Rig Veda 10.114.6: Mandala 10, Sukta 114, Mantra 6

Sukta 10.114

Rishi: Kumārāyaṇa (traditionally for RV 10.114); attribution may vary by Anukramaṇī tradition

Devata: Brahmaṇaspati / Bṛhaspati / Vāc as the ordering power of sacred speech (hymn is riddle-like on metres and yajña-structure)

Chandas: Triṣṭubh (common for RV 10.114; exact metrical scan may be verified per pada count and caesura)

Samhita Patha (Devanagari)

षट्त्रिंशाँश्च चतुरः कल्पयन्तश्छन्दांसि च दधत आद्वादशम् । यज्ञं विमाय कवयो मनीष ऋक्सामाभ्यां प्र रथं वर्तयन्ति ॥

Sanskrit recitationRig Veda 10.114.6

Transliteration

ṣaṭtriṃśā́ṃś ca catúraḥ kalpáyantaś chándāṃsi ca dádhata ādvādáśam | yajñáṃ vimā́ya kaváyo manīṣā́ ṛ́ksāmā́bhyāṃ prá ráthaṃ vartayanti ||

Translation

వారు ముప్పై ఆరు మరియు నాలుగును క్రమంగా అమర్చి, ఛందస్సులను వాటి స్థానాలలో స్థాపించి, ద్వాదశ-వ్యవస్థను నిలుపుతారు. యజ్ఞాన్ని కొలిచి విభజించి, కవయః ఋషులు తమ దీప్త మనీషతో ఋక్ మరియు సామన్ శక్తులచే కర్మ-రథాన్ని ముందుకు నడిపిస్తారు.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• षट्त्रिंशान्: thirty-six (items)
• षट्त्रिंशान्: कर्म (कल्पयन्तः इति क्रियायाः)
• Type: Noun (Numeral)
• Root: षट् + त्रिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक) → षट्त्रिंशत्

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)

• चतुरः: four (items)
• चतुरः: कर्म (कल्पयन्तः इति क्रियायाः)
• Type: Noun (Numeral)
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक)

• कल्पयन्तः: arranging / preparing
• कल्पयन्तः: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: √कॢप् (कॢप्/कल्प्) ‘to arrange, prepare’

• छन्दांसि: meters (Vedic metres)
• छन्दांसि: कर्म (कल्पयन्तः/दधत इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: छन्दस् (प्रातिपदिक)

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च

• दधत: they place / they set
• दधत: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: √धा ‘to place, set’

• आ: unto / towards
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• द्वादशम्: the twelve (as a set)
• द्वादशम्: कर्म (आ + दधत इत्यस्य)
• Type: Noun (Numeral)
• Root: द्वादश (संख्या-प्रातिपदिक)

• यज्ञम्: the sacrifice
• यज्ञम्: कर्म (विमाय इत्यस्य) तथा वर्तयन्ति इत्यस्यापि
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)

• विमाय: having measured out / having laid out
• विमाय: पूर्वकाल (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Verb
• Root: वि + √मा ‘to measure out, apportion’

• कवयः: the seers / poets
• कवयः: कर्तृ (वर्तयन्ति इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: कवि (प्रातिपदिक)

• मनीषा: with insight / inspired thought
• मनीषा: करण (वर्तयन्ति इत्यस्य) / साधनम्
• Type: Noun
• Root: मनीषा (प्रातिपदिक)

• ऋक्सामाभ्याम्: with Ṛk and Sāman (hymn and chant)
• ऋक्सामाभ्याम्: करण (वर्तयन्ति इत्यस्य) / साधनम्
• Type: Noun (compound)
• Root: ऋच् + सामन् (द्वन्द्व-समासः) → ऋक्साम (प्रातिपदिक)

• प्र: forth / forward
• प्र: —
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग/अव्यय)

• रथम्: the chariot
• रथम्: कर्म (वर्तयन्ति इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• वर्तयन्ति: they set in motion / they roll onward
• वर्तयन्ति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √वृत् (वर्तते/वर्तयति) ‘to turn, set in motion’