Rig Veda 10.81.3: Mandala 10, Sukta 81, Mantra 3

Sukta 10.81

Rishi: Viśvakarman hymn tradition (to be confirmed).

Devata: Viśvakarman / the One Deva as universal creator

Chandas: Trishtubh (likely; needs verification)

Samhita Patha (Devanagari)

विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥

Sanskrit recitationRig Veda 10.81.3

Transliteration

viśvátas cakṣur utá viśváto-mukho viśváto-bāhur utá viśvátas-pāt | sáṃ bāhúbhyāṃ dhámati sáṃ patátrair dyā́vā-bhū́mī janáyan devá ékaḥ ||

Translation

సర్వదిక్కులలో కన్నులు కలవాడు, సర్వదిక్కులలో ముఖము కలవాడు, సర్వదిక్కులలో భుజములు కలవాడు, సర్వదిక్కులలో పాదములు కలవాడు—ఆ ఏక దేవుడు, ద్యావా‑భూమిని జనింపజేస్తూ, తన భుజద్వయంతో సమస్తాన్ని సమీకరించి ప్రాణాన్ని ఊదుతాడు; తన పక్షాలు (శక్తి) ద్వారా లోకాలను గమనంలో నిలుపుతాడు.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• विश्वतः: from all sides / on every side
• विश्वतः: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + तस् (तसिल्-अव्ययप्रत्यय)

• चक्षुः: eye; vision
• चक्षुः: Kartā (विशेष्य-रूपेण; ‘(सः) चक्षुः’)
• Type: Noun
• Root: चक्षुस् (प्रातिपदिक)

• उत: and; also
• उत: —
• Type: Indeclinable
• Root: उत (निपात)

• विश्वतः: from all sides
• विश्वतः: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: विश्व + तस्

• मुखः: face; mouth
• मुखः: Kartā (विशेष्य-रूपेण; ‘(सः) मुखः’)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)

• विश्वतः: from all sides
• विश्वतः: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: विश्व + तस्

• बाहुः: arm
• बाहुः: Kartā (विशेष्य-रूपेण; ‘(सः) बाहुः’)
• Type: Noun
• Root: बाहु (प्रातिपदिक)

• उत: and; also
• उत: —
• Type: Indeclinable
• Root: उत (निपात)

• विश्वतः: from all sides
• विश्वतः: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: विश्व + तस्

• पात्: may (he) protect
• पात्: Kriyā (विधेय)
• Type: Verb
• Root: पा (धातु; ‘रक्षणे/पाने’—अत्र ‘रक्षणे’)

• सम्: together; completely
• सम्: —
• Type: Indeclinable
• Root: सम् (उपसर्ग/अव्यय)

• बाहुभ्याम्: with (his) two arms
• बाहुभ्याम्: Karaṇa
• Type: Noun
• Root: बाहु (प्रातिपदिक)

• धमति: he blows; he fans
• धमति: Kriyā (विधेय)
• Type: Verb
• Root: ध्मा (धातु; ‘ध्माने’ = फूंकना/धमना)

• सम्: together; completely
• सम्: —
• Type: Indeclinable
• Root: सम् (उपसर्ग/अव्यय)

• पतत्रैः: with wings
• पतत्रैः: Karaṇa
• Type: Noun
• Root: पतत्र (प्रातिपदिक)

• द्यावा: heaven (the two heavens / heaven as a pair-term)
• द्यावा: Karma (जनयन् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: द्याव्/द्यौ (प्रातिपदिक; द्वन्द्व-युगल ‘द्यावापृथिवी’ में प्रथमाङ्ग)

• भूमी: earth (as the paired term)
• भूमी: Karma (जनयन् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक; द्वन्द्व-युगल ‘द्यावापृथिवी’ में द्वितीयाङ्ग)

• जनयन्: generating; producing
• जनयन्: Kartā (देव एकः का विशेषण-रूपेण)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु; ‘जनने’) → जनय (णिच् causative)

• देवः: the god
• देवः: Kartā
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• एकः: one; single
• एकः: Kartā (देवः के विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)