Sarga 60
त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम् — Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations
बालकाण्ड
ఈ సర్గలో విశ్వామిత్రుని తపోబలం, త్రిశంకువు దేహంతోనే స్వర్గానికి చేరాలనే కోరిక, దాని చుట్టూ ఏర్పడిన ధర్మసంకటము సుస్పష్టంగా వర్ణించబడుతుంది. వశిష్ఠులతో పూర్వ వైరం స్మరించుకొని విశ్వామిత్రుడు యజ్ఞం నిర్వహించి దేవతలను హవిభాగ స్వీకరణకు ఆహ్వానిస్తాడు; వారు ప్రత్యక్షం కాకపోవడంతో, తన ప్రతిజ్ఞాబలంతో యజ్ఞశక్తిని త్రిశంకువు పక్షాన మళ్లించి అతనికి సశరీర స్వర్గారోహణం చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఇంద్రుడు గురుశాపంతో అపవిత్రుడని త్రిశంకువును అర్హుడికాదని తిరస్కరించి, తలక్రిందులుగా పడిపోవమని ఆజ్ఞ ఇస్తాడు. పడిపోతున్న వేళ త్రిశంకువు విశ్వామిత్రుని శరణు వేడుకుంటాడు; విశ్వామిత్రుడు అతన్ని మధ్యలోనే ఆపి, కోపంతో దక్షిణ దిశలో కొత్త సప్తర్షులను, నక్షత్రమాలలను సృష్టించి, కొత్త ఇంద్రుని సృష్టిస్తానని కూడా సంకల్పం ప్రకటిస్తాడు. ఋషులు, సురులు, అసురులు భయాక్రాంతులై సమావేశమై సంధి కుదుర్చుకుంటారు—త్రిశంకువు విశ్వామిత్రసృష్ట నూతన దివ్యప్రదేశంలో తలక్రిందులుగా ఉన్నప్పటికీ ప్రకాశిస్తూ మధ్యాకాశంలో నిలిచివుంటాడు; సృష్టించిన నక్షత్రాలు లోకాలు నిలిచినంతకాలం నిలిచివుంటాయి. ఈ అధ్యాయం గురుశాపం, దేవలోక ద్వారనియమం, ఋషి ప్రతిజ్ఞాబంధం—వీటి మధ్య ఉన్న నైతిక ఉద్వేగాన్ని చూపిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
तपोबलहतान् कृत्वा वासिष्ठान् समहोदयान्।ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।।।
తపోబల ప్రభావముచేత మహోదాయునితో కూడిన వశిష్ఠపుత్రులను సంహరించి, మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు ఋషుల మధ్యలో పలికెను.
Verse 2
अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशंकुरिति विश्रुत:।धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गत:।।।।तेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया।
ఇతడు ఇక్ష్వాకువంశజుడైన ‘త్రిశంకు’ అని ప్రసిద్ధుడు; ధర్మనిష్ఠుడు, దానశీలుడు; ఈ దేహంతోనే దేవలోకాన్ని పొందాలని కోరుతూ నా శరణు వచ్చాడు।
Verse 3
यथाऽयं स्वशरीरेण स्वर्गलोकं गमिष्यति।।।।तथा प्रवर्त्यतां यज्ञे भवद्भिश्च मया सह।
ఈయన తన దేహంతోనే స్వర్గలోకానికి వెళ్లునట్లు, మీరు అందరూ నాతో కలిసి ఈ యజ్ఞాన్ని తగిన విధంగా ప్రవర్తింపజేయండి।
Verse 4
विश्वामित्रवच श्श्रुत्वा सर्व एव महर्षय:।।।।ऊचुस्समेत्य सहिता धर्मज्ञा धर्मसंहितम्।
విశ్వామిత్రుని వచనాన్ని విని ధర్మజ్ఞులు, ధర్మనిష్ఠులు అయిన మహర్షులందరూ సమేతంగా కూడి, ఏకమనసుతో ధర్మానుగుణమైన మాటలు పలికారు।
Verse 5
अयं कुशिकदायादो मुनि: परमकोपन:।।।।यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशय:।अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषित:।।।।
ఈ కుశికవంశజ ముని అత్యంత కోపశీలుడు. ఆయన చెప్పిన వచనం యథాతథంగా కార్యరూపం దాల్చాలి—సందేహమే లేదు. ఎందుకంటే భగవంతుడు అగ్నిసమానుడు; కోపించితే తప్పక శాపం పలుకుతాడు।
Verse 6
अयं कुशिकदायादो मुनि: परमकोपन:।।1.60.5।।यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशय:।अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषित:।।1.60.6।।
ఈ కుశికవంశజ ముని అత్యంత కోపశీలుడు. ఆయన పలికిన వచనం యథాతథంగా చేయవలసిందే—సందేహం లేదు. భగవంతుడు అగ్నిసమానుడు; కోపించితే తప్పక శాపం పలుకుతాడు।
Verse 7
तस्मात्प्रवर्त्यतां यज्ञ स्सशरीरो यथा दिवम्।गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा।।।।तथा प्रवर्त्यतां यज्ञ स्सर्वे समधितिष्ठत।
కాబట్టి యజ్ఞం అట్లుగా ప్రవర్తింపబడాలి—ఇక్ష్వాకువంశజ రాజు విశ్వామిత్రుని తేజస్సుతో తన శరీరంతోనే స్వర్గానికి గమించునట్లు. అందుచేత యజ్ఞం ప్రారంభమగుగాక; మీరందరూ మీ మీ స్థానాలలో అధిష్ఠించండి।
Verse 8
एवमुक्त्वा महर्षयः चक्रुस्तास्ता:क्रियास्तदा।।।।याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत्क्रतौ।
ఇట్లు చెప్పి మహర్షులు అప్పుడు తమ తమ క్రియలను నిర్వహించిరి; ఆ యజ్ఞమందు మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు ప్రధాన యాజకుడై నిలిచెను.
Verse 9
ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदा:।।।।चक्रु: कर्माणि सर्वाणि यथाकल्पं यथाविधि।
మంత్రవిద్యలో నిపుణులైన ఋత్విజులు క్రమముగా మంత్రోచ్ఛారణతో కూడి, కల్పానుసారముగా విధిప్రకారముగా సమస్త కర్మలను నిర్వహించిరి.
Verse 10
तत: कालेन महता विश्वामित्रो महातपा:।।।।चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवता:।
అనంతరం దీర్ఘకాలము గడిచిన తరువాత మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు అక్కడ దేవతల భాగార్థమై సమస్త దేవతలను ఆహ్వానము చేసెను.
Verse 11
नाभ्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवता:।।।।तत: क्रोधसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनि:।स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत्।।।।
భాగాన్ని స్వీకరించుటకు ఆహ్వానించబడినప్పటికీ ఆ సమయంలో సమస్త దేవతలు రాలేదు. అప్పుడు క్రోధావేశంతో మహాముని విశ్వామిత్రుడు స్రువాన్ని ఎత్తి, క్రోధంతో త్రిశంకునితో ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 12
नाभ्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवता:।।1.60.11।।तत: क्रोधसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनि:।स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत्।।1.60.12।।
భాగార్థంగా ఆహ్వానింపబడినప్పటికీ సమస్త దేవతలు రాకపోవడంతో, క్రోధావిష్టుడైన మహాముని విశ్వామిత్రుడు స్రువాన్ని ఎత్తి కోపంతో త్రిశంకునితో ఇలా పలికెను।
Verse 13
पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ।एष त्वां सशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा।।।।दुष्प्रापं सशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप।
హే నరేశ్వరా! నా స్వార్జిత తపస్సు యొక్క వీర్యాన్ని చూడు. నా బలంతో నిన్ను ఈ శరీరంతోనే స్వర్గానికి చేర్చుదును. హే నరాధిపా! శరీరంతో పొందుటకు దుర్లభమైన ఆ దివ్యలోకానికి గమించు।
Verse 14
स्वार्जितं किञ्चिदप्यस्ति मया हि तपस:फलम्।।।।राजन् स्वतेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज।
రాజా! నా తపస్సు ద్వారా స్వయంగా సంపాదించిన ఫలం కొంతమేర ఇంకా మిగిలి ఉంది; దాని స్వతేజంతో నీవు ఈ శరీరంతోనే స్వర్గానికి వెళ్లు।
Verse 15
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वर:।।।।दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा।
హే కాకుత్స్థా! ఆ ముని ఇలా పలికిన వెంటనే నరేశ్వరుడు త్రిశంకు శరీరంతోనే స్వర్గానికి వెళ్లెను; అప్పుడు మునులు అందరూ చూస్తుండగా।
Verse 16
देवलोकगतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासन:।।।।सह सर्वैस्सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत्।
త్రిశంకు దేవలోకంలో ప్రవేశించుటను చూచి, పాకశాసనుడైన ఇంద్రుడు సమస్త సురగణాలతో కలిసి ఈ వాక్యమును పలికెను।
Verse 17
त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालय:।।।।गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्छिरा:।
హే త్రిశంకూ, మళ్లీ వెనుదిరుగు; నీవు స్వర్గంలో నివసించుటకు అర్హుడవు కాదు. గురుశాపంతో దెబ్బతిన్న మూర్ఖుడా, తలక్రిందులుగా భూమిపై పడిపో!
Verse 18
एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत्पुन:।।।।विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम्।
మహేంద్రుడు ఇలా పలికిన వెంటనే త్రిశంకు మళ్లీ పడిపోవసాగాడు. ‘రక్షించండి!’ అని కేకలేస్తూ, తపస్సే ధనమైన విశ్వామిత్రుని శరణు కోరాడు।
Verse 19
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिक:।।।।रोषमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।
అతని ఆర్తనాదాన్ని విని కౌశికుడు (విశ్వామిత్రుడు) తీవ్రమైన కోపంతో ఉప్పొంగి, ‘ఆగు, ఆగు!’ అని పలికాడు।
Verse 20
ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।
ఋషుల మధ్య ఆ తేజస్వి తపస్వి మరొక ప్రజాపతిలా నిలిచాడు. అతడు దక్షిణమార్గంలో స్థితమైన ఇతర సప్తర్షులను మళ్లీ సృష్టించాడు; క్రోధావేశంతో, దక్షిణ దిశను ఆశ్రయించి, మునుల మధ్య మరో నక్షత్రమాలనూ స్థాపించాడు।
Verse 21
ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।1.60.20।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।1.60.21।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।
ఋషుల మధ్య అతడు తేజస్సుతో రెండవ ప్రజాపతిలా ప్రకాశించాడు. దక్షిణమార్గస్థులైన మరొక కొత్త సప్తర్షులను సృష్టిస్తూ, క్రోధమూర్ఛితుడై మరో నక్షత్రమాలనూ సృష్టించాడు; దక్షిణ దిశను ఆశ్రయించి మునుల మధ్య ఆ మహాయశస్సు నిలిచాడు.
Verse 22
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृत:।।।।अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रक:।दैवतान्यपि स क्रोधा त्स्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
నక్షత్రవంశాన్ని సృష్టించిన తరువాత క్రోధంతో అతని మనస్సు కలుషితమైంది. “నేను మరొక ఇంద్రుణ్ని సృష్టిస్తాను; లేకపోతే ఈ లోకం ఇంద్రరహితమై ఉండుగాక!” అని పలికాడు. క్రోధవశంగా కొత్త దేవతలను సృష్టించడానికీ అతడు ప్రారంభించాడు.
Verse 23
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृत:।।1.60.22।।अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रक:।दैवतान्यपि स क्रोधा त्स्रष्टुं समुपचक्रमे।।1.60.23।।
క్రోధాంధుడై అతడు పలికాడు—“నేను మరొక ఇంద్రుణ్ని సృష్టిస్తాను; లేకపోతే ఈ లోకం ఇంద్రరహితమై ఉండుగాక.” క్రోధవశంగా కొత్త దేవతలను సృష్టించడానికీ అతడు ఉపక్రమించాడు.
Verse 24
तत: परमसम्भ्रान्तास्सर्षिसङ्घास्सुरासुरा:।विश्वामित्रं महात्मानमूचु: सानुनयं वच:।।।।
అప్పుడు అత్యంత కలవరపడిన ఋషిసంఘాలతో కూడిన దేవాసురులు మహాత్ముడు విశ్వామిత్రునితో వినయపూర్వకమైన మాటలు పలికారు.
Verse 25
अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षत: ।सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ।।।।
హే తపోధన! ఈ మహాభాగ రాజు గురుశాపంతో దగ్ధుడయ్యాడు; శరీరంతోనే స్వర్గానికి వెళ్లుటకు అతడు అర్హుడు కాడు.
Verse 26
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुङ्गव: ।अब्रवीत्सुमहद्वाक्यं कौशिक: सर्वदेवता:।।।।
దేవతల ఆ మాటలు విని మునిపుంగవుడైన కౌశికుడు సమస్త దేవతలను ఉద్దేశించి అత్యంత గంభీరమైన మహావాక్యాన్ని పలికెను।
Verse 27
सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपते:।आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुमुत्सहे।।।।
మీకు మంగళం కలుగుగాక. ఈ రాజు త్రిశంకునికి దేహసహితంగా స్వర్గారోహణం కలుగుతుందని ప్రతిజ్ఞ చేసిన నేను నా మాటను అసత్యం చేయుటకు సిద్ధపడను।
Verse 28
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वत:।नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ।।।।यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।मत्कृतानि सुरा स्सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ।।।।
త్రిశంకునికి దేహసహితంగా శాశ్వత స్వర్గం కలుగుగాక. నేను సృష్టించిన ఈ సమస్త నక్షత్రాలు ధ్రువములై స్థిరంగా ఉండుగాక; లోకాలు నిలిచినంతకాలం ఇవి అన్ని దిశలలో నిలిచియుండుగాక. ఓ దేవతలారా, నా సృష్టికి మీరు అనుమతి ప్రసాదించవలెను।
Verse 29
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वत:।नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ।।1.60.28।।यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।मत्कृतानि सुरा स्सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ।।1.60.29।।
ఈయన తన దేహంతోనే స్వర్గలోకానికి వెళ్లునట్లు, మీరు అందరూ నాతో కలిసి ఈ యజ్ఞాన్ని తగిన విధంగా ప్రవర్తింపజేయండి।
Verse 30
एवमुक्ता: सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम्।एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।।।।गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहि:।नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन्।।।।अवाक्छिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभ:।
ఇట్లు పలికినపుడు సమస్త దేవతలు మునిపుంగవునికి ప్రత్యుత్తరమిచ్చిరి—“అలానే కావుగాక; నీకు మంగళం కలుగుగాక. ఇవి అన్నిదిశలలో నిలిచియుండుగాక. ఆకాశంలో వైశ్వానరపథానికి వెలుపల అనేక నక్షత్రాలు స్థిరంగా ఉండుగాక. ఓ మునిశ్రేష్ఠా, ఆ జ్యోతుల మధ్య త్రిశంకుడును అమరునివలె ప్రకాశిస్తూ, అయితే తలక్రిందులుగా, నిలిచియుండుగాక।”
Verse 31
एवमुक्ता: सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम्।एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।।1.60.30।। गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहि:।नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन्।।1.60.31।।अवाक्छिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभ:।
హే మునిశ్రేష్ఠా! ఆకాశమందు వైశ్వానరపథము వెలుపల అన్ని దిక్కులలో అనేక నక్షత్రములు స్థిరముగా నిలిచియుండుగాక. ఆ జ్యోతిష్యముల మధ్య త్రిశంకుడును అమరసన్నిభుడై ప్రకాశిస్తూ, శిరస్సు క్రిందకు ఉండగా, స్థిరముగా నిలిచియుండుగాక.
Verse 32
अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतींषि नृपसत्तमम्।।।।कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा।
ఈ జ్యోతిష్య నక్షత్రములే నృపశ్రేష్ఠుని అనుసరించును—అతడు కృతార్థుడై కీర్తిమంతుడైనవాడై—యథార్థముగా స్వర్గలోకము పొందినవాడివలెనే.
Verse 33
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुत:।।।।ऋषिभिश्च महातेजा बाढमित्याह देवता:।
అప్పుడు ధర్మాత్ముడూ మహాతేజస్సుగల విశ్వామిత్రుడు—సర్వ దేవతలచేతను ఋషులచేతను స్తుతింపబడి—దేవతలతో “బాఢమ్ (తథాస్తు)” అని పలికెను.
Verse 34
ततो देवा महात्मानो मुनयश्च तपोधना:।जग्मुर्यथाऽऽगतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम।।।।
హే నరోత్తమా! అనంతరం యజ్ఞాంతమున ఆ మహాత్ములైన దేవతలును తపోధనులైన మునులును, యథావిధిగా వచ్చిన మార్గముననే తిరిగి వెళ్లిరి.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a rishi’s pledged promise to a king (Trīśaṅku’s bodily ascent) can be upheld when divine authorities deny eligibility due to a guru’s curse; Viśvāmitra chooses vow-keeping and uses tapas to establish an alternate celestial arrangement.
The episode teaches that satya and sankalpa (truthful resolve) carry binding force in epic ethics, yet must contend with competing jurisdictions—guru authority, divine order, and ritual law—often resolved through negotiated cosmic reconfiguration rather than simple victory.
Key landmarks are the yajña setting (Vedic sacrificial culture), the southern quarter (dakṣiṇā diś) where new stars are placed, and the Vaiśvānara-patha (zodiacal path) used as a cosmological reference for locating the newly created nakṣatras and Trīśaṅku’s suspended position.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.