशं जज्वाल कोपेन हविषा कृष्णवर्त्मवत्

దధీచి వచనాన్ని ఇలా విని ప్రజాపతి దక్షుడు కోపంతో తీవ్రంగా మండిపోయాడు—హవిష్యాగ్ని నుండి నల్ల పొగ దారి లేచినట్లుగా।

Verse 69

पूर्वस्तुत्याति संहृष्टो दृष्टो योसौ दधीचिना । स एव चापि कोपाग्निमुद्वमन्वीक्षितो मुखात्

దధీచి పూర్వం స్తుతితో పరమానందంగా చూచినవాడే, ఇప్పుడు ముఖమునుండి కోపాగ్నిని ఉద్గారించుచున్నట్లు కనిపించాడు।

Verse 70

प्रत्युवाचाथ तं विप्रं वेपमानांगयष्टिकः । दक्षः प्रजापती रोषाज्जिघांसुरिव तं द्विजम्

అప్పుడు ప్రజాపతి దక్షుడు ఆ విప్రునికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను; రోషంతో అతని దేహం కంపించుచుండెను, ఆ ద్విజుని చంపదలచినవాడివలె।

Verse 71

दक्ष उवाच । ब्राह्मणोसि दधीचे त्वं किं करोमि तवात्र वै । दीक्षामहमहो प्राप्तः कर्तुं नायाति किंचन

దక్షుడు అన్నాడు— “దధీచీ, నీవు బ్రాహ్మణుడవు; ఇక్కడ నేను నీకు ఏమి చేయగలను? అయ్యో, నేను దీక్షను స్వీకరించాను; ఇక నాకు మరేదీ చేయుట లేదు।”

Verse 72

भवान्केन समाहूतो यदत्रागान्महाजडः । आगतोपि हि केन त्वं पृष्ट इत्थं प्रब्रवीषि यत्

“నిన్నెవరు పిలిచారు, నీవు ఇక్కడికి వచ్చితివి, ఓ మహామూఢా? వచ్చాక కూడా—నిన్నెవరు అడిగారు, నీవు ఇలా పలుకుచున్నావు?”

Verse 73

सर्वमंगलमांगल्यो यत्र श्रीमानयं हरिः । स्वयं वै यज्ञपुरुषः स मखः किं श्मशानवत्

“సర్వమంగళములలో మంగళమైన శ్రీమాన్ హరి ఇక్కడ స్వయంగా ఉన్నాడు—ఆయనే యజ్ఞపురుషుడు—అటువంటి యజ్ఞం శ్మశానంలా ఎలా అవుతుంది?”

Verse 74

यत्र वज्रधरः शक्रः शतयज्ञैकदीक्षितः । त्रयस्त्रिंशतिकोटीनाममराणां पतिः स्वयम्

అక్కడ వజ్రధారి శక్రుడు (ఇంద్రుడు) స్వయంగా శతయజ్ఞదీక్షితుడు, త్రయస్త్రింశత్‌కోటి అమరుల అధిపతి.

Verse 75

तं त्वंचोपमिमीषेमुं श्मशानेन महामखम् । धर्मराट्च स्वयं यत्र धर्माधर्मैककोविदः

ఆ మహాయజ్ఞాన్ని నీవు శ్మశానంతో పోలుస్తున్నావా? అక్కడ స్వయంగా ధర్మరాజు, ధర్మాధర్మాలను ఏకైకంగా విచారించే వాడు, ఉన్నాడు.

Verse 76

श्रीदोस्ति यत्र श्रीदाता साक्षाद्यत्राशुशुक्षणिः । तं यज्ञमुपमासि त्वममंगलभुवातया

ఎక్కడ శ్రీదాత స్వయంగా శ్రీని ప్రసాదిస్తాడో, ఎక్కడ ఆశుశుక్షణి సాక్షాత్తుగా నిలిచియున్నాడో—ఆ యజ్ఞాన్ని నీవు అమంగళభూమితో ఎలా పోలుస్తావు?

Verse 77

देवाचार्यः स्वयं यत्र क्रतोराचार्यतागतः । अभिमानवशात्तं त्वमाख्यासि पितृकाननम्

ఎక్కడ దేవాచార్యుడు స్వయంగా క్రతువుకు ఆచార్యుడిగా వచ్చియున్నాడో—అయినా అహంకారవశాత్తు నీవు దానిని ‘పితృకాననం’ అని అంటున్నావు.

Verse 78

यत्रार्त्विज्यं भजंतेऽमी वसिष्ठप्रमुखर्षयः । तमध्वरं समाचक्षे मंगलेतरभूमिवत्

ఎక్కడ వసిష్ఠప్రముఖ ఋషులు ఋత్విజ్యాన్ని నిర్వహిస్తారో—ఆ అధ్వరాన్ని అమంగళభూమిలా ఎలా వర్ణించగలం?

Verse 79

निशम्येति मुनिः प्राह दधीचिर्ज्ञानिनां वरः । सर्वमंगलमांगल्यो भवेद्यज्ञपुमान्हरिः

ఇది విని జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడైన ముని దధీచి పలికెను— ‘యజ్ఞపురుషుడైన హరియే సమస్త మంగళాలలో పరమ మంగళకరుడు.’

Verse 80

तथापि शांभवी शक्तिर्वेदे विष्णुः प्रपठ्यते । वामांगं स्रष्टुराद्यस्य हरिस्तदितरद्विधिः

అయినప్పటికీ వేదంలో విష్ణువు ‘శాంభవీ శక్తి’గా పఠింపబడును. ఆద్య స్రష్టుని వామాంగం హరి; ఇతరాంగం విధి (బ్రహ్మ).

Verse 81

दीक्षितो योश्वमेधानां शतस्य कुलिशायुधः । दुर्वाससा क्षणेनापि नीतो निःश्रीकतां हि सः

వజ్రాయుధధారి అయిన వాడు శత అశ్వమేధాలకు దీక్షితుడైయుండెను; అయినా దుర్వాసుని చేత క్షణమాత్రంలోనే శ్రీహీనుడయ్యెను.

Verse 82

पुनराराध्य भूतेशं प्रापैकाममरावतीम् । यस्त्वया धर्मराजोत्र कथितः क्रतुरक्षकः

భూతేశుని మరల ఆరాధించి అతడు మళ్లీ అమరావతిని పొందెను. నీవు ఇక్కడ యజ్ఞరక్షకుడని చెప్పిన ధర్మరాజు ఇతడే.

Verse 83

बलं तस्याखिलैर्ज्ञातं श्वेतं पाशयतः पुरा । धनदस्त्र्यंबकसखस्तच्चक्षुश्चाशुशुक्षणिः

శ్వేతుడు పాశబద్ధుడై ఉన్నదాన్ని అతడు చూచినప్పుడు, అతని బలం అందరికీ పూర్వమే తెలిసెను. అక్కడ త్ర్యంబకుని సఖుడు ధనద (కుబేరుడు) ఉన్నాడు; ఆశుశుక్షణి కూడా అతని నేత్రాల సాక్షివలె నిలిచెను.

Verse 84

पार्ष्णिग्राह्यभवद्रुद्रो देवाचार्यस्य वै तदा । यदा तारामधार्षीत्स द्विजराजोऽतिसुंदरीम्

ఆ సమయంలో దేవగురువుని పక్షాన రుద్రుడు పాదమడమ పట్టి దోషిని పట్టుకునేవాడివలె అయ్యాడు; ఎందుకంటే అదే వేళ ద్విజరాజుడైన చంద్రుడు అతిసుందరీ తారను అధర్షించాడు।

Verse 85

तं विदंति वसिष्ठाद्यास्तवार्त्विज्यं भजंति ये । एको रुद्रो न द्वितीयः संविदाना अपीति हि

వసిష్ఠాది ఋషులు మీ ఋత్విజ్యాన్ని ఆశ్రయించేవారు ఆయనను తత్త్వంగా తెలుసుకొనుచున్నారు; ఎందుకంటే జ్ఞానులు నిజంగా చెబుతారు—“రుద్రుడు ఒక్కడే, రెండవడు లేడు।”

Verse 86

प्रावर्तंतर्षयोन्येपि गौरवात्तव ते क्रतौ । यदि मे ब्राह्मणस्यैकं शृणोषि वचनं हितम्

మీపై గౌరవంతో ఇతర ఋషులూ మీ యజ్ఞంలో పాల్గొనుటకు ముందుకు వచ్చారు. మీరు ఈ బ్రాహ్మణుడైన నా ఒక హితవాక్యాన్ని వినితే—

Verse 87

तदा क्रतुफलाधीशं विश्वेशं त्वं समाह्वय । विना तेन क्रतुरसौ कृतोप्यकृत एव हि

అప్పుడు యజ్ఞఫలాధీశుడైన విశ్వేశ్వరుని ఆహ్వానించుము; ఆయన లేకుండా ఈ యజ్ఞం చేసినా నిజంగా చేయనట్టే అవుతుంది।

Verse 88

सति तस्म्निमहादेवे विश्वकर्मैकसाक्षिणि । तवापि चैषा सर्वेषां फलिष्यंति मनोरथाः

ఆ మహాదేవుడు—సర్వకర్మలకు ఏకైక సాక్షి—ఉన్నప్పుడు, నీ కోరికలూ అలాగే అందరి మనోరథాలూ ఫలిస్తాయి।

Verse 89

यथा जडानि बीजानि न फलंति स्वयं तथा । जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना

జడమైన విత్తనాలు స్వయంగా ఫలించనట్లే, జడమైన సమస్త కర్మలు కూడా ఈశ్వరుని లేక ఫలాన్ని ఇవ్వవు।

Verse 90

अर्थहीना यथा वाणी धर्महीना यथा तनुः । पतिहीना यथा नारी शिवहीना तथा क्रिया

అర్థం లేని వాక్కు వ్యర్థమైనట్లే, ధర్మం లేని దేహం వ్యర్థం; భర్త లేని స్త్రీ శూన్యమైనట్లే—శివుడు లేని క్రియ కూడా నిష్ఫలమే।

Verse 91

गंगाहीना यथा देशाः पुत्रहीना यथा गृहाः । दानहीना यथा संपच्छिवहीना तथा क्रिया

గంగ లేని దేశాలు హీనమైనట్లే, కుమారులు లేని గృహాలు హీనమైనట్లే, దానం లేని సంపద హీనమైనట్లే—శివుడు లేని క్రియ కూడా హీనమే।

Verse 92

मंत्रिहीनं यथा राज्यं श्रुतिहीना यथा द्विजाः । योषा हीनं यथा सौख्यं शिवहीना तथा क्रिया

మంత్రులు లేని రాజ్యం లోపభూయిష్టమైనట్లే, శ్రుతి లేని ద్విజులు లోపభూయిష్టమైనట్లే, భార్య లేని సుఖం అపూర్ణమైనట్లే—శివుడు లేని క్రియ కూడా లోపభూయిష్టమే।

Verse 93

दर्भहीना यथा संध्या तिलहीनं च तर्पणम् । हविर्हीनो यथा होमः शिवहीना तथा क्रिया

దర్భ లేకుండా సంధ్యా అపూర్ణమైనట్లే, నువ్వులు లేకుండా తర్పణం అపూర్ణం; హవిస్సు లేకుండా హోమం అపూర్ణం—శివుడు లేకుండా క్రియ కూడా అపూర్ణమే।

Verse 94

इत्थं दधीचिनाख्यातं जग्राह वचनं न तत् । दक्षो दक्षोपि तत्रैव शंभोर्माया विमोहितः

దధీచి ఇలా బోధించినప్పటికీ దక్షుడు ఆ వచనాన్ని స్వీకరించలేదు. సమర్థుడైన దక్షుడుకూడా అక్కడే శంభు (శివ) మాయచే మోహితుడయ్యాడు.

Verse 95

प्रोवाच च भृशं क्रुद्धः का चिंता तव मे क्रतोः । क्रतुमुख्यानि सर्वाणि यानि कर्माणि सर्वतः

అప్పుడు అతడు తీవ్రమైన కోపంతో అన్నాడు—“నా యజ్ఞం గురించి నీకు ఏమి చింత? యజ్ఞంలోని ప్రధాన కర్మలన్నీ అన్ని విధాలా సక్రమంగా సిద్ధంగా ఉన్నాయి.”

Verse 96

तानि सिद्ध्यंति नियतं यथार्थकरणादिह । अयथार्थविधानेन सिद्ध्येत्कर्मापि नेशितुः

“ఇక్కడ అవి యథార్థ విధానంలో చేయబడితే తప్పక సిద్ధిస్తాయి. కానీ అశాస్త్రీయ విధానంతో, నియంత ప్రభువు లేకుండా, కర్మ కూడా ఫలసిద్ధి పొందదు.”

Verse 97

स्वकर्मसिद्धये चाथ सर्व एव हि चेश्वरः । ईश्वरः कर्मणां साक्षी यत्त्वयापीति भाषितम्

“తన కర్మసిద్ధికి ప్రతి వాడూ కర్తగా ఒక విధంగా ‘ఈశ్వరుడు’ వంటివాడే. అయినా కర్మలకు సాక్షి మాత్రం ఈశ్వరుడే—ఇదీ నీవు చెప్పిన మాటే.”

Verse 98

तत्तथास्तु परं साक्षी नार्थं दद्याच्च कुत्रचित्

“అలానే కావాలి; పరముడు సాక్షిగా ఉండుగాక. కానీ ఆయన ఎక్కడా ఫలాన్ని ప్రసాదించకూడదు—ఇదే నా మాట.”

Verse 99

जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना । यदुक्तं भवता तत्राप्यहो दृष्टांतयाम्यहम्

సర్వ కర్మములు జడములు; ఈశ్వరుని లేక అవి ఫలించవు. మీరు చెప్పిన దానిగూర్చి కూడా—ఇదిగో, నేను ఒక దృష్టాంతంతో సమాధానం చెబుతాను.

Verse 100

जडान्यपि च बीजानि कालं संप्राप्यवात्मनः । अंकूरयंति कालाच्च पुष्प्यंति च फलंति च

జడమైన విత్తనములు కూడా తమ కాలం వచ్చినప్పుడు స్వయంగా మొలకెత్తుతాయి; తరువాత కాలక్రమంలో పూస్తాయి, ఫలిస్తాయి.

Verse 110

आदिदेश समीपस्थानालोक्य परितस्त्विति । ब्राह्मणापसदं चामुं परिदूरयताशु वै

సమీపంలో నిలిచిన వారిని చుట్టూ చూసి అతడు ఆజ్ఞాపించాడు—“ఈ బ్రాహ్మణాపసదుని వెంటనే ఇక్కడి నుంచి దూరంగా, చాలా దూరంగా తరిమివేయండి.”

Verse 120

ब्रह्मघोषेण तारेण व्योमशब्दगुणं स्फुटम् । कारितं तेन दक्षेण विप्राणां हृष्टचेतसाम्

ఉన్నతమైన, స్పష్టమైన బ్రహ్మఘోషంతో అతడు ఆకాశంలోని శబ్దగుణాన్ని ప్రత్యక్షం చేశాడు; హర్షితచిత్తులైన విప్రుల కొరకు దక్షుడు దానిని చేయించాడు.

Verse 127

विद्याधरैर्ननंदे च वसुधा ववृधे भृशम् । महाविभवसंभारे तस्मिन्दाक्षे महाक्रतौ । इत्थं प्रवृत्तेऽथ मुनिः कैलासं नारदो ययौ

విద్యాధరులు ఆనందించారు, భూమి ఎంతో అభివృద్ధి చెందింది. మహా వైభవసామగ్రితో దక్షుని మహాక్రతువు సాగుతుండగా, అప్పుడు ముని నారదుడు కైలాసానికి వెళ్లాడు.