Sarga 49
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గలో రాత్రి చివరి భాగంలో రాముని వేగవంతమైన ప్రయాణం వర్ణించబడుతుంది. దశరథుని ఆజ్ఞను స్మరించుకుంటూ, వనవాసాన్ని కేవలం నిర్వాసనం కాక స్వయంగా నిలబెట్టుకున్న ధర్మవ్రతంగా రాముడు భావిస్తాడు. ఉదయాన్నే శుభమైన ప్రాతఃసంధ్యా పూజ చేసి కోసల సరిహద్దుకు చేరి దాన్ని దాటి వెళ్తాడు; మార్గమధ్యంలో గ్రామస్థుల మాటలు వింటాడు—దశరథుని కామప్రేరిత నిర్ణయాన్ని, కైకేయి మర్యాదాభంగాన్ని వారు నిందిస్తారు. ఈ ప్రజావాణి రాజగృహానికి బయటి నైతిక పరిశీలనగా నిలుస్తుంది. తరువాత ప్రయాణ మార్గవివరాలు వస్తాయి. రాముడు పవిత్రమైన వేదాశ్రుతి నదిని దాటి దక్షిణ దిశగా, అగస్త్యునితో సంబంధిత దిశ వైపు సాగుతాడు; దీర్ఘ ప్రయాణానంతరం చల్లని నీటితో ప్రసిద్ధమైన గోమతీని (చెరువులాంటి ఒడ్డులు, మేత మేసే పశువులు) దాటి, నెమళ్లు–హంసల నాదంతో మార్మోగే స్యందికా నదినీ దాటుతాడు. మనువు ఇక్ష్వాకునికి దత్తమని సంప్రదాయంలో చెప్పబడే విస్తార భూభాగాలను రాముడు సీతకు చూపించి, రాజభూగోళాన్ని వంశస్మృతితో అనుసంధానిస్తాడు. “సూత” అని సారథిని పదేపదే సంబోధిస్తూ హంసమత్త స్వరంతో మధురంగా పలుకుతాడు; సరయూ తీరంలోని పుష్పిత వనాలకు తిరిగి వెళ్లాలనే తపనను చెప్పి, రాజర్షులకు మృగయా వినోదం సుఖదమైనదైనా అది తన ప్రధాన కోరిక కాదని చెప్పి క్షాత్రసంస్కృతి–ఆత్మసంయమాల సమతుల్యాన్ని చూపుతాడు.
Shlokas
Verse 1
रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्।।।।
పురుషవ్యాఘ్రుడైన శ్రీరాముడు కూడా రాత్రి మిగిలిన వేళల్లో ఎంతో దూరం ప్రయాణించాడు; తండ్రి ఆజ్ఞను నిరంతరం స్మరిస్తూ సాగెను.
Verse 2
तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत।।।।
అదేవిధంగా ప్రయాణం కొనసాగుతుండగా శుభరాత్రి ముగిసింది. శుభప్రాతఃసంధ్యను ఉపాసించి ఆయన దేశసీమాంత ప్రాంతంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 3
ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः।।।।शृण्वन् वचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
అతడు సరిహద్దులు తాజాగా దున్నబడిన గ్రామాలను, పుష్పాలతో వికసించిన వనాలను చూస్తూ, గ్రామవాసుల మాటలను వింటూ, శ్రేష్ఠ అశ్వాలపై వేగంగా ప్రయాణించాడు—కానీ అతనికి అది నెమ్మదిగానే సాగుతున్నట్లు అనిపించింది।
Verse 4
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।।।
కామవశుడైన రాజు దశరథునికి ధిక్కారం! హాయ్, ఈ రోజు ఆ నృశంసురాలైన కైకేయి—పాపిని, పాపానుబంధిని—మర్యాదలను ఛేదించి క్రూరకర్మలో నిమగ్నమై ఉంది. ఆమెనే రాజుని ఇలాంటి కుమారుని—ధార్మికుడైన, మహాప్రాజ్ఞుడైన, కరుణాసంపన్నుడైన, జితేంద్రియుడైనవాడిని—వనవాసానికి ప్రవాసింపజేస్తోంది।
Verse 5
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
హాయ్, ఈ రోజు ఆ నృశంసురాలైన కైకేయి—పాపిని, పాపానుబంధిని—మర్యాదలను ఛేదించి క్రూరకర్మలో ప్రవృత్తమై ఉంది।
Verse 6
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
ఆమెనే రాజుని ఇలాంటి కుమారుని—ధార్మికుడైన, మహాప్రాజ్ఞుడైన, కరుణాసంపన్నుడైన, జితేంద్రియుడైనవాడిని—వనవాసానికి ప్రవాసింపజేస్తోంది।
Verse 7
कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी।सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति।।।।
జనకనందిని మహాభాగ్యశాలిని సీత, ఎల్లప్పుడూ సుఖాలలో అలవాటైన ఆమె—దుఃఖాలను ఎలా అనుభవించి సహించగలదు?
Verse 8
अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुतं प्रियम्।प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति।।।।
అయ్యో! రాజు దశరథుడు స్నేహం లేనివాడివలె తన ప్రియ కుమారుడైన, ప్రజలకు అత్యంత ప్రియుడైన నిర్దోషి శ్రీరాముణ్ణి ఇక్కడ విడిచిపెట్టాలని కోరుతున్నాడు।
Verse 9
एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः।।।।
గ్రామాలు, పల్లెలలో నివసించే ప్రజల ఈ మాటలు వింటూ వింటూ, ఆ వీరుడైన కోసలాధిపతి కోసల సరిహద్దులను దాటి ముందుకు సాగాడు।
Verse 10
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्।।।।
అనంతరం శివమంగళ జలములను మోసుకొనివచ్చే ‘వేదశ్రుతి’ అనే నదిని దాటి, అగస్త్యముని నివసించు దిశవైపు ముఖముచేసి ముందుకు సాగెను.
Verse 11
गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम्।गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरङ्गमाम्।।।।
చాలాకాలం ప్రయాణించి ఆయన శీతలజలమయమైన గోమతి నదిని—గోవులతో సమృద్ధమైన చిత్తడి తీరాలు కలిగి, సముద్రాభిముఖంగా ప్రవహించేదాన్ని—దాటెను।
Verse 12
गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः।मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्।।।।
గోమతిని దాటి, వేగంగా పరుగెత్తే అశ్వాలపై ఉన్న రాఘవుడు, నెమళ్లు మరియు హంసల కూయింపులతో మార్మోగే స్యందికా నదిని కూడా దాటెను।
Verse 13
स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा।स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत्।।।।
రాముడు వైదేహికి ఆ సమృద్ధమైన భూమిని చూపించాడు; అది చుట్టూ రాజ్యాలతో ఆవరించబడి, పూర్వకాలంలో రాజు మనువు ఇక్ష్వాకునకు దానంగా ఇచ్చినది।
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
అతడు “సూతా” అని మాత్రమే పలుకుతూ ఆ సారథిని పదేపదే సంబోధించాడు; అనంతరం మత్తహంస స్వరంలా మధురధ్వనిగల ఆ శ్రీమంతుడు, పురుషోత్తముడు పలికాడు।
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
అతడు “సూతా” అని మాత్రమే పలుకుతూ ఆ సారథిని పదేపదే సంబోధించాడు; అనంతరం మత్తహంస స్వరంలా మధురధ్వనిగల ఆ శ్రీమంతుడు, పురుషోత్తముడు పలికాడు।
Verse 15
कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वा पुष्पिते वने।मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः।।।।
నేను ఎప్పుడు మళ్లీ తిరిగి వచ్చి, సరయూ తీరంలోని పుష్పించిన వనంలో, తల్లి తండ్రులతో కలిసి, మృగయ కోసం సంచరిస్తాను?
Verse 16
नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने।रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता।।।।
సరయూ వనంలో మృగయ పట్ల నాకు అత్యధిక ఆకాంక్ష లేదు; అయినా ఈ క్రీడ లోకంలో అతుల ఆనందం, రాజర్షుల సమూహముచే సమ్మతమైనది।
Verse 17
राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने।काले कृतां तां मनुजैर्घन्विनामभिकाङ्क्षिताम्।।।।
ఈ లోకంలో రాజర్షులు ఆనందార్థం, తగిన కాలంలో, వనంలో మృగయ చేస్తారు; ఇది ధనుర్ధారులకు ఇష్టమైన వినోదం, తరువాత ఇతర మనుష్యులచే కూడా స్వీకరించబడింది।
Verse 18
स तमध्वानमैक्ष्वाकस्सूतं मधुरया गिरा।तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्।।।।
అప్పుడు ఇక్ష్వాకువంశీయ యువరాజు సూతునితో మధుర వాణితో పలుకుతూ, మనసులో ఉద్భవించిన భావాలను పలుకుచూ ఆ మార్గమున ముందుకు సాగెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s continued, purposeful advance into exile while actively remembering his father’s command; the sarga juxtaposes this self-chosen fidelity with the villagers’ condemnation of courtly moral failure (Daśaratha’s passion and Kaikeyī’s boundary-breaking conduct).
The sarga teaches that disciplined dharma can coexist with human emotion: Rāma expresses longing for Sarayū and reflects on hunting as a royal pleasure, yet he regulates desire and keeps the ethical trajectory of exile intact.
Key landmarks include the Kosala frontier, morning sandhyā worship, and the rivers Vedāśruti, Gomati (cool waters, cattle-rich marsh banks), and Syandikā (echoing with peacocks and swans), alongside the southward orientation toward Agastya’s region and dynastic land-memory tied to Manu and Ikṣvāku.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.