Valmiki Ramayana 2.76.8: Ayodhya Kanda, Sarga 76, Shloka 8

दशरथस्य अन्त्येष्टि

विधानम् · Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning

Spoken by Bharata to King DaśarathaSetting: अयोध्याPlaces named: पुर (अयोध्या), वनराम का वनगमन (city to forest exile)

Devanagari script

योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे ।

त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते ॥८॥

Recitation with translationValmiki Ramayana 2.76.8

Transliteration

yogakṣemaṃ tu te rājan ko 'smin kalpayitā pure |

tvayi prayāte svaḥ tāta rāme ca vanam āśrite ||8||

Translation

హే రాజా, ప్రియ తండ్రీ! మీరు స్వర్గానికి వెళ్లి, శ్రీరాముడు వనాన్ని ఆశ్రయించినప్పుడు—ఈ పురంలో యోగక్షేమం, క్షేమసురక్షలను ఎవరు కల్పిస్తారు?

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• योगक्षेमम्: welfare and security
• Type: Noun
• Root: योगक्षेम (प्रातिपदिक)
• Form: समास: योगः च क्षेमः च (इतरेतर-द्वन्द्व); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
• Role: Karma (कर्म)
• Compound: Dvandva

• तु: but/indeed
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, विरोध/विशेषबोधक (particle: ‘but/indeed’)
• Role: Sambandha (सम्बन्ध)

• ते: your
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी विभक्ति, एकवचन; ‘your’
• Role: Sambandha (सम्बन्ध)

• राजन्: O king
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
• Role: Sambodhana (सम्बोधन)

• कः: who
• Type: Noun
• Root: किम् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; प्रश्नवाचक सर्वनाम
• Role: Karta (कर्ता)

• अस्मिन्: in this
• Type: Noun
• Root: इदम् (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in this’
• Role: Adhikaraṇa (अधिकरणम्)

• कल्पयिता: will arrange/provide
• Type: Noun
• Root: √कॢप् (धातु)
• Form: तृच्-प्रत्ययान्त कर्तृवाचक (agent noun), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘one who will arrange’
• Role: Karta (कर्ता)

• पुरे: in the city
• Type: Noun
• Root: पुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
• Role: Adhikaraṇa (अधिकरणम्)

• त्वयि: when you
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी
• Role: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरणम्)

• प्रयाते: have departed
• Type: Adjective
• Root: प्र-या (धातु) → प्रयात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त (PPP), पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी: ‘having gone’
• Role: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरणम्)

• स्वः: to heaven
• Type: Indeclinable
• Root: स्वः (अव्यय)
• Form: अव्यय, स्थानवाचक (adverb/noun-like indecl.: ‘to heaven’)
• Role: Gati (गति/देश)

• तात: O father
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
• Role: Sambodhana (सम्बोधन)

• रामे: when Rama
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी
• Role: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरणम्)

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय
• Role: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)

• वनम्: the forest
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; आश्रिते इत्यस्य कर्म
• Role: Karma (कर्म)

• आश्रिते: has taken refuge (in)
• Type: Adjective
• Root: आ-√श्रि (धातु) → आश्रित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त (PPP), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी: ‘having taken refuge/resorted to’
• Role: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरणम्)

Sandhi Notes

• कोऽस्मिन् = कः + अस्मिन् (विसर्ग→ऽ)
• पुरे त्वयि = पुरे + त्वयि (पदसन्धि नहीं)
• वनमाश्रिते = वनम् + आश्रिते (m+a→mā)।

Context

O king! O father! you have gone to heaven and Rama has taken shelter in the forest now. Who will take care of the welfare and security of your city?

The teaching

Duties in tension

• राज्य-योगक्षेम (प्रजा-रक्षा) बनाम उत्तराधिकारी का वनवास
• पुत्रधर्म/सत्यपालन (राम) बनाम लोकहित (राज्य-शासन)

Ethical theme

राजधर्म/लोकनीति

How it resolves

Institutional transition implied (need for new ruler/regent)

Mood and themes

Rasa

Karuna (compassion), with Bhayanaka (fear)

Mood

Insecure, orphaned, foreboding

Themes

• Dharma
• Satya
• Rājadharma
• Governance
• Itihasa
• Ethics

Symbolism

Cross references

Meter and recitation

Characters & Entities

• Daśaratha
• Rāma
• Ayodhyā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It stresses rājadharma: the ruler’s duty is to ensure yogakṣema (public welfare and protection). The lament shows that governance is a moral responsibility, not merely power.

What is the narrative situation?

Bharata mourns the vacuum of leadership: Daśaratha has died and Rāma, the rightful protector, is exiled.

Which character virtue is emphasized?

Daśaratha’s role as guardian-king is implied—his kingship is remembered as the source of stability and protection for Ayodhyā.