Prakarana 5
This sopāna is the ‘beauty of bhakti in motion’: devotion becomes effective action (sevā + śaraṇāgati). In the presented unit, the staircase-step is crossed through Vibhīṣaṇa’s renunciation of adharma, his leap from fear to refuge, and Rāma’s public vow of protection—turning ethics (nīti) into liberation-logic (mokṣa via surrender).
ఇక్కడి రసం రౌద్రం, కరుణ, శాంతం అనే త్రివేణి ధారగా నేసి, చివరికి అద్భుతంలో పరిపక్వమవుతుంది. రౌద్రం—విభీషణునిపై రావణుని అవమానం, హింసలో; కరుణ—ధర్మాత్ముడైన ఆత్మను తన స్వజనుల నుంచే వెలివేయడంలో; శాంతం—అధికారాన్ని కాక శరణాగతిని ఎంచుకునే విభీషణుని అంతర్ముఖ వైరాగ్యంలో; అద్భుతం—రాముని తక్షణ ఆలింగనంలో, అది రాజకీయ ఆశ్రయాన్ని ఆధ్యాత్మిక దీక్షగా మారుస్తుంది. తత్త్వదృష్ట్యా తులసీదాసు ‘నీతి’ని ‘భక్తి’కి లోబరుస్తారు: శరణాగతి లేని నీతి భయంగా కూలిపోతుంది; శరణాగతి మాత్రం రాక్షస-దేహాన్నికూడా కృపకు అర్హతగా మారుస్తుంది. ఈ దోహాలు సిద్ధాంత-కీలకస్తంభాల వంటివి—ప్రత్యేకంగా రాముని ప్రతిజ్ఞ: ఎవడు ముఖాముఖి (సన్ముఖ)గా ఆయన వైపు తిరుగుతాడో, అతని మహాపాపమూ రక్షణను అడ్డుకోలేదని. అందువల్ల సుందరకాండం లంకకు వెళ్లే వంతెన మాత్రమే కాదు; అహంకారంనుండి ప్రభువు గృహంలోని ‘నిజజన’ భావానికి చేరే వంతెన.
Verses
చౌపాయి 41.1-5
बुध पुरान श्रुति संमत बानी।कही बिभीषन नीति बखानी।।
सुनत दसानन उठा रिसाई।खल तोहि निकट मुत्यु अब आई।।
जिअसि सदा सठ मोर जिआवा।रिपु कर पच्छ मूढ़ तोहि भावा।।
कहसि न खल अस को जग माहीं।भुज बल जाहि जिता मैं नाही।।
मम पुर बसि तपसिन्ह पर प्रीती।सठ मिलु जाइ तिन्हहि कहु नीती।।
अस कहि कीन्हेसि चरन प्रहारा।अनुज गहे पद बारहिं बारा।।
उमा संत कइ इहइ बड़ाई।मंद करत जो करइ भलाई।।
तुम्ह पितु सरिस भलेहिं मोहि मारा।रामु भजें हित नाथ तुम्हारा।।
सचिव संग लै नभ पथ गयऊ।सबहि सुनाइ कहत अस भयऊ।।
budha purāna śruti saṁmata bānī |kahī bibhīṣana nīti bakhānī ||
sunata dasānana uṭhā risāī |khala tohi nikaṭa mutyu aba āī ||
jiasi sadā saṭha mora jiāvā |ripu kara paccha mūṛha tohi bhāvā ||
kahasi na khala asa ko jaga māhīṁ |bhuja bala jāhi jitā maiṁ nāhī ||
mama pura basi tapasinha para prītī |saṭha milu jāi tinhahi kahu nītī ||
asa kahi kīnhesi carana prahārā |anuja gahe pada bārahiṁ bārā ||
umā saṁta kai ihai baṛāī |maṁda karata jo karai bhalāī ||
tumha pitu sarisa bhalehiṁ mohi mārā |rāmu bhajeṁ hita nātha tumhārā ||
saciva saṁga lai nabha patha gayaū |sabahi sunāi kahata asa bhayaū ||
విభీషణుడు నీతిని చెప్పి సన్మార్గాన్ని వివరించాడు; ఆ మాటలు బుద్ధిమంతుల, పురాణాలు, శ్రుతులచే అంగీకరించబడినవి. వాటిని విన్న దశాననుడు కోపంతో లేచాడు: దుర్మార్గుడా, మరణం ఇప్పుడు నీ సమీపానికి వచ్చింది. మూర్ఖుడా, నీవు ఎల్లప్పుడూ బ్రతికి ఉండటం నన్ను వదిలి బ్రతికినందువల్లే; అయినా, పెదవాముడా, నా శత్రువు వైపు నిలవడం నీకు ఇష్టంగా ఉంది. చెప్పు, దుర్మార్గుడా, ఈ లోకంలో నా చేయూళ్ల బలంతో నేను జయించని వాడు ఎవడున్నాడు? నీవు నా పట్టణంలో నివసిస్తూ తపస్వుల మీద ప్రేమ చూపుతున్నావు. మూర్ఖుడా, వెళ్ళి వారితో కలిమి, వారికి నీ నీతిని చెప్పు. అలా చెప్పి అతను తన పాదంతో అతనిని గెంటాడు; అయినా తమ్ముడు అతని పాదాలను మళ్ళీ మళ్ళీ పట్టుకున్నాడు. ఉమాదేవీ, ఇదే సాధువుల గొప్పతనం: తమకు కీడు చేసిన వారికి కూడా వారు మేలు చేస్తారు. విభీషణుడు అన్నాడు: నీవు నాకు తండ్రి వంటివాడివి; నన్ను కొట్టినది మంచిదే. కానీ, ప్రభూ, నీ మేలు రాముని భజించడంలోనే ఉంది. తన మంత్రులను తోడుగా తీసుకుని అతను ఆకాశమార్గంలో వెళ్ళిపోయాడు; వెళ్తూ అందరికీ వినిపించేలా ఇలా చెప్పాడు.
దోహా 41
रामु सत्यसंकल्प प्रभु सभा कालबस तोरि।मै रघुबीर सरन अब जाउँ देहु जनि खोरि।।41।।
rāmu satyasaṁkalpa prabhu sabhā kālabasa tori |mai raghubīra sarana aba jāũ dehu jani khori ||41||
రాముడు సత్యసంకల్పుడైన ప్రభువు; మీ సభ మృత్యువు పట్టిలో ఉంది. నేను ఇప్పుడు రఘువీరుని శరణు పొందడానికి వెళుతున్నాను; నన్ను నిందించకండి.
చౌపాయి 42.1-4
अस कहि चला बिभीषनु जबहीं।आयूहीन भए सब तबहीं।।
साधु अवग्या तुरत भवानी।कर कल्यान अखिल कै हानी।।
रावन जबहिं बिभीषन त्यागा।भयउ बिभव बिनु तबहिं अभागा।।
चलेउ हरषि रघुनायक पाहीं।करत मनोरथ बहु मन माहीं।।
देखिहउँ जाइ चरन जलजाता।अरुन मृदुल सेवक सुखदाता।।
जे पद परसि तरी रिषिनारी।दंडक कानन पावनकारी।।
जे पद जनकसुताँ उर लाए।कपट कुरंग संग धर धाए।।
हर उर सर सरोज पद जेई।अहोभाग्य मै देखिहउँ तेई।।
asa kahi calā bibhīṣanu jabahīṁ |āyūhīna bhae saba tabahīṁ ||
sādhu avagyā turata bhavānī |kara kalyāna akhila kai hānī ||
rāvana jabahiṁ bibhīṣana tyāgā |bhayau bibhava binu tabahiṁ abhāgā ||
caleu haraṣi raghunāyaka pāhīṁ |karata manoratha bahu mana māhīṁ ||
dekhihaũ jāi carana jalajātā |aruna mṛdula sevaka sukhadātā ||
je pada parasi tarī riṣinārī |daṁḍaka kānana pāvanakārī ||
je pada janakasutā̃ ura lāe |kapaṭa kuraṁga saṁga dhara dhāe ||
hara ura sara saroja pada jeī |ahobhāgya mai dekhihaũ teī ||
ఇలా చెప్పి విభీషణుడు అప్పుడే బయలుదేరాడు, అప్పుడే అందరూ ఆయుష్హీనులైపోయారు. సాధువును అగౌరవించడం, భవానీ, తక్షణమే అన్ని కల్యాణాలను నష్టపోయేలా చేస్తుంది. రావణుడు విభీషణుడిని ఎప్పుడు వదిలాడో, అప్పుడే ఆ అభాగ్యుడు సర్వ ఐశ్వర్యం లేకుండా పోయాడు. రఘునాయకుని వైపు ఆనందంతో బయలుదేరాడు, మనసులో అనేక కోరికలను చెందుతూ. "వెళ్లి ఆ పద్మ పాదాలను చూస్తాను, ఎర్రనివి, మృదువైనవి, సేవకులకు సుఖాన్ని ఇచ్చేవి, ఏ పాదాలను తాకి మునివర భార్య రక్షించబడిందో, దండకారణ్యాన్ని పవిత్రం చేసినవి ఏవో, జనకుని కూతురు తన గుండెలో దగ్గరపెట్టుకున్న పాదాలు, మోసగాడైన జింకను వెంబడించి పరుగెత్తిన పాదాలు. శివుని గుండెలోని సరస్సులో పద్మాలైన పాదాలు అవియే, అహో భాగ్యం, నేను వాటిని చూస్తాను!"
దోహా 42
जिन्ह पायन्ह के पादुकन्हि भरतु रहे मन लाइ।ते पद आजु बिलोकिहउँ इन्ह नयनन्हि अब जाइ।।42।।
jinha pāyanha ke pādukanhi bharatu rahe mana lāi |te pada āju bilokihaũ inha nayananhi aba jāi ||42||
భరతుడు తన మనసు లగ్నం చేసి పాదుకలను ధరించిన ఆ పాదాలను, ఈ రెండు కళ్లతో నేను ఈరోజు వెళ్లి చూస్తాను.
చౌపాయి 43.1-5
एहि बिधि करत सप्रेम बिचारा।आयउ सपदि सिंधु एहिं पारा।।
कपिन्ह बिभीषनु आवत देखा।जाना कोउ रिपु दूत बिसेषा।।
ताहि राखि कपीस पहिं आए।समाचार सब ताहि सुनाए।।
कह सुग्रीव सुनहु रघुराई।आवा मिलन दसानन भाई।।
कह प्रभु सखा बूझिऐ काहा।कहइ कपीस सुनहु नरनाहा।।
जानि न जाइ निसाचर माया।कामरूप केहि कारन आया।।
भेद हमार लेन सठ आवा।राखिअ बाँधि मोहि अस भावा।।
सखा नीति तुम्ह नीकि बिचारी।मम पन सरनागत भयहारी।।
सुनि प्रभु बचन हरष हनुमाना।सरनागत बच्छल भगवाना।।
ehi bidhi karata saprema bicārā |āyau sapadi siṁdhu ehiṁ pārā ||
kapinha bibhīṣanu āvata dekhā |jānā kou ripu dūta biseṣā ||
tāhi rākhi kapīsa pahiṁ āe |samācāra saba tāhi sunāe ||
kaha sugrīva sunahu raghurāī |āvā milana dasānana bhāī ||
kaha prabhu sakhā būjhiai kāhā |kahai kapīsa sunahu naranāhā ||
jāni na jāi nisācara māyā |kāmarūpa kehi kārana āyā ||
bheda hamāra lena saṭha āvā |rākhia bā̃dhi mohi asa bhāvā ||
sakhā nīti tumha nīki bicārī |mama pana saranāgata bhayahārī ||
suni prabhu bacana haraṣa hanumānā |saranāgata bacchala bhagavānā ||
ఇలా ప్రేమతో ఆలోచిస్తూ, విభీషణుడు వేగంగా సముద్రానికి ఇవతల ఒడ్డుకు వచ్చాడు. వానరులు విభీషణుడు వస్తున్నాడని చూసి, అతనిని శత్రువు యొక్క ప్రత్యేక దూత అని భావించారు. అతనిని అక్కడ ఆపి, వానరుల ప్రభువు వద్దకు వచ్చి, అంతా వార్తను అతనికి చెప్పారు. సుగ్రీవుడు, "వినండి, రఘువంశ ప్రభూ, దశకంఠుని సోదరుడు మిమ్మల్ని చూడకు వచ్చాడు" అన్నాడు. ప్రభువు, "స్నేహితా, మనం ఏమి చేయాలి అని నీవు అనుకుంటున్నావు?" అని అడిగాడు. వానరుల ప్రభువు, "వినండి, మానవుల రాజా" అన్నాడు. "రాక్షసుల మాయను తెలుసుకోలేము. ఇతను కామరూపుడు, ఏదో కారణంతో వచ్చాడు. ఈ దుష్టుడు మన రహస్యాలు తెలుసుకోవడానికి వచ్చాడు. ఇతనిని కట్టి ఉంచడమే నాకు మంచిదని అనిపిస్తుంది." "స్నేహితా, నీతి ప్రకారం నీవు మంచిగా ఆలోచించావు, కానీ శరణు కోరి వచ్చేవారి భయాన్ని పోగొట్టడమే నా వ్రతం." ప్రభువు మాటలు విని, హనుమంతుడు ఆనందించాడు: శరణుకు వచ్చినవారిపై ప్రభువు దయగలవాడు అని.
దోహా 43
सरनागत कहुँ जे तजहिं निज अनहित अनुमानि।ते नर पावँर पापमय तिन्हहि बिलोकत हानि।।43।।
saranāgata kahũ je tajahiṁ nija anahita anumāni |te nara pāvãra pāpamaya tinhahi bilokata hāni ||43||
శరణు కోరి వచ్చినవారిని తమకు హాని చేస్తారని భావించి ఎవరు విడుచుతారో, వారు పాపమయమైన దరిద్రులు; వారిని చూడటం కూడా నష్టం.
చౌపాయి 44.1-4
कोटि बिप्र बध लागहिं जाहू।आएँ सरन तजउँ नहिं ताहू।।
सनमुख होइ जीव मोहि जबहीं।जन्म कोटि अघ नासहिं तबहीं।।
पापवंत कर सहज सुभाऊ।भजनु मोर तेहि भाव न काऊ।।
जौं पै दुष्टहदय सोइ होई।मोरें सनमुख आव कि सोई।।
निर्मल मन जन सो मोहि पावा।मोहि कपट छल छिद्र न भावा।।
भेद लेन पठवा दससीसा।तबहुँ न कछु भय हानि कपीसा।।
जग महुँ सखा निसाचर जेते।लछिमनु हनइ निमिष महुँ तेते।।
जौं सभीत आवा सरनाई।रखिहउँ ताहि प्रान की नाई।।
koṭi bipra badha lāgahiṁ jāhū |āẽ sarana tajaũ nahiṁ tāhū ||
sanamukha hoi jīva mohi jabahīṁ |janma koṭi agha nāsahiṁ tabahīṁ ||
pāpavaṁta kara sahaja subhāū |bhajanu mora tehi bhāva na kāū ||
jauṁ pai duṣṭahadaya soi hoī |moreṁ sanamukha āva ki soī ||
nirmala mana jana so mohi pāvā |mohi kapaṭa chala chidra na bhāvā ||
bheda lena paṭhavā dasasīsā |tabahũ na kachu bhaya hāni kapīsā ||
jaga mahũ sakhā nisācara jete |lachimanu hanai nimiṣa mahũ tete ||
jauṁ sabhīta āvā saranāī |rakhihaũ tāhi prāna kī nāī ||
కోటి బ్రాహ్మణులను చంపిన పాపం చేసినవాడు నన్ను శరణు కోరినా, అతనిని నేను విడువను. ఏ జీవి నా వైపు తిరిగి చూసిన ఆ క్షణమే, కోటి జన్మల పాపాలు నశిస్తాయి. పాపాత్ముల సహజ స్వభావం, నా భక్తి వారికి ఎప్పుడూ ఇష్టం కలగదు. అతను నిజానికి దుష్ట హృదయం కలవాడైతే, నా ముందుకు వస్తాడా? నిర్మల మనసు గల భక్తుడే నన్ను పొందుతాడు; మోసం, వంచన, లోపము కనుక్కోవడం నాకు ఇష్టం లేదు. రావణుడు ఇతనిని మన రహస్యాలు తెలుసుకోవడానికి పంపినా, వానర రాజా, అప్పుడు కూడా మాకు ఏ భయమూ నష్టమూ లేదు. స్నేహితా, లోకంలో ఎన్ని రాక్షసులు ఉన్నారో, అంతమందిని లక్ష్మణుడు ఒక నిమిషంలో సంహరిస్తాడు. అతను భయంతో నన్ను శరణాగతి కోరి వస్తే, అతనిని తన ప్రాణం వలె నేను రక్షిస్తాను.
దోహా 44
उभय भाँति तेहि आनहु हँसि कह कृपानिकेत।जय कृपाल कहि चले अंगद हनू समेत।।44।।
ubhaya bhā̃ti tehi ānahu hãsi kaha kṛpāniketa |jaya kṛpāla kahi cale aṁgada hanū sameta ||44||
"రెండు విధాలుగా అతనిని నా వద్దకు తీసుకు రండి" అని కృపానికేతుడు చిరునవ్వుతో చెప్పాడు. "కృపాలునికి విజయం!" అని చెప్పుకుంటూ సుగ్రీవుడు అంగదుడు మరియు హనుమంతుడు వారితో పాటు బయలుదేరాడు.
చౌపాయి 45.1-4
सादर तेहि आगें करि बानर।चले जहाँ रघुपति करुनाकर।।
दूरिहि ते देखे द्वौ भ्राता।नयनानंद दान के दाता।।
बहुरि राम छबिधाम बिलोकी।रहेउ ठटुकि एकटक पल रोकी।।
भुज प्रलंब कंजारुन लोचन।स्यामल गात प्रनत भय मोचन।।
सिंघ कंध आयत उर सोहा।आनन अमित मदन मन मोहा।।
नयन नीर पुलकित अति गाता।मन धरि धीर कही मृदु बाता।।
नाथ दसानन कर मैं भ्राता।निसिचर बंस जनम सुरत्राता।।
सहज पापप्रिय तामस देहा।जथा उलूकहि तम पर नेहा।।
sādara tehi āgeṁ kari bānara |cale jahā̃ raghupati karunākara ||
dūrihi te dekhe dvau bhrātā |nayanānaṁda dāna ke dātā ||
bahuri rāma chabidhāma bilokī |raheu ṭhaṭuki ekaṭaka pala rokī ||
bhuja pralaṁba kaṁjāruna locana |syāmala gāta pranata bhaya mocana ||
siṁgha kaṁdha āyata ura sohā |ānana amita madana mana mohā ||
nayana nīra pulakita ati gātā |mana dhari dhīra kahī mṛdu bātā ||
nātha dasānana kara maiṁ bhrātā |nisicara baṁsa janama suratrātā ||
sahaja pāpapriya tāmasa dehā |jathā ulūkahi tama para nehā ||
వానరులు అతనిని గౌరవంగా ముందుంచి, రఘుపతియును కరుణాకరుడునైన రాముడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళిరి. దూరం నుండి అతడు ఇద్దరు సోదరులను చూసెను, వారు కళ్ళకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేవారు. తరువాత రాముని సౌందర్య విగ్రహాన్ని చూచి, కన్ను ఆడించక ఒకే చూపులో నిలిచిపోయెను, కన్నురెప్పల కదలికను కూడా ఆపి. పొడవైన చేతులను, కలువలవంటి ఎర్రని కళ్ళను, శరణాగతుల భయమును తొలగించువాని నల్లని శరీరమును చూసెను. సింహము వంటి భుజములు, విశాలమైన వక్షము ప్రకాశించెను; అతని ముఖము అసంఖ్యాక మన్మథుల మనసును మోహింపజేసెను. అతని కళ్ళు కన్నీరుతో నిండెను, శరీరమంతా గగ్గోత్పుడెను. ధైర్యమును కూర్చి, మృదువైన స్వరముతో పలికెను. "ప్రభూ, నేను రావణుని సోదరుడను. దేవతల రక్షకుడా, నేను రాక్షస వంశమున జన్మించినవాడను." "నా శరీరము తమోగుణ స్వభావము కలది, జన్మతః పాపమును ఇష్టపడునది, గుడ్లగూబకు చీకటియందు సహజ ప్రేమ ఉన్నట్లు."
దోహా 45
श्रवन सुजसु सुनि आयउँ प्रभु भंजन भव भीर।त्राहि त्राहि आरति हरन सरन सुखद रघुबीर।।45।।
śravana sujasu suni āyaũ prabhu bhaṁjana bhava bhīra |trāhi trāhi ārati harana sarana sukhada raghubīra ||45||
నా చెవులతో నీ మంచి కీర్తిని విని వచ్చాను, ప్రభూ, సంసార భయాన్ని నాశనం చేసేవాడా. కాపాడు, కాపాడు, ఆర్తిని తొలగించేవాడా, శరణు జొచ్చిన వారికి సుఖమిచ్చే రఘువీరా.
చౌపాయి 46.1-4
अस कहि करत दंडवत देखा।तुरत उठे प्रभु हरष बिसेषा।।
दीन बचन सुनि प्रभु मन भावा।भुज बिसाल गहि हृदयँ लगावा।।
अनुज सहित मिलि ढिग बैठारी।बोले बचन भगत भयहारी।।
कहु लंकेस सहित परिवारा।कुसल कुठाहर बास तुम्हारा।।
खल मंडलीं बसहु दिनु राती।सखा धरम निबहइ केहि भाँती।।
मैं जानउँ तुम्हारि सब रीती।अति नय निपुन न भाव अनीती।।
बरु भल बास नरक कर ताता।दुष्ट संग जनि देइ बिधाता।।
अब पद देखि कुसल रघुराया।जौं तुम्ह कीन्ह जानि जन दाया।।
asa kahi karata daṁḍavata dekhā |turata uṭhe prabhu haraṣa biseṣā ||
dīna bacana suni prabhu mana bhāvā |bhuja bisāla gahi hṛdayã lagāvā ||
anuja sahita mili ḍhiga baiṭhārī |bole bacana bhagata bhayahārī ||
kahu laṁkesa sahita parivārā |kusala kuṭhāhara bāsa tumhārā ||
khala maṁḍalīṁ basahu dinu rātī |sakhā dharama nibahai kehi bhā̃tī ||
maiṁ jānaũ tumhāri saba rītī |ati naya nipuna na bhāva anītī ||
baru bhala bāsa naraka kara tātā |duṣṭa saṁga jani dei bidhātā ||
aba pada dekhi kusala raghurāyā |jauṁ tumha kīnha jāni jana dāyā ||
ఇట్లు చెప్పి విభీషణుడు దండవత్ ప్రణామం చేయుట చూచి, ప్రభువు అత్యధిక ఆనందముతో తక్షణమే లేచారు. వినయమైన మాటలు విని ప్రభువు మనసు మెచ్చింది; తన విశాల భుజములతో విభీషణుని తీసికొని హృదయమునకు హత్తుకొన్నారు. తన తమ్ముని కలిపి ఆలింగనం చేసి, దగ్గర కూర్చోబెట్టి, భక్తుల భయము పోగొట్టు భగవంతుడు ఈ మాటలు పలికెను. లంకాధిపతి, నీవు నీ కుటుంబ సమేతముగా క్షేమముగా ఉన్నావా? నీ నివాసము దుష్టుల మధ్య ఉన్నది. నీవు పగలు రాత్రి దుష్టుల సమూహములో నివసించుచున్నావు. స్నేహితమా, ఇట్లు ధర్మమును ఎలా నెరవేర్చగలవు? నీ అన్ని పద్ధతులు నాకు తెలుసు; నీవు నీతిలో అత్యంత నిపుణుడవు, అనీతి నీకు ఇష్టము లేదు. ప్రియ స్నేహితమా, నరకములో నివసించుట కూడా మంచిది; దుష్టుల సంగము సృష్టికర్త ఎన్నడూ ఇవ్వకూడదు. విభీషణుడు ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను: ఇప్పుడు, రఘురాయా, నీ పాదములు చూచి నేను క్షేమముగా ఉన్నాను, ఎందుకంటే నన్ను నీ సేవకుడిగా తెలిసి నాకు కరుణ చూపితివి.
దోహా 46
तब लगि कुसल न जीव कहुँ सपनेहुँ मन बिश्राम।जब लगि भजत न राम कहुँ सोक धाम तजि काम।।46।।
taba lagi kusala na jīva kahũ sapanehũ mana biśrāma |jaba lagi bhajata na rāma kahũ soka dhāma taji kāma ||46||
ఒక జీవి కామాన్ని, దుఃఖ నివాసాన్ని విసర్జించి రాముని భజించే వరకు, ఆ జీవికి క్షేమం లేదు; కలలో సైతం దాని మనసుకు విశ్రాంతి లభించదు.
చౌపాయి 47.1-4
तब लगि हृदयँ बसत खल नाना।लोभ मोह मच्छर मद माना।।
जब लगि उर न बसत रघुनाथा।धरें चाप सायक कटि भाथा।।
ममता तरुन तमी अँधिआरी।राग द्वेष उलूक सुखकारी।।
तब लगि बसति जीव मन माहीं।जब लगि प्रभु प्रताप रबि नाहीं।।
अब मैं कुसल मिटे भय भारे।देखि राम पद कमल तुम्हारे।।
तुम्ह कृपाल जा पर अनुकूला।ताहि न ब्याप त्रिबिध भव सूला।।
मैं निसिचर अति अधम सुभाऊ।सुभ आचरनु कीन्ह नहिं काऊ।।
जासु रूप मुनि ध्यान न आवा।तेहिं प्रभु हरषि हृदयँ मोहि लावा।।
taba lagi hṛdayã basata khala nānā |lobha moha macchara mada mānā ||
jaba lagi ura na basata raghunāthā |dhareṁ cāpa sāyaka kaṭi bhāthā ||
mamatā taruna tamī ãdhiārī |rāga dveṣa ulūka sukhakārī ||
taba lagi basati jīva mana māhīṁ |jaba lagi prabhu pratāpa rabi nāhīṁ ||
aba maiṁ kusala miṭe bhaya bhāre |dekhi rāma pada kamala tumhāre ||
tumha kṛpāla jā para anukūlā |tāhi na byāpa tribidha bhava sūlā ||
maiṁ nisicara ati adhama subhāū |subha ācaranu kīnha nahiṁ kāū ||
jāsu rūpa muni dhyāna na āvā |tehiṁ prabhu haraṣi hṛdayã mohi lāvā ||
అప్పుడు వరకు హృదయంలో అనేక దుష్టులు నివసిస్తారు: లోభం, మోహం, అసూయ, గర్వం, అహంకారం. రఘునాథుడు చేతిలో విల్లు, బాణాలు, నడుములో బాణసంచి ధరించి హృదయంలో నివసించనంత వరకు. మమతా స్నేహం చీకటియైన యవ్వన రాత్రి, రాగద్వేషాలు దానిలో ఆనందించే గుడ్లగూబలు. ప్రభువు ప్రతాపమైన సూర్యుడు ఉదయించే వరకు మాత్రమే జీవి మనస్సులో అది ఉంటుంది. ఇప్పుడు నేను సౌఖ్యంగా ఉన్నాను, నా భయభారాలు తొలగిపోయాయి, నీ పద్మచరణాలను చూసి, రామా. కరుణామయుడైన ప్రభూ, నీవు అనుకూలమైనవాడిని సంసారంలోని మూడు విధాల బాధలు తాకవు. నేను రాక్షసుడను, అత్యంత నీచ స్వభావం గలవాడను, ఏ మంచి కర్మను చేయలేదు. అయినా మునుల ధ్యానంలోకి రాని రూపం గల ప్రభువు, ఆనందంతో నన్ను తన హృదయంలో చేర్చుకున్నాడు.
దోహా 47
अहोभाग्य मम अमित अति राम कृपा सुख पुंज।देखेउँ नयन बिरंचि सिब सेब्य जुगल पद कंज।।47।।
ahobhāgya mama amita ati rāma kṛpā sukha puṁja |dekheũ nayana biraṁci siba sebya jugala pada kaṁja ||47||
ఆహా, నా భాగ్యము ఎంత గొప్పది, ఎంత అపరిమితమైనది! సుఖముల కూడిన రాముని కృపచే, బ్రహ్మ శివులు తామే సేవించే ఆయన రెండు పద్మ పాదములను నేను నా కళ్ళతో చూచితిని.
చౌపాయి 48.1-4
सुनहु सखा निज कहउँ सुभाऊ।जान भुसुंडि संभु गिरिजाऊ।।
जौं नर होइ चराचर द्रोही।आवे सभय सरन तकि मोही।।
तजि मद मोह कपट छल नाना।करउँ सद्य तेहि साधु समाना।।
जननी जनक बंधु सुत दारा।तनु धनु भवन सुहृद परिवारा।।
सब कै ममता ताग बटोरी।मम पद मनहि बाँध बरि डोरी।।
समदरसी इच्छा कछु नाहीं।हरष सोक भय नहिं मन माहीं।।
अस सज्जन मम उर बस कैसें।लोभी हृदयँ बसइ धनु जैसें।।
तुम्ह सारिखे संत प्रिय मोरें।धरउँ देह नहिं आन निहोरें।।
sunahu sakhā nija kahaũ subhāū |jāna bhusuṁḍi saṁbhu girijāū ||
jauṁ nara hoi carācara drohī |āve sabhaya sarana taki mohī ||
taji mada moha kapaṭa chala nānā |karaũ sadya tehi sādhu samānā ||
jananī janaka baṁdhu suta dārā |tanu dhanu bhavana suhṛda parivārā ||
saba kai mamatā tāga baṭorī |mama pada manahi bā̃dha bari ḍorī ||
samadarasī icchā kachu nāhīṁ |haraṣa soka bhaya nahiṁ mana māhīṁ ||
asa sajjana mama ura basa kaiseṁ |lobhī hṛdayã basai dhanu jaiseṁ ||
tumha sārikhe saṁta priya moreṁ |dharaũ deha nahiṁ āna nihoreṁ ||
విను స్నేహితా, నా స్వభావాన్ని నేను చెబుతాను, దానిని భూసుండి, శంభు, గిరిజ తెలుసుకుంటారు. ఒక మనిషి చరాచర జీవులందరికీ శత్రువైనా, భయపడి నా శరణుకు వస్తే, గర్వాన్ని, మోహాన్ని, అనేక రకాల మోసాలు, మాయలు విడిచి, అతనిని నేను తక్షణమే సాధువులా చేస్తాను. తల్లి, తండ్రి, సోదరుడు, కుమారుడు, భార్య, శరీరం, ధనం, ఇల్లు, స్నేహితులు, కుటుంబం: వీరందరి యెడల ఉన్న పఱువు దారాన్ని సేకరించి, దానిని తాడుగా మెలిక పెట్టి, తన మనసును నా పాదాలకు కట్టుతాడు. అతను అందరినీ సమానంగా చూస్తాడు, అతనికి కోరిక ఏమీ లేదు, అతని మనసులో ఆనందం, దుఃఖం లేదా భయం లేవు. అటువంటి సజ్జనుడు నా హృదయంలో నివసిస్తాడు, లోభి హృదయంలో ధనం నివసించినట్లు. నీవు వంటి సాధువులు నాకు ఇష్టమైనవారు; వారి కోసమే నేను శరీరాన్ని ధరిస్తాను, మరే ఇతర ఉద్దేశ్యం కోసం కాదు.
దోహా 48
सगुन उपासक परहित निरत नीति दृढ़ नेम।ते नर प्रान समान मम जिन्ह कें द्विज पद प्रेम।।48।।
saguna upāsaka parahita nirata nīti dṛṛha nema |te nara prāna samāna mama jinha keṁ dvija pada prema ||48||
సగుణమును ఆరాధించువారు, పరహితమునందు నిరతులై ఉండువారు, నీతియు నియమములయందు దృఢముగా నిలిచినవారు, బ్రాహ్మణుల పాదములందు ప్రేమ గలవారు అగు నరులు నాకు నా ప్రాణములకు సమానములై ప్రియములు.
చౌపాయి 49.1-5
सुनु लंकेस सकल गुन तोरें।तातें तुम्ह अतिसय प्रिय मोरें।।
राम बचन सुनि बानर जूथा।सकल कहहिं जय कृपा बरूथा।।
सुनत बिभीषनु प्रभु कै बानी।नहिं अघात श्रवनामृत जानी।।
पद अंबुज गहि बारहिं बारा।हृदयँ समात न प्रेमु अपारा।।
सुनहु देव सचराचर स्वामी।प्रनतपाल उर अंतरजामी।।
उर कछु प्रथम बासना रही।प्रभु पद प्रीति सरित सो बही।।
अब कृपाल निज भगति पावनी।देहु सदा सिव मन भावनी।।
एवमस्तु कहि प्रभु रनधीरा।मागा तुरत सिंधु कर नीरा।।
जदपि सखा तव इच्छा नाहीं।मोर दरसु अमोघ जग माहीं।।
अस कहि राम तिलक तेहि सारा।सुमन बृष्टि नभ भई अपारा।।
sunu laṁkesa sakala guna toreṁ |tāteṁ tumha atisaya priya moreṁ ||
rāma bacana suni bānara jūthā |sakala kahahiṁ jaya kṛpā barūthā ||
sunata bibhīṣanu prabhu kai bānī |nahiṁ aghāta śravanāmṛta jānī ||
pada aṁbuja gahi bārahiṁ bārā |hṛdayã samāta na premu apārā ||
sunahu deva sacarācara svāmī |pranatapāla ura aṁtarajāmī ||
ura kachu prathama bāsanā rahī |prabhu pada prīti sarita so bahī ||
aba kṛpāla nija bhagati pāvanī |dehu sadā siva mana bhāvanī ||
evamastu kahi prabhu ranadhīrā |māgā turata siṁdhu kara nīrā ||
jadapi sakhā tava icchā nāhīṁ |mora darasu amogha jaga māhīṁ ||
asa kahi rāma tilaka tehi sārā |sumana bṛṣṭi nabha bhaī apārā ||
విను, లంకా ప్రభూ: నీవు సకల గుణాలను కలిగివున్నావు, అందుచేత నాకు అత్యంత ప్రియమైనవాడివి. రాముని మాటలు విని, వానర సమూహమంతా, "కరుణా నిలయమైన ప్రభువుకు విజయం!" అని చెప్పారు. విభీషణుడు, ప్రభువు మాటలను వింటూ ఉండగా ఎన్నడూ తృప్తి చెందలేదు, అవి చెవికి అమృతమని తెలిసింది. మళ్లీ మళ్లీ పద్మ పాదాలను పట్టుకున్నాడు, అపరిమిత ప్రేమ అతని హృదయంలో ఇమడలేదు. "విను, దేవా, చరాచర సమస్తానికి స్వామీ, శరణు పొందినవారిని రక్షించువా, ప్రతి హృదయంలో నివసించువా, అంతరంగాన్ని తెలిసినవా." "నా హృదయంలో ముందు కొంత కోరిక ఉండేది, కానీ నీ పాదాల ప్రేమ నదిలో అది ప్రవహించి పోయింది." "ఇప్పుడు, కరుణామయుడా, శివుని హృదయానికి ప్రియమైన నీ స్వంత పవిత్ర భక్తిని నాకు ఎల్లప్పుడూ ఇవ్వు." "అలాగే అగుగాక" అని చెప్పి, యుద్ధంలో దృఢుడైన ప్రభువు, తక్షణమే సముద్రపు నీటిని అడిగాడు. "అయినా, స్నేహితా, నీకు అందులో ఇష్టం లేకపోయినా, ఈ లోకంలో నా దర్శనం వ్యర్థం కాదు." అలా చెప్పి, రాముడు అతనికి రాజ తిలకం చేశాడు, ఆకాశం నుండి అపరిమిత పుష్ప వృష్టి కలిగింది.
దోహా 49(क)-(ख)
रावन क्रोध अनल निज स्वास समीर प्रचंड।जरत बिभीषनु राखेउ दीन्हेहु राजु अखंड।।49(क)।।
जो संपति सिव रावनहि दीन्हि दिएँ दस माथ।सोइ संपदा बिभीषनहि सकुचि दीन्ह रघुनाथ।।49(ख)।।
rāvana krodha anala nija svāsa samīra pracaṁḍa |jarata bibhīṣanu rākheu dīnhehu rāju akhaṁḍa ||49(ka)||
jo saṁpati siva rāvanahi dīnhi diẽ dasa mātha |soi saṁpadā bibhīṣanahi sakuci dīnha raghunātha ||49(kha)||
రావణుని కోపం అగ్ని, అతని స్వంత శ్వాస ప్రచండమైన గాలి. విభీషణుడు ఆ అగ్నిలో కాలిపోతున్నప్పుడు, రాముడు అతనిని రక్షించి, అఖండమైన రాజ్యాన్ని అతనికి ఇచ్చాడు. రావణుడు తన పది తలలను అర్పించినప్పుడు శివుడు రావణునికి ఇచ్చిన సంపద, ఆ సంపదనే రాముడు విభీషణునకు సిగ్గుతో ఇచ్చాడు.
చౌపాయి 50.1-4
अस प्रभु छाड़ि भजहिं जे आना।ते नर पसु बिनु पूँछ बिषाना।।
निज जन जानि ताहि अपनावा।प्रभु सुभाव कपि कुल मन भावा।।
पुनि सर्बग्य सर्ब उर बासी।सर्बरूप सब रहित उदासी।।
बोले बचन नीति प्रतिपालक।कारन मनुज दनुज कुल घालक।।
सुनु कपीस लंकापति बीरा।केहि बिधि तरिअ जलधि गंभीरा।।
संकुल मकर उरग झष जाती।अति अगाध दुस्तर सब भाँती।।
कह लंकेस सुनहु रघुनायक।कोटि सिंधु सोषक तव सायक।।
जद्यपि तदपि नीति असि गाई।बिनय करिअ सागर सन जाई।।
asa prabhu chāṛi bhajahiṁ je ānā |te nara pasu binu pū̃cha biṣānā ||
nija jana jāni tāhi apanāvā |prabhu subhāva kapi kula mana bhāvā ||
puni sarbagya sarba ura bāsī |sarbarūpa saba rahita udāsī ||
bole bacana nīti pratipālaka |kārana manuja danuja kula ghālaka ||
sunu kapīsa laṁkāpati bīrā |kehi bidhi taria jaladhi gaṁbhīrā ||
saṁkula makara uraga jhaṣa jātī |ati agādha dustara saba bhā̃tī ||
kaha laṁkesa sunahu raghunāyaka |koṭi siṁdhu soṣaka tava sāyaka ||
jadyapi tadapi nīti asi gāī |binaya karia sāgara sana jāī ||
అటువంటి ప్రభువును విడిచి మరొకరిని భజించువారు తోకా కొమ్మా లేని మృగాలైన మనుషులే. తన సేవకుడని తెలిసి విభీషణుడిని తనవైపు చేర్చుకున్నాడు ప్రభువు; ప్రభువు యొక్క ఆ స్వభావం వానర కుల మనసుకు మిక్కిలి ఇష్టమైనది. తరువాత సర్వజ్ఞుడు, అందరి హృదయములలో నివసించువాడు, సర్వరూపుడు, సర్వమునుండి ముక్తుడైనవాడు, నీతిని పాలించువాడు, ఒక కారణమునకు మనుష్య రూపము తాలించి దానవ కులమును నాశనము చేసినవాడు, ఈ వాక్యములను పలికెను. "వినుము సుగ్రీవా, వినుము లంకాధిపతివైన వీర విభీషణా, ఎట్టి విధమున ఈ గంభీర సముద్రమును దాటగలము? మొసలులు, సర్పములు, చేపలు మొదలైన జాతులతో నిండి, అత్యంత లోతైనది, ప్రతి విధమున దాటుట కష్టమైనది." లంకాధిపతి అన్నాడు, "వినుము రఘునాయకా, నీ బాణము కోటి సముద్రములను ఎండబెట్టగలదు. అయిననూ నీతి శాస్త్రము ఇట్లు చెప్పబడింది: వెళ్ళి సముద్రుని ఎదుట వినయపూర్వకముగా ప్రార్థించవలెను."
దోహా 50
प्रभु तुम्हार कुलगुर जलधि कहिहि उपाय बिचारि।बिनु प्रयास सागर तरिहि सकल भालु कपि धारि।।50।।
prabhu tumhāra kulagura jaladhi kahihi upāya bicāri |binu prayāsa sāgara tarihi sakala bhālu kapi dhāri ||50||
ప్రభూ, మీ వంశానికి గురువైన సముద్రము, ఉపాయమును ఆలోచించి మీకు చెప్పును; అప్పుడు అన్ని ఎలుగుబంట్లు, కోతులు శ్రమలేకుండా సముద్రమును దాటుదురు.
Inside Prakarana 5
Compositional abstract
The rasa here is a braided strand of Raudra, Karuṇā, and Śānta culminating in Adbhuta. Raudra appears in Rāvaṇa’s insult and violence toward Vibhīṣaṇa; Karuṇā in the exile of a righteous soul from his own kin; Śānta in Vibhīṣaṇa’s inward detachment as he chooses refuge over power; and Adbhuta in Rāma’s immediate embrace, which converts political asylum into spiritual initiation. Theologically, Tulasidas places ‘nīti’ under ‘bhakti’: ethics without surrender collapses into fear, while surrender transforms even a rākṣasa body into eligibility for grace. The dohas act as doctrinal keystones—especially Rāma’s vow that even catastrophic sin cannot block protection once one turns face-to-face (sanmukh) toward Him. Thus Sundar Kāṇḍ becomes not merely a bridge-to-Laṅkā but a bridge-from-ego to belonging in the Lord’s household (nija jana).
The dialogue
- Tulasidas (primary narrator within the Manas frame)Satsaṅg audience / the devotee’s mind (mana) as implied adhikārī · This passage sits within the Bhūṣuṇḍi–Garuḍa ‘Uttara-ghāṭ’ narration-stream that supplies the Manas’ theological commentary even while the surface narrative is in Laṅkā; the ghat-function here is ‘śaraṇāgati-siddhānta’ (doctrine of refuge) illustrated by līlā.
Frequently Asked Questions
Traditional Manas-kathā teaching holds that reciting Vibhīṣaṇa-śaraṇāgati (Doha 43–44 and the surrounding Chaupais) strengthens refuge (śaraṇāgati), dissolves fear of enemies and inner vices, and grants ‘anugraha-buddhi’—the conviction that the Lord protects the surrendered regardless of past faults.
A common kathā/paṭha practice is to add the refuge-samput such as: “श्रीराम जय राम जय जय राम” or the name-samput “राम राम” at the close of each doha in this unit, aligning with the passage’s core vow ‘सरनागत-वत्सल’.
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
