Sarga 88

Verses 1-2

तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः ।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम् ॥१॥अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना ।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम् ॥२॥

అన్నిటినీ జాగ్రత్తగా విని భరతుడు మంత్రులతో కలిసి ఇంగుదీ వృక్షమూలానికి వచ్చాడు. రామశయ్యను చూచి అతడు సమస్త మాతలతో ఇలా అన్నాడు—“ఇక్కడే ఆ మహాత్ముడు రాత్రంతా నేలపై శయనించాడు; ఇదిగో, ఇది అతని పరుపు, దేహస్పర్శతో నలిగి పడిపోయింది.”

Verse 3

महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता ।जातो दशरथेनोर्व्यां न रामस्स्वप्तु मर्हति ॥३॥

మహాభాగ్యశాలి, కులీనుడు, ధీమంతుడైన దశరథునికి ఈ భూమిపై జన్మించిన రాముడు నేలపై నిద్రించుటకు అర్హుడు కాడు॥

Verse 4

अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये ।शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले ॥४॥

ఉత్తమ ఆస్తరణాలతో, మృగచర్మం పరచిన శయ్యపై నిద్రించిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు ఇప్పుడు నేలపై ఎలా శయనించగలడు?॥

Verses 5-9

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा ।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु ॥५॥पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु ।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच ॥६॥प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु ।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु ॥७॥गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः ।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः ॥८॥वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः ।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः ॥९॥

శత్రుసంహారకుడైన రాముడు ఎల్లప్పుడూ ప్రాసాదశిఖరాలపై విమానసదృశమైన గదులలోను, వలభీభవనాలలోను నివసించేవాడు—అక్కడ స్వర్ణ-రజతమయమైన నేలలు, ఉత్తమ ఆస్తరణాలు పరచబడి ఉండేవి. అవి పుష్పసంచయాలతో అలంకృతమై, చందన-అగురు సువాసనతో పరిమళించి, తెల్లని మేఘాలవలె ప్రకాశించి, చిలుకల గుంపుల కిలకిలారవంతో మార్మోగేవి. ఆ శ్రేష్ఠ ప్రాసాదాలు శీతలమై సుగంధభరితమై, స్వర్ణమయ గోడలతో, మేరువులైన వైభవంతో ఉండేవి. అక్కడ గీత-వాద్యాల నినాదం, ఆభరణాల మధుర ఝంకారం, మృదంగాల ఉత్తమ ధ్వని వలన ఆయన నిత్యం మేల్కొనేవాడు; తగిన వేళ అనేక వందీలు, సూతులు, మాగధులు తగిన గాథలు, స్తుతులతో ఆయనను వందించేవారు॥

Verse 10

अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा ।मुह्यते खलु मे भाव स्स्वप्नोऽयमिति मे मतिः ॥१०॥

“ఈ లోకంలో ఇది నమ్మశక్యం కాదు; నాకు ఇది సత్యంగా అనిపించడం లేదు. నా మనస్సు నిజంగా మోహంలో పడింది—ఇది స్వప్నంలా ఉందని నా భావన.”

Verse 11

न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम् ।यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः ॥११॥

“కాలానికి మించిన దేవశక్తి ఏదీ లేదనిపిస్తుంది; ఎందుకంటే దశరథనందనుడు రాముడే నేలపైనే శయనించవలసి వచ్చింది.”

Verse 12

विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना ।दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥१२॥

“విదేహరాజు జనకుని కుమార్తె, మనోహర దర్శనమైన, ప్రియమైన, దశరథుని కోడలు సీతాదేవి కూడా నేలపైనే శయనించింది.”

Verse 13

इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम् ।स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रै र्विमृदितं तृणम् ॥१३॥

“ఇది నా అన్నయ్య శయ్య; ఇక్కడే అతడు తిరుగుతూ పక్కలు మార్చాడు. ఈ కఠిన నేలపై అతని అవయవాల స్పర్శతో సమస్త గడ్డి నలిగి మృదువైంది.”

Verse 14

मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे ।तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः ॥१४॥

సీత ఆభరణాలతో కూడి ఈ ఉత్తమ శయ్యపై నిద్రించిందని నేను భావిస్తున్నాను; ఎందుకంటే ఇక్కడక్కడ బంగారు సూక్ష్మ కణాలు అంటుకుని కనిపిస్తున్నాయి।

Verse 15

उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा ।तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः ॥१५॥

ఇక్కడ సీత యొక్క ఉత్తరీయం చిక్కి ఉండటం స్పష్టమే; ఎందుకంటే ఈ పట్టు తంతువులు అంటుకుని ప్రకాశిస్తూ కనిపిస్తున్నాయి।

Verse 16

मन्ये भर्तु स्सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी ।सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथिली ॥१६॥

భర్త శయ్యే ఆమెకు సుఖదాయకమని నేను భావిస్తున్నాను; అందువల్ల తపస్సు జీవితం గడుపుతున్నా ఆ సుకుమారి బాలిక మైథిలి దీనిని దుఃఖంగా ఎరుగదు।

Verse 17

हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम ।ईदृशीं राघवश्शय्यामधिशेते ह्यनाथवत् ॥१७॥

అయ్యో! నేను క్రూరుడను; ఎందుకంటే నా కారణంగా రాఘవుడు భార్యతో కూడి ఇలాంటి శయ్యపై అనాథవలె శయనిస్తున్నాడు।

Verses 18-19

सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः ।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम् ॥१८॥कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः ।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः ॥१९॥

సార్వభౌమ వంశంలో జన్మించి, సమస్త లోకములచే గౌరవింపబడి, అందరికీ ప్రియుడై, రాజ్యమును మరియు అనుత్తమ సుఖమును త్యజించిన ఆ ఇందీవరశ్యాముడు, రక్తాక్షుడు, ప్రియదర్శనుడు—సుఖభాగ్యుడు, దుఃఖానికి అర్హుడు కాని రాఘవుడు భూమిపై ఎలా శయనిస్తున్నాడు?

Verse 20

धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मण श्शुभलक्षणः ।भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते ॥२०॥

నిజంగా శుభలక్షణాలతో కూడిన మహాభాగుడు లక్ష్మణుడు ధన్యుడు—విపత్కాలంలో అన్న రాముని అనుసరించి తోడుగా నిలిచేవాడు.

Verse 21

सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम् ।वयं संशयिता स्सर्वे हीनास्तेन महात्मना ॥२१॥

నిశ్చయంగా వైదేహి కృతార్థురాలైంది—భర్తను అనుసరించి వనానికి వెళ్లింది; కానీ ఆ మహాత్ముడు రాముడు లేక మేమందరం సందేహభారంతో వ్యాకులులమయ్యాం.

Verse 22

आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा ।गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते ॥२२॥

దశరథుడు స్వర్గానికి గతించి, రాముడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించినప్పుడు, ఈ సమస్త రాజ్యం నాకు కర్ణధారుడు లేని నావలా కనిపిస్తోంది.

Verse 23

न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम् ।वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम् ॥२३॥

ఆయన అరణ్యంలో నివసించినా, తన భుజబలంతో రక్షించబడిన ఈ భూమి-రాజ్యాన్ని ఎవ్వరూ మనసులోనైనా కోరరు।

Verses 24-25

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम् ।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम् ॥२४॥अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम् ।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव ॥२५॥

ఇది ముందున్న వర్ణననే పునరుక్తి—ప్రాకారరక్షణ లేదు, అశ్వ-గజాలు నియంత్రణలో లేవు, నగరద్వారాలు తెరిచి ఉన్నాయి; సైన్యం ఉత్సాహహీనంగా, నగరం శూన్యంగా, స్థితి విషమంగా బహిర్గతంగా ఉంది. అటువంటి బాధిత అయోధ్యను శత్రువులూ స్వాధీనం చేసుకోరు—విషమిశ్రిత భోజనంలా దూరం పెడతారు।

Verse 26

अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा ।फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन् ॥२६॥

ఈ రోజు నుంచే నేనూ నేలపై గానీ గడ్డిపై గానీ శయనిస్తాను; నిత్యం ఫలమూలాలు భుజించి, జటలు మరియు వల్కలవస్త్రాలు ధరించుతాను।

Verse 27

तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने ।तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति ॥२७॥

ఆయన خاطرగా మిగిలిన కాలమంతా నేను సంతోషంగా అరణ్యంలో నివసిస్తాను; ఆ ప్రతిజ్ఞను స్వీకరించి, ఆయన వాక్యం అసత్యం కాకుండా చూస్తాను।

Verse 28

वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो माऽनुवत्स्यति ।लक्ष्मणेन सहत्वार्यो ह्ययोध्यां पालयिष्यति ॥२८॥

సోదరుని హితార్థం నేను వనంలో నివసిస్తాను; శత్రుఘ్నుడూ నన్ను అనుసరించి అక్కడే నివసిస్తాడు. ఆ ఆర్యుడు లక్ష్మణునితో కలిసి అయోధ్యను ధర్మపూర్వకంగా పాలిస్తాడు॥

Verse 29

अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः ।अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम् ॥२९॥

అయోధ్యలో ద్విజులు కాకుత్స్థ వంశజుడిని అభిషేకిస్తారు. దేవతలు నా ఈ ప్రియమైన మనోరథాన్ని నిజముగా సఫలముచేయుగాక॥

Verse 30

प्रसाद्यमान श्शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि नाभिपत्स्यते ।ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवम् वनेचरन्नार्हति मामुपेक्षितुम् ॥३०॥

నేను స్వయంగా శిరస్సు వంచి ఎన్నో విధాలుగా వినయంగా ప్రసన్నం చేయబోయినా ఆయన నా అభ్యర్థనను అంగీకరించకపోతే, అప్పుడు నేను దీర్ఘకాలం రాఘవుని అనుసరించి అరణ్యంలోనే నివసిస్తాను. నేనూ వనచరుడనైనప్పుడు ఆయన నన్ను నిర్లక్ష్యం చేయుటకు అర్హుడు కాడు॥