Rig Veda 10.72.7 — Mandala 10, Sukta 72, Mantra 7

Sukta 10.72

Rishi: Bṛhaspati / Angirasa-tradition

Devata: Devāḥ; Sūrya as recovered light

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

यद्देवा यतयो यथा भुवनान्यपिन्वत । अत्रा समुद्र आ गूळ्हमा सूर्यमजभर्तन ॥

Transliteration

yád devā́ yatáyo yáthā bhúvanāny ápinvata | átrā samudrá ā́ gūḷhám ā́ sū́ryam ajabhartana ||

Translation

దేవులు యతి-స్వరూపమైన నియమశీల అన్వేషకులై, సమస్త భువనాలను పరిపూర్ణం చేసినప్పుడు—అప్పుడు సముద్రంలో దాగి ఉన్న ఆ గూళ్హమైన సూర్యుణ్ణి వారు పైకి తీసుకొచ్చారు; అపారమైన లోతుల్లోని గర్భం నుంచి వెలుగును మళ్లీ ప్రకటించారు.

Word by Word

• यत्: that which / when
• यत्: सम्बन्ध/विशेषण (अन्वय-सम्बन्धः)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• देवाः: the gods
• देवाः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• यतयः: the ascetics / disciplined ones
• यतयः: कर्तृ (देवैः सह समुच्चित-कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: यति (प्रातिपदिक)

• यथा: as, in the manner that
• यथा: प्रकार/रीति (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)

• भुवनानि: the worlds / beings
• भुवनानि: कर्म
• Type: Noun
• Root: भुवन (प्रातिपदिक) < भू (धातु)

• अपिन्वत: they filled / made swell / invigorated
• अपिन्वत: क्रिया (कर्तृ=देवाः यतयः; कर्म=भुवनानि)
• Type: Verb
• Root: पिव्/प्याय् (वर्धने/पूरणे) → पिन्व् (वेदिक-प्रयोगः)

• अत्र: here
• अत्र: अधिकरण
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)

• समुद्रः: the ocean
• समुद्रः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)

• आ: towards, into
• आ: क्रियाविशेषण/उपसर्ग (अजभर्तन इत्यस्य)
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• गूळ्हम्: hidden, concealed
• गूळ्हम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective (past participle)
• Root: गूह् (गोपने) → गूळ्ह (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• सूर्यम्: the Sun
• सूर्यम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)

• अजभर्तन: they bore/raised up, brought forth
• अजभर्तन: क्रिया (कर्तृ=समुद्रः [वेदिक-काव्ये कर्तृत्व-प्रयोगः])
• Type: Verb
• Root: भृ (धारणे/भरणे) + उपसर्गः आ-; वेदिक-रूपम् ‘अज-’ (अग्मेंटयुक्त-लङ्) → अजभर्तन