संहाररूप-प्रादुर्भावः (Manifestation of Śiva’s Saṃhāra-Form)
అధ్యాయం 12లో సనత్కుమారుడు నందీశ్వరుని కరుణతో, స్పష్టంగా తదుపరి ఘటనలను వివరించమని ప్రార్థిస్తాడు. ఆపై క్రోధం, సంక్షోభ క్షణంలో ఆకాశమంతా వ్యాపించే, అజేయమైన భయంకర ప్రకాశం ఉద్భవిస్తుంది; అది శైవ తేజస్సు నుండి జన్మించిందని చెప్పబడుతుంది. అది సూర్యకాంతి కాదు, అగ్నితేజస్సు కాదు; మెరుపు లేదా చంద్రప్రకాశంతో పోల్చలేనిది—ఇతర అన్ని కాంతులు శంకరునిలో లయమవుతాయని నిరూపిస్తారు. తరువాత దేవసమూహం మధ్య జయధ్వనులు, మంగళనాదాల నడుమ పరమేశ్వరుడు సంహారరూపంగా ప్రత్యక్షమవుతాడు—సహస్రబాహువు, జటాధారి, చంద్రశేఖరుడు, దంష్ట్రాకరాళుడు, వజ్రసమ నఖాలు, జ్వలంత రూపం, యుగాంత గర్జన వంటి ఉనికి. ఈ అధ్యాయం బోధ ఏమిటంటే లయ కూడా దైవ స్వరూపమే; భయంకరత శివుని రక్షక సార్వభౌమత్వ ప్రకటన, అందులో అన్ని తేజస్సులు ఒకే ప్రభువు తేజస్సుకు లోబడి ఉంటాయి।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । नन्दीश्वर महाप्राज्ञ विज्ञातन्तदनन्तरम् । ममोपरि कृपां कृत्वा प्रीत्या त्वन्तद्वदाधुना
సనత్కుమారుడు అన్నాడు: ఓ మహాప్రాజ్ఞ నందీశ్వరా! ఆ తరువాత జరిగినదాన్ని తెలిసి, ఇప్పుడు నాపై కరుణచేసి ప్రేమతో ఆ విషయాన్ని చెప్పుము।
Verse 2
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो वीरभद्रेण नृसिंहः क्रोधविह्वलः । निनदन्ननु वेगेन तं ग्रहीतुम्प्रचक्रमे
నందీశ్వరుడు పలికెను—వీరభద్రుని మాటలు విని క్రోధవిహ్వలుడైన నరసింహుడు ఘోరంగా గర్జించి, అకస్మాత్తుగా వేగంతో అతనిని పట్టుకొనుటకు దూకెను।
Verse 3
अत्रान्तरे महाघोरं प्रत्यक्षभयकारणम् । गगनव्यापि दुर्धर्षं शैवतेजस्समुद्भवम्
అంతలోనే మహాఘోరమైన, ప్రత్యక్ష భయకారణమైన, ఆకాశమంతా వ్యాపించిన, ఎదుర్కోలేనిది—శైవతేజస్సు నుండి జనించినది—ప్రకటమైంది।
Verse 4
वीरभद्रस्य तद्रूमदृश्यन्तु ततः क्षणात् । तद्वै हिरण्मयं सौम्यं न सौरन्नाग्निसम्भवम्
తదుపరి క్షణంలోనే వారు వీరభద్రునితో అనుబంధమైన ఆ అద్భుత తేజస్సును చూచిరి. అది స్వర్ణమయమై సౌమ్యంగా ఉండెను—సూర్యజం కాదు, అగ్నిజం కాదు।
Verse 5
न तडिच्चन्द्रसदृशमनौपम्यम्महेश्वरम् । तदा तेजांसि सर्वाणि तस्मिंल्लीनानि शंकरे
ఆ అనౌపమ్య మహేశ్వరుని తేజస్సు మెరుపులా కాదు, చంద్రునిలా కూడా కాదు; ఆ సమయంలో సమస్త తేజస్సులన్నీ ఆ శంకరునిలోనే లీనమయ్యాయి।
Verse 6
न तद्व्योम महत्तेजो व्यक्तान्तश्चाभवत्ततः । रुद्रसाधारणं चैव चिह्नितं विकृताकृति
అప్పుడు ఆ విశాల ఆకాశం మహత్తేజస్సుగా ప్రకాశించెను; దానినుండి ఒక వ్యక్తాంతం—నిర్దిష్ట రూపసీమ—ఉద్భవించెను. అది రుద్రునికే ప్రత్యేకంగా చిహ్నితమై, విచిత్రమైన అపూర్వ ఆకృతితో కనిపించెను।
Verse 7
ततस्संहाररूपेण सुव्यक्तं परमेश्वरः । पश्यतां सर्वदेवानां जयशब्दादिमंगलैः
అనంతరం పరమేశ్వరుడు సంహారరూపంగా స్పష్టంగా అవిర్భవించాడు; సమస్త దేవతలు చూస్తుండగా ‘జయ’ మొదలైన మంగళధ్వనులు మార్మోగాయి।
Verse 8
सहस्रबाहुर्जटिलश्चन्द्रार्द्धकृतशेखरः । समृद्धोग्रशरीरेण पक्षाभ्याञ्चञ्चुना द्विजः
ఆయన సహస్రబాహువుగా, జటాధారిగా, శిరస్సుపై అర్ధచంద్రశేఖరుడిగా దర్శనమిచ్చాడు; సమృద్ధమైన ఉగ్రశరీరంతో రెక్కలు, ముక్కుతో ‘ద్విజ’—పక్షిరూపంగానూ అవిర్భవించాడు।
Verse 9
अतितीक्ष्णो महादंष्ट्रो वज्रतुल्यनखायुधः । कण्ठे कालो महाबाहुश्चतुष्पाद्वह्निसन्निभः
ఆయన అత్యంత భయంకరంగా, మహాదంష్ట్రాలతో, వజ్రసమానమైన గోళ్లనే ఆయుధాలుగా కలిగినవాడు; కంఠంలో కాలచిహ్నం, మహాబాహువు, చతుష్పాదుడు, అగ్నిసమాన తేజస్సుతో ప్రకాశించాడు।
Verse 10
युगान्तोद्यतजीमूतभीमगम्भीरनिस्वनः । महाकुपितकृत्याग्निव्यावृत्तनयनत्रयः
యుగాంతంలో ఎగసే మేఘగర్జనల వలె ఆయన నాదం భయంకరంగా, గంభీరంగా ఉండెను; ఆయన త్రినేత్రాలు జ్వలిస్తూ తిరుగుతూ, మహాక్రోధపు విధ్వంసాగ్నిలా కనిపించెను।
Verse 11
स्पष्टदंष्ट्राधरोष्ठश्च हुंकारसंयुतो हरः । ईदृग्विधस्वरूपश्च ह्युग्र आविर्बभूव ह
హరుని దంష్ట్రాలు, అధరం, ఓష్ఠాలు స్పష్టంగా కనిపించెను; ఆయన ఘనమైన ‘హుం’కారంతో కూడి, అటువంటి రూపంలోనే ఉగ్రుడిగా అవిర్భవించాడు।
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शरभावतारवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివ మహాపురాణంలోని తృతీయ భాగమైన శతరుద్రసంహితలో ‘శరభావతార వర్ణనం’ అనే ద్వాదశ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 13
अथ विभ्रम्य पक्षाभ्यां नाभिपादान्विदारयन् । पादान्बबंध पुच्छेन बाहुभ्याम्बाहु मण्डलम्
అప్పుడు అతడు రెండు రెక్కలతో చక్రంలా తిరుగుతూ నాభి నుండి పాదాల వరకు భాగాన్ని చీల్చివేశాడు. తోకతో పాదాలను బంధించి, భుజాలతో ప్రత్యర్థి భుజమండలాన్ని పట్టి బిగించాడు.
Verse 14
भिन्दन्नुरसि बाहुभ्यान्निजग्राह हरो हरिम् । ततो जगाम गगनन्देवैस्सह महर्षिभिः
వక్షస్థలాన్ని చీల్చి హరుడు తన భుజాలతో హరిని పట్టుకున్నాడు. అనంతరం దేవులు, మహర్షులతో కలిసి ఆయన ఆకాశమార్గంలో సంచరించాడు.
Verse 15
सहसैवाभयाद्विष्णुं स हि श्येन इवोरगम् । उत्क्षिप्योत्क्षिप्य संगृह्य निपात्य च निपात्य च
అకస్మాత్తుగా భయంతో అతడు విష్ణువును బలంగా పట్టుకున్నాడు—గద్ద పామును పట్టుకున్నట్లుగా. మళ్లీ మళ్లీ పైకి ఎత్తి, బిగిగా పట్టి, తిరిగి తిరిగి నేలకేసి కొట్టాడు.
Verse 16
उड्डीयोड्डीय भगवान्पक्षघातविमोहितम् । हरीं हरस्तं वृषभं विवेशानन्त ईश्वरः
మళ్లీ మళ్లీ ఎగిరి దూకుతూ భగవాన్ హరుడు—అనంత పరమేశ్వరుడు—ఆ వృషభంలో ప్రవేశించాడు; రెక్కలపై దెబ్బతో హరి మోహితుడై స్థంభించాడు।
Verse 17
अनुयान्तं सुरास्सर्वे नमोवाक्येन तुष्टुवुः । प्रणेमुस्सादरं प्रीत्या ब्रह्माद्याश्च मुनीश्वराः
ఆయన ముందుకు సాగుతుండగా సమస్త దేవతలు నమో వాక్యాలతో స్తుతించారు; బ్రహ్మాది మునీశ్వరులు కూడా ప్రీతితో సాదరంగా ప్రణమించారు।
Verse 18
नीयमानः परवशो दीनवक्त्रः कृताञ्जलिः । तुष्टाव परमेशानं हरिस्तं ललिताक्षरैः
తీసుకుపోబడుతూ, పరవశుడై దిగులుముఖంతో, కృతాంజలిగా హరి మృదువైన సుందరాక్షరాలతో ఆ పరమేశానుని స్తుతించాడు।
Verse 19
नाम्नामष्टशतेनैव स्तुत्वा ताम्मृडमेव च । पुनश्च प्रार्थयामास नृसिंहः शरभेश्वरम्
ఎనిమిది వందల నామాలతో ఆ మృడుడు—కల్యాణకర శివుడు—ను స్తుతించి, నృసింహుడు మళ్లీ శరభరూప పరమ ప్రభువు శరభేశ్వరుని ప్రార్థించాడు।
Verse 20
यदायदा ममाज्ञेयं मतिस्स्याद्गर्वदूषिता । तदातदाऽपनेतव्या त्वयैव परमेश्वर
ఎప్పుడెప్పుడో నా బుద్ధి అజ్ఞానంతో కమ్ముకొని, నా మనస్సు గర్వంతో కలుషితమైతే, అప్పుడప్పుడే, ఓ పరమేశ్వరా, ఆ మోహాన్ని నీవే తొలగించవలెను।
Verse 21
नन्दीश्वर उवाच । एवं विज्ञापयन्प्रीत्या शङ्करं नरकेसरी । नत्वाऽशक्तोऽभवद्विष्णु जीवितान्त पराजितः
నందీశ్వరుడు పలికెను—ఇలా ప్రేమతో శంకరునికి వినవించి నరకేశరీ నమస్కరించాడు. అప్పుడు విష్ణువు శక్తిహీనుడై, ప్రాణాంతమున పరాజితుడైనట్లు అయ్యాడు.
Verse 22
तद्वक्त्रं शेषगात्रान्तं कृत्वा सर्वस्वविग्रहम् । शक्तियुक्तं तदीयांगं वीरभद्रः क्षणात्ततः
అనంతరం వీరభద్రుడు క్షణములోనే ఆ ముఖమును మిగిలిన అవయవాలతో కలిపి సంపూర్ణ దేహరూపముగా చేసి, ఆ దేహానికే దివ్యశక్తిని నింపి శక్తియుక్తముగా చేశాడు.
Verse 23
नन्दीश्वर उवाच । अथ ब्रह्मादयो देवाश्शारभं रूपमास्थितम् । तुष्टुवुः शंकरं देवं सर्वलोकैकशंकरम्
నందీశ్వరుడు పలికెను—అప్పుడు బ్రహ్మాది దేవతలు శారభరూపమును ధరించి, సమస్త లోకాలకు ఏకైక మంగళకర్త అయిన దేవ శంకరుని స్తుతించారు.
Verse 24
देवा ऊचुः । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रचन्द्रादिसुराः सर्वे महर्षयः । दितिजाद्याः सम्प्रसूतास्त्वत्तस्सर्वे महेश्वर
దేవతలు పలికిరి—ఓ మహేశ్వరా! బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్ర, చంద్రాది సమస్త దేవతలు, సమస్త మహర్షులు, దితిజులు మొదలైనవారందరూ—అందరూ నీ నుండే ఉద్భవించారు.
Verse 25
ब्रह्मविष्णुमहेन्द्राश्च सूर्याद्यानसुरान्सुराम् । त्वं वै सृजसि पास्यत्सि त्वमेव सकलेश्वरः
నీవే బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేంద్రుడు మరియు సూర్యాది దేవతలను, అలాగే అసురులను, సురులను సృష్టిస్తావు. నీవే సృష్టించి పోషిస్తావు; నీవే సకలేశ్వరుడు.
Verse 26
यतो हरसि संसारं हर इत्युच्यते बुधैः । निगृहीतो हरिर्यस्माद्धर इत्युच्यते बुधैः
మీరు సంసారబంధనాన్ని హరించుచున్నారు గనుక జ్ఞానులు మిమ్మును “హర” అని పిలుచుదురు. అలాగే ఆ హరి కూడ మీచేత నియంత్రితుడై ఉన్నందున జ్ఞానులు మిమ్మును మరల “హర” అని పిలుచుదురు.
Verse 27
यतो बिभर्षि सकलं विभज्य तनुमष्टधा । अतोऽस्मान्पाहि भगवन् सुरादानैरभीप्सितैः
మీరు మీ స్వదేహాన్ని అష్టధా విభజించి సమస్త జగత్తును ధారించుచున్నారు; అందువల్ల ఓ భగవాన్, దేవులకూ అభీష్టమైన దానాలు, వరాలతో మమ్మును రక్షించండి.
Verse 28
त्वं महापुरुषः शम्भुः सर्वेशस्सुरनायकः । निःस्वात्मा निर्विकारात्मा परब्रह्म सतां गतिः
మీరు మహాపురుషుడు శంభువు—సర్వేశ్వరుడు, దేవనాయకుడు. మీరు అహంకారరహితుడు, నిర్వికారాత్మ; మీరు పరబ్రహ్మము, సత్పురుషుల పరమగతి.
Verse 29
दीनबन्धुर्दया सिन्धुऽरद्भुतोतिः परात्मदृक् । प्राज्ञो विराट्विभुस्सत्यः सच्चिदानन्दलक्षणः
ఆయన దీనుల బంధువు, అశరణుల ఆశ్రయము; కరుణాసముద్రము, అద్భుత తేజస్సు కలవాడు. పరాత్మను దర్శించువాడు, ప్రాజ్ఞుడు—విరాట్స్వరూపుడు, విభువు, సత్యుడు; సచ్చిదానంద స్వరూపుడు.
Verse 30
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य वचः शम्भुर्देवानां परमेश्वरः । उवाच तान् सुरान्देवमहर्षींश्च पुरातनान्
నందీశ్వరుడు పలికెను—ఆ వచనములను విని దేవుల పరమేశ్వరుడైన శంభువు ఆ దేవతలతోను, ప్రాచీన దేవమహర్షులతోను ఇలా పలికెను.
Verse 31
यथा जलं जले क्षिप्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम् । एक एव तदा विष्णुः शिवे लीनो न चान्यथा
నీటిలో నీరు, పాలలో పాలు, నెయ్యిలో నెయ్యి కలిసినట్లు ఏకమయ్యే విధంగా, ఆ సమయంలో విష్ణువు ఒక్కడే శివునిలో లీనుడయ్యాడు—ఇతరథా కాదు.
Verse 32
एको विष्णुर्नृसिंहात्मा सदर्पश्च महाबलः । जगत्संहारकरणे प्रवृत्तो नरकेसरी
విష్ణువు ఒక్కడే— నృసింహ స్వరూపుడై, గర్వంతో మహాబలంతో— నరకేసరి గా జగత్సంహార కార్యానికి ప్రవృత్తుడయ్యాడు.
Verse 33
प्रार्थनीयो नमस्तस्मै मद्भक्तैस्सिद्धिकारिभिः । मद्भक्तप्रवरश्चैव मद्भक्तवर दायकः
ఆయనను నా భక్తులు—సిద్ధులను ప్రసాదించువారు—భక్తితో ప్రార్థించి నమస్కరించవలెను. ఆయన నా భక్తులలో శ్రేష్ఠుడు, నా భక్తులకు వరదాత కూడా.
Verse 34
नन्दीश्वर उवाच । एतावदुक्त्वा भगवान् पक्षिराजो महाबलः । पश्यतां सर्वदेवानान्तत्रैवान्तरधीयत
నందీశ్వరుడు పలికెను—ఇంత మాత్రమే చెప్పి, మహాబలుడైన భగవాన్ పక్షిరాజుడు, సమస్త దేవతలు చూస్తుండగానే అక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను.
Verse 35
वीरभद्रोऽपि भगवान्गणाध्यक्षो महाबलः । नृसिंहकृत्तिं निष्कृष्य समादाय ययौ गिरिम्
అనంతరం భగవాన్ వీరభద్రుడు కూడా—శివగణాధ్యక్షుడు, మహాబలుడు—నృసింహచర్మ వస్త్రాన్ని లాగి తీసి, దానిని పట్టుకొని పర్వతమునకు వెళ్లెను.
Verse 36
नृसिंहकृत्तिवसनस्तदाप्रभृति शंकरः । तद्वक्त्रं मुण्डमालायां नायकत्वेन कल्पितम्
అప్పటినుండి శంకరుడు నృసింహ చర్మాన్ని వస్త్రంగా ధరించెను; మరియు ఆ (నృసింహ) ముఖాన్ని తన ముండమాలలో ప్రధాన చిహ్నంగా నియమించెను.
Verse 37
ततो देवा निरातङ्का कीर्त्तयन्तः कथामिमाम् । विस्मयोत्फुल्लनयना जग्मुः सर्वे यथागतम्
అనంతరం దేవతలు భయరహితులై ఈ పవిత్ర కథను కీర్తించుచుండిరి. ఆశ్చర్యంతో విప్పారిన కన్నులతో వారు అందరూ వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లిరి.
Verse 38
य इदम्परमाख्यानं पुण्यं वेदरसान्वितम् । पठति शृणुयाच्चैव सर्व्वान्कामानवाप्नुयात्
వేదరససంపన్నమైన ఈ పరమ పుణ్యాఖ్యానాన్ని ఎవడు పఠిస్తాడో లేదా భక్తితో శ్రవణం చేస్తాడో, అతడు శ్రీశివుని కృపవలన సమస్త శుభకామనలను పొందును.
Verse 39
धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्यम्पुष्टिवर्द्धनम् । सर्वविघ्रप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्
ఇది ధన్యత, యశస్సు, ఆయుష్షు, ఆరోగ్యం, బలము-పోషణ వృద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది; సమస్త విఘ్నాలను శమింపజేసి అన్ని వ్యాధులను నశింపజేస్తుంది.
Verse 40
दुःखप्रशमनं वाञ्छासिद्धिदं मंगलालयम् । अपमृत्युहरं बुद्धिप्रदं शत्रुविनाशनम्
ఇది దుఃఖాన్ని శమింపజేసేది, కోరిన కోరికలను సిద్ధిచేసేది, మంగళానికి ఆలయం; అపమృత్యువును హరించి, సద్బుద్ధిని ప్రసాదించి, శత్రువులను నశింపజేస్తుంది.
Verse 41
इदन्तु शरभाकारं परं रूपम्पिनाकिनः । प्रकाशनीयं भक्तेषु शंकरस्य चरेषु वै
ఇది నిజముగా పినాకధారి ప్రభువైన శంకరుని పరమరూపము—శరభాకారము. ఇది భక్తులలోనే, శంకరమార్గాచరణలో నడిచేవారిలోనే ప్రకాశింపవలెను।
Verse 42
तैरेव पठितव्यं च श्रोतव्यं च शिवात्मभिः । नवधा भक्तिदं दिव्यमन्तःकरणबुद्धिदम्
కాబట్టి శివాత్మభక్తులే దీనిని పఠించవలెను, శ్రవించవలెను; ఇది దివ్యము, నవధాభక్తిని ప్రసాదించును, అంతఃకరణమునకును బుద్ధికును శుద్ధి-సమ్యగ్జ్ఞానమును దయచేయును।
Verse 43
शिवोत्सवेषु सर्वेषु चतुर्दश्यष्टमीषु च । पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु शिवसन्निधिकारणम्
శివుని అన్ని ఉత్సవాలలోను, చతుర్దశి మరియు అష్టమి తిథులలోను, ముఖ్యంగా ప్రతిష్ఠా కాలంలో, దీనిని పఠించాలి; ఎందుకంటే ఈ పఠనమే శివుని తక్షణ సన్నిధికి కారణమవుతుంది।
Verse 44
चौरव्याघ्रनृसिंहात्मकृत राजभयेषु च । अन्येषूत्पातभूकम्पदस्य्वादिपांसुवृष्टिषु
దొంగలు, పులులు, నృసింహస్వరూప భయాలు మరియు రాజభయాలలోను; అలాగే ఇతర విపత్తులలో—అపశకునాలు, భూకంపాలు, దొంగల దాడులు మొదలైనవి, ధూళివర్షాలలోను—(రుద్రస్మరణమే శరణు).
Verse 45
उल्कापाते महावाते विनावृष्ट्यतिवृष्टिषु । पठेद्यः प्रयतो विद्वाञ् शिवभक्तो दृढव्रतः
ఉల్కాపాతం, మహావాయువు, అనావృష్టి మరియు అతివృష్టి సమయాలలో—సంయమంతో, విద్యతో, దృఢవ్రతంతో ఉన్న శివభక్తుడు దీనిని పఠిస్తే, ప్రభువు కృపచేత రక్షింపబడతాడు।
Verse 46
यः पठेच्छृणुयाद्वापि निष्कामो व्रतमैश्वरम् । रुद्रलोकं समासाद्य रुद्रस्यानुचरो भवेत्
నిష్కాముడై ఈ ఐశ్వర వ్రతాన్ని పఠించినా వినినా, అతడు రుద్రలోకాన్ని చేరి రుద్రుడు (శివుడు) యొక్క అనుచరుడగును.
Verse 47
रुद्रलोकमनुप्राप्य रुद्रेण सह मोदते । ततस्सायुज्यमाप्नोति शिवस्य कृपया मुने
రుద్రలోకాన్ని చేరి రుద్రునితో కలిసి ఆనందించును. అనంతరం, హే మునీ, శివకృపచేత సాయుజ్యం—శివైక్యం—ప్రాప్తించును.
Frequently Asked Questions
A crisis sequence culminates in the sudden emergence of a mahāghora, sky-pervading Śaiva tejas and the clear manifestation of Parameśvara in saṃhāra-form before the devas, arguing that all radiance and agency resolve into Śiva rather than standing as independent powers.
The repeated negations (not solar, not fire-born; incomparable to lightning/moon) and the claim that all lights merge into Śaṅkara encode non-dual theological priority: the many forms of power are derivative, while the terrifying form signifies protective sovereignty and cosmic regulation through saṃhāra.
Śiva is highlighted as Parameśvara in a distinctly saṃhāra-oriented manifestation—marked by immense, multi-armed, jātā-bearing, crescent-crested, fierce iconographic traits—presented as the visible consolidation of all tejas into the Lord.